GSK 31/04

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Andrzej Kisielewicz Sędziowie NSA Hanna Rybińska Edward Kierejczyk (spr.) Protokolant Stefan Ukalski po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2004 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej F.N.F.I. S.A. z siedzibą w W. od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 lutego 2003 r. sygn. akt III SA 2297/02 w sprawie ze skargi F.N.F.I. S.A. w W. na decyzję Komisji Papierów Wartościowych i Giełd z dnia 16 lipca 2002 r. Nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej 1) uchyla zaskarżony wyrok; 2) zasądza od Komisji Papierów Wartościowych i Giełd na rzecz F.N.F.I. S.A. z siedzibą w W. 1.240 (jeden tysiąc dwieście czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z 28 maja 2002 r. nr [...], wydaną m.in. na podstawie art. 85 ust. 1 pkt 2 i art. 148 pkt 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. - Prawo o publicznym obrocie papierami wartościowymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 49, poz. 447), Komisja Papierów Wartościowych i Giełd nałożyła na F.N.F.I. S.A. z siedzibą w W. karę pieniężną w wysokości 100.000 zł za niewykonanie obowiązku przekazywania do publicznej wiadomości informacji dotyczących nabycia akcji własnych w liczbie powodującej przekroczenie 5% i 10% ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu oraz stanu posiadania akcji własnych przez Fundusz w każdym przypadku nabycia tych akcji, powodujących zmianę liczby głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy o każde 2%. Została ona utrzymana w mocy decyzją Komisji z 16 lipca 2002 r. po ponownym rozpatrzeniu sprawy w trybie art. 127 § 3 k.p.a. Powyższym wyrokiem została oddalona skarga Spółki na decyzję Komisji z 16 lipca 2002 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd przypomniał, że zdaniem Spółki wywiązała się ona z obowiązków przewidzianych w art. 81 powołanej ustawy i rozporządzeniu Rady Ministrów z 16 października 2001 r. w sprawie informacji bieżących i okresowych przekazywanych przez emitentów papierów wartościowych (Dz.U. Nr 139, poz. 1569) w sposób zapewniający dla inwestora należytą wiedzę o nabyciu przez nią akcji własnych, do których nie ma zastosowania art. 148 ustawy. Ponadto nałożona kara nie łączyła się z winą skarżącej, w postępowaniu administracyjnym Komisja nie oceniała posiadanych przez stronę opinii prawnych i nie wyjaśniła okoliczności istnienia porozumienia z 23 maja 2001 r. dotyczącego sposobu wykonywania obowiązku informacyjnego z art. 148 ustawy. Z kolei Komisja zaprezentowała pogląd, że informacje przekazywane przez Spółkę na podstawie § 12 wymienionego rozporządzenia nie były tak szczegółowe jak wymagane w art. 148 pkt 1 ustawy. Z tego powodu nałożona kara nie dotyczyła niewypełnienia obowiązków określonych w art. 81, lecz braku ujawnienia zmian w stanie posiadanych akcji własnych, powodujących przekroczenie limitów procentowych, które zgodnie z art. 148 powinny być podane do publicznej wiadomości. Raporty bieżące zawierały jedynie informacje o jednostkowym nabyciu przez Spółkę jej akcji własnych, bez jednoczesnego wskazania, ile akcji własnych w sumie już posiada. I tak 20 września 2001 r. przekroczyła ona 5%, 19 grudnia 2001 r. - 10%, a 19 kwietnia 2002 r. uzyskała 22,26% ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu akcjonariuszy. Informacja o stopniowym zwiększaniu udziału w kapitale własnym spółki, nawet gdy nabywcą może być sam emitent, jest dla inwestora niezwykle istotna, gdyż pozwala na bieżącą ocenę płynności akcji, stanowi podstawę do oceny fluktuacji ceny akcji i ich podaży oraz zapewnia równy dostęp do informacji jako podstawowej reguły publicznego obrotu. Wynikające z art. 364 § 2 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. Nr 94, poz. 1037 ze zm.) - zwanej dalej k.s.h. - niewykonywanie prawa głosu przez spółkę z akcji własnych nie zmienia faktu, że posiadane przez Spółkę akcje własne nadal inkorporują prawo do określonej liczby głosów, mimo zawieszenia wykonywania tego prawa na czas ich posiadania przez Spółkę. Przy wymierzaniu kary Komisja uwzględniła rozmiar stwierdzonych naruszeń obowiązków określonych w przepisach prawa, wykorzystując zebrane i ocenione dowody. Sąd nie dostrzegł możliwości wzruszenia zaskarżonej decyzji i uznał za trafną argumentację ukazaną w jej motywach. W ocenie Sądu, nie był zasadny sformułowany w skardze zarzut, że art. 148 powołanej ustawy nie stosuje się w przypadku nabywania akcji własnych spółki. W porównaniu z nim zakres obowiązków określonych w art. 81 ustawy jest węższy, co m.in. nie zapobiega - w razie skupienia przez spółkę znacznej części własnych akcji - zwiększeniu się wpływu dotychczasowych akcjonariuszy wykonujących prawo głosu z mniejszej już liczby akcji. Wyłączenie unormowań zawartych w rozdziale 9 ustawy do spółek skupujących własne akcje, musiałoby nastąpić w drodze wyraźnej regulacji prawnej. Przy rozpoznawaniu sprawy w postępowaniu administracyjnym nie pozbawiono strony możliwości zgłaszania dowodów (w tym posiadanych opinii prawnych), a dokonanie ustaleń co do faktu istnienia porozumienia z 23 maja 2001 r. trafnie przekazano organom prokuratury. Prokurator Generalny wniósł od tego wyroku 2 września 2003 r. rewizję nadzwyczajną do Sądu Najwyższego, zarzucając mu rażące naruszenie art. 27 ust. 1 ustawy z 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) w związku z art. 148 pkt 1 i art. 147 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. wskutek przyjęcia, że wymienione przepisy tej ustawy mają zastosowanie również w wypadku nabywania akcji własnych spółki. Z uwagi na nierozpoznane rewizji nadzwyczajnej do 1 stycznia 2004 r., Sąd Najwyższy postanowieniem III RN 139/03 z 7 stycznia 2004 r. umorzył postępowanie. W zaistniałej sytuacji skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Spółka na podstawie art. 102 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) i art. 174 pkt 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zwanej dalej p.s.a., zarzuciła mu rażące naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię wskutek przyjęcia, że art. 148 pkt 1 w związku z art. 147 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. stosuje się do akcji własnych, z których wg art. 364 § 2 k.s.h. spółka nie może wykonywać prawa głosu, oraz wniosła o uchylenie tego wyroku, przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej nawiązano do argumentacji przytoczonej w rewizji nadzwyczajnej od tego wyroku i uchwale I KZP 6/03 Sądu Najwyższego z 27 marca 2003 r. W uchwale tej wyjaśniono, że spółki kupując własne akcje, z których nie mogą wykonywać prawa głosu na walnym zgromadzeniu, nie muszą uzyskiwać zezwolenia od Komisji Papierów Wartościowych i Giełd, gdyż obowiązki określone w art. 147 ust. 1 pkt 1, art. 149 ust. 1 i art. 151 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. dotyczą wyłącznie akcji spółki publicznej, które pozwalają realizować wynikające z nich prawo w postaci głosowania na walnym zgromadzeniu. Za takim rozwiązaniem przemawia wykładnia językowa i teleologiczna, ponieważ chodzi o przekazywanie Komisji jedynie takich informacji, które mają znaczenie dla akcjonariuszy przy głosowaniu na walnym zgromadzeniu. Taką informacją nie jest nabycie akcji, które na walnym zgromadzeniu nie dają prawa głosu. Przewodniczący Komisji wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Wykorzystując argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji dodatkowo podkreślił, że podstawą prowadzonego postępowania karnego i administracyjnego był ten sam stan faktyczny, Komisja w swoich decyzjach przyjęła za udowodnione niedopełnienie przez Spółkę wyłącznie obowiązku przekazania informacji o przekroczeniu progów określonych w art. 147 ustawy z 21 sierpnia 1997 r., natomiast w powołanej uchwale Sądu Najwyższego pominięto szereg argumentów przemawiających za koniecznością odnoszenia obowiązków notyfikacji wymienionych w art. 147 i 148 tej ustawy również do nabywania przez spółkę publiczną akcji własnych. Chodzi o to, że zawieszenie wykonywania prawa głosu nie wyłącza z akcji prawa głosu w odróżnieniu od akcji niemych, zbycie akcji własnych powoduje uaktywnienie prawa głosu, a przedmiotem obowiązku z art. 147 tej ustawy są akcje, z których wynika prawo głosu niezależnie od czasowego jego zawieszenia. Kryterium określające stopień zaangażowania kapitałowego i wpływu na sprawy spółki przez inwestora, w oparciu o fakt posiadania lub nabywania akcji, jest najbardziej miarodajne. Ponadto zwrócił uwagę na konieczność posługiwania się wykładnią celowościową tam, gdzie wykładnia językowa prowadziłaby do absurdu gospodarczego, podobnie jak w tej sprawie wskutek pozbawienia uczestników obrotu papierami wartościowymi informacji o nabywaniu akcji własnych przez spółkę. Jednocześnie przypomniał, że omawiana uchwała Sądu Najwyższego nie ma wiążącej mocy przy rozstrzyganiu sprawy administracyjnej, w przeciwieństwie do oceny prawnej sądu administracyjnego przewidzianej w art. 30 ustawy o NSA. W nawiązaniu do odpowiedzi na skargę kasacyjną, w piśmie procesowym z 17 marca 2004 r. Spółka podtrzymała dotychczasowe swoje wywody, ponownie akcentując kluczowy wpływ unormowania zawartego w art. 364 § 2 k.s.h. na zakres stosowania art. 147 i 148 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. Wartość nominalna akcji własnych jest wprawdzie częścią kapitału zakładowego, jednak pogląd o rzekomej potrzebie ich wliczania do ogólnej liczby głosów nie znajduje żadnego jurydycznego uzasadnienia. Nie ma zagrożenia dla bezpieczeństwa i pewności obrotu ani interesów jego uczestników w razie nabywania akcji własnych spółki bez stosowania art. 147 i 148 tej ustawy, gdyż przy odsprzedaży akcji własnych obowiązki te będą ciążyły na ich nabywcy w razie osiągnięcia przez niego ustalonych progów głosów na walnym zgromadzeniu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wg art. 183 p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania wynikającą z zaistnienia przynajmniej jednej spośród sześciu przesłanek określonych w jego § 2. Z uwagi na wskazanie w skardze kasacyjnej art. 174 pkt 1 p.s.a. jako jej podstawy wynikającej z błędnej wykładni art. 148 pkt 1 w związku z art. 147 ustawy z 31 sierpnia 1997 r. dokonanej z pominięciem art. 364 § 2 k.s.h., Sąd obowiązany był ograniczyć swoje rozważania wyłącznie do oceny prawidłowości wykładni tych przepisów dokonanej w zaskarżonym wyroku. Art. 148 pkt 1 tej ustawy nakłada na spółkę publiczną obowiązek "niezwłocznego przekazywania informacji, w zakresie określonym w art. 147, równocześnie agencji informacyjnej, spółce prowadzącej giełdę lub spółce prowadzącej rynek pozagiełdowy, w przypadku gdy dane akcje są przedmiotem obrotu na rynku regulowanym". Przepis ten nie zawiera pełnego unormowania, lecz odsyła do art. 147 w części dotyczącej sformułowanego w nim przedmiotowego zakresu obowiązku informacyjnego, jaki ciąży na spółce publicznej wskutek osiągnięcia, przekroczenia lub zmiany określonej w nim procentowo ogólnej liczby głosów na walnym zgromadzeniu wspólników. Przytoczone unormowania w sposób bezsporny dotyczą jedynie skutków nabycia lub zbycia akcji, które kształtują określone w art. 147 nowe relacje w ogólnej liczbie głosów na walnym zgromadzeniu. W innych natomiast sytuacjach, gdy tego rodzaju nowe relacje nie powstają, wymienione przepisy nie nakładają na spółkę publiczną powyższego obowiązku informacyjnego. Stosownie do art. 364 § 2 k.s.h. spółka nie wykonuje praw udziałowych z własnych akcji, z wyjątkiem uprawnień do ich zbycia lub wykonywania czynności, które zmierzają do zachowania tych praw. Zakaz wykonywania praw udziałowych z własnych akcji doczekał się licznych ocen w piśmiennictwie. Podkreślono w nim, że poza nielicznymi wyjątkami akcje i inne uprawnienia nabyte przez spółkę na akcjach własnych w drodze czynności rozporządzających nie mogą być wykonywane i dopiero ich zbycie na rzecz osoby trzeciej powoduje, że może ona pod tytułem ogólnym lub szczególnym wykonywać zawieszone dotychczas uprawnienia z takich akcji. Powszechnie przyjmuje się, że zawieszeniu z mocy prawa ulegają zarówno czyste prawa majątkowe, jak również organizacyjne (np. prawo do dywidendy, udziału w majątku likwidacyjnym, prawo głosu), gdyż przez prawo udziałowe należy rozumieć ogół prac wynikających z akcji jako papieru wartościowego. Celem zawieszenia prawa głosu z akcji własnych jest pozbawienie zarządu wpływu na uchwały walnego zgromadzenia, wybór organu powoływanego przez zarząd i na uchwały dotyczące istotnej zmiany przedmiotu działalności spółki. Co więcej - powyższe ograniczenia stosuje się także do podmiotów działających na rachunek spółki, dla której są nabywane jej akcje własne. (Por. np. S. Sołtysiński, A. Szajkowski, A. Szumański, J. Szwojda - "Kodeks spółek handlowych" t. III, Warszawa 2003, s. 467-471; A. Kidyba - "Kodeks spółek handlowych, komentarz", t. II, Zakamycze 2002, s. 316-317). W świetle przypomnianych rozwiązań należy przyjąć, że na normę prawną kształtującą analizowany obowiązek informacyjny spółki publicznej składają się unormowania zawarte w art. 148 pkt 1 w związku z art. 147 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. i art. 364 § 2 k.s.h. Przy jej egzekwowaniu w trybie art. 85 ust. 1 pkt 2 ustawy z 21 sierpnia 1997 r., który daje Komisji Papierów Wartościowych i Giełd uprawnienie do nałożenia kary pieniężnej do wysokości 500 tys. zł na spółkę w razie niewykonania tego obowiązku informacyjnego, muszą być zachowane bezwzględnie zasady interpretacji i stosowania norm o charakterze restrykcyjnym ukształtowane w dziedzinie prawa karnego, zwłaszcza prymatu wykładni językowej przed innymi rodzajami wykładni. Istotnie, uzasadnienie powołanej uchwały Izby Karnej Sądu Najwyższego nie miało wiążącego charakteru przy stosowaniu w tej sprawie art. 148 pkt 1 w związku z art. 147 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. i art. 364 § 2 k.s.h. Zawarte w niej wywody dotyczyły jednak podobnej kwestii prawnej, tj. niedopuszczalności łączenia nabycia akcji własnych przez spółkę publiczną z obowiązkiem informacyjnym określonym w art. 147 ust. 1 i 2 tej ustawy, którego niewykonanie jest zagrożone karą grzywny do 1 mln zł. W niej Sąd Najwyższy kategorycznie przyjął i obszernie uzasadnił przypomniany w motywach tego wyroku wpływ regulacji zawartej w art. 364 § 2 k.s.h. na skutki nabycia akcji kształtujących ustalone relacje liczby głosów na walnym zgromadzeniu. Z przedstawionych względów nie można w ramach art. 147 tej ustawy tworzyć ukazanej w odpowiedzi na skargę kasacyjną niezrozumiałej jurydycznie konstrukcji, w ramach której obok niejako pełnowartościowych akcji kształtujących relacje głosów na walnym zgromadzeniu, podlegają liczeniu także akcje, z których wynika prawo głosu mimo czasowego jego zawieszenia. Zawieszenie uprawnienia lub obowiązku zawsze uniemożliwia czasowe z nich korzystanie lub ich egzekwowanie. Podobnie jest przy nabyciu akcji własnych spółki publicznej, kiedy w okresie ich posiadania nie ma ona z takich akcji prawa głosu na walnym zgromadzeniu, wskutek czego nie ciąży na niej analizowany obowiązek informacyjny. Rozpoznawana sprawa nie jest okazją, zaś motywy wyroku nie są miejscem do rozważań, a tym bardziej ocen nt. skutków, jakie może wywoływać w obrocie papierami wartościowymi nabywanie akcji własnych przez spółki publiczne. Jest to kwestia utworzenia stosownych rozwiązań prawnych, jeżeli rzeczywiście będą one konieczne, a nie - stosowania prawa. Z ukazanych powodów w zaskarżonym wyroku doszło do naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 148 pkt 1 w związku z art. 147 ustawy z 31 sierpnia 1997 r. i art. 364 § 2 k.s.h. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 i art. 203 pkt 2 p.s.a. obowiązany był uchylić zaskarżony wyrok, zasądzić na rzecz skarżącej spółki zwrot kosztów postępowania i przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania skargę F.N.F.I. S.A. w W. na decyzję Komisji Papierów Wartościowych i Giełd z 16 lipca 2002 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej.