I FZ 390/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Marek Zirk-Sadowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 października 2006 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Syndyka Masy Upadłości [...]w upadłości na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 czerwca 2006 r. sygn. akt [...] w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej od wyroku tego Sądu z dnia 9 listopada 2004 r. w sprawie ze skargi Syndyka Masy Upadłości [...] w upadłości na decyzję Izby Skarbowej we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 2002 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty w podatku akcyzowym za miesiące od stycznia do września 2001 r. postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. Przedmiotem niniejszego zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 czerwca 2006 r., sygn. akt [...], którym oddalono wniosek Syndyka Masy Upadłości – [...] (następca prawny spółki jawnej z/s w [...]") o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W orzeczeniu tym Sąd I instancji wyjaśnił, że jest to kolejny wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy i wskazał na orzeczenie NSA z dnia 3 listopada 2005 r., sygn. akt [...], którym oddalono zażalenie spółki, na niekorzystne dla niej rozstrzygnięcie WSA we Wrocławiu, podjęte w tym samym przedmiocie. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej skarżąca spółka wniosła bowiem o ponowne rozpatrzenie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy z powodu zaistnienia nowych okoliczności, tj. ogłoszenia upadłości spółki i wspólników postanowieniem Sądu Rejonowego Wałbrzychu Wydział VI Gospodarczy z dnia 1 grudnia 2005 r., sygn. akt [...]. Strona uzasadniała, że nie była w stanie stworzyć odpowiednich rezerw oraz zaplanować dalszych wydatków, wskutek utraty płynności finansowej – w wyniku nałożonego na nią zobowiązania w podatku akcyzowym, które było powodem otwarcia postępowania układowego. Nadto spółka argumentowała, iż komornik zajął jej majątek i konta bankowe spółki, pozbawiając ją możliwości dalszego działania. Powyższa sytuacja spowodowała niewypłacalność spółki i niemożność zgromadzenia (pozyskania od wspólników) środków celem uiszczenia kosztów sądowych. Sąd wskazał następnie, że z oświadczenia o majątku i dochodach, zawartym w formularzu PPPr, wynika, że wysokość kapitału zakładowego (majątku lub środków finansowych) spółki wynosi 1.082.241 zł, wartość środków trwałych 1.385.769 zł, natomiast ostatni rok obrotowy spółka zakończyła stratą wynoszącą 3.978.117 zł. Natomiast ze złożonego, wobec wezwania Sądu o szereg dokumentów i oświadczeń mających obrazować sytuację materialną spółki i wspólników, oświadczenia E. Ś. wynika, że pozostaje na utrzymaniu żony, która w latach 2003-2004 r. pobierała rentę inwalidzką KRUS w wysokości 604,65 zł. Z przedłożonej decyzji KRUS z dnia 3 listopada 2005 r. wynika, iż żonie E. Ś. przyznano emeryturę w wysokości 426,47 zł miesięcznie (kwota do wypłaty). E. Ś. nie posiada żadnych nieruchomości oraz środków transportu, nie dysponuje także rachunkiem bankowym (na rachunek żony wpływa tylko emerytura) ani oszczędnościami. Wspólnik załączył kopie zeznań podatkowych za lata 2003 i 2004 oraz deklarację na zaliczkę miesięczną za listopad 2005 r. Drugi ze wspólników – D. T. – oświadczył, że pozostaje na utrzymaniu swojej córki, z którą zamieszkuje, a która osiąga - zgodnie z przedłożonym zaświadczeniem - dochody z pracy w wysokości 1.500 zł (brutto). Kolejno wskazał, iż nie posiada żadnego majątku oraz środków transportu i nie dysponuje rachunkiem bankowym. D. T. przedłożył kopie zeznań podatkowych za lata 2003 i 2004 oraz deklarację na zaliczkę miesięczną za listopad 2005r. Oddalając wniosek Sąd podniósł, że użyte w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2002r. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej u.p.p.s.a., pojęcie "środki" ma znaczenie szersze aniżeli środki finansowe lub wolne pieniądze na koncie, których brak wykazała strona skarżąca, co z kolei miało uzasadniać jej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Pod pojęciem środków należy bowiem rozumieć wszelkie aktywa strony, w tym także posiadany majątek. Z przedstawionych dokumentów, w tym przedłożonych w związku z pierwszym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, wynika, że upadła spółka posiada środki trwałe o wartości 1.386.847,89 zł, oraz że majątek wolny od jakichkolwiek obciążeń wart jest 98.449,28 zł. Dane powyższe nie pozwalały więc zdaniem Sądu na przyjęcie tezy o braku środków między innymi na pokrycie opłaty sądowej od skargi kasacyjnej, stanowiącej ułamek procenta wartości posiadanego przez stronę majątku. Ponadto Sąd podkreślił, że wnioskodawca nie dostarczył wszystkich dokumentów wskazanych w wezwaniu, ani nie przedstawił innych dokumentów, których treść uprawdopodobniłaby, iż jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie rozpoznawanego wniosku. Skarżący, mimo korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, uchylił się od przedstawienia kopii zeznań podatkowych żony E. Ś. za lata 2003 i 2004, szczegółowego - określonego kwotowo - zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków wraz z dowodami opłat, informacji o posiadanych przez żonę nieruchomości i środkach transportu, odpisów zeznań podatkowych córki D. T., informacji o posiadanym przez córkę majątku (nieruchomości i środkach transportu), szczegółowego zestawienia ponoszonych miesięcznie wydatków (nie przedłożył dowodów opłat). Strona nie wywiązała się zatem z ciążącego na niej obowiązku wykazania okoliczności określonych w art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a. Sąd powołał się również na art. 232 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm.), dalej p.u.n., stosownie do którego, w razie potrzeby, sędzia komisarz zwołuje zgromadzenie wierzycieli w przedmiocie podjęcia uchwały co do wpłacenia przez wierzycieli zaliczki na koszty postępowania albo zobowiąże wierzycieli mających największe wierzytelności, których łączna wysokość wynosi co najmniej 30% ogólnej sumy wierzytelności przypadających wierzycielom uprawnionym do uczestniczenia w zgromadzeniu, do złożenia zaliczki na koszty postępowania. Natomiast stosownie do art. 230 ust. 1 tej samej ustawy do kosztów postępowania upadłościowego zalicza się opłaty sądowe oraz wydatki niezbędne dla osiągnięcia celu postępowania. Do wydatków postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku upadłego należą koszty likwidacji masy upadłości oraz (art. 230 ust. 3 pkt. 1) oraz koszty prowadzenia działalności gospodarczej przez syndyka po ogłoszeniu upadłości (art. 230 ust. 3 pkt 5). W konkluzji Sąd podniósł, że syndyk wskazał na swoją trudną sytuację materialną, ale nie wykazał, że podjął działania w celu uzyskania środków finansowych na pokrycie kosztów prowadzenia działalności gospodarczej przez syndyka po ogłoszeniu upadłości oraz kosztów likwidacji masy upadłości. W rezultacie, uzasadnionym jest – w ocenie Sądu – twierdzenie, iż skarżący nie podjął próby uzyskania koniecznych w jego sytuacji materialnej środków finansowych, stosownie do możliwości ich pozyskania na podstawie obowiązujących obecnie przepisów prawa. Pominięcie tej okoliczności przy rozpoznawaniu przedmiotowego wniosku powodowałoby uznanie prawa skarżącego syndyka do zwolnienia z kosztów sądowych w sytuacji, w której zaniechał on prób uzyskania od dłużników masy upadłości spółki jawnej D. T. i E. Ś. - [...] oraz jej wspólników tej spółki kwot wymaganych do pokrycia kosztów postępowania upadłościowego, co z kolei pozwoliłoby na zadysponowanie wpływających do masy środków, celem zapłaty kosztów sądowych w postępowaniu sądowo-administracyjnym. Kwota wpisu od skargi kasacyjnej wynosi 750 zł, a więc obowiązku syndyka uiszczenia tej opłaty sądowej nie sposób uznać za ciężar, któremu w okolicznościach sprawy, a w szczególności wobec podanej przez stronę skarżącą wartości środków trwałych, nie byłby w stanie sprostać. W zażaleniu na wyżej omówione postanowienie syndyk wniósł o jego uchylenie i rozpoznanie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, podtrzymując argumentację, że nie posiada środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania, co stwierdzono w postanowieniu Sądu Rejonowego Wałbrzychu z dnia 1 grudnia 2005 r. Z orzeczenia tego wynika niewypłacalność strony oraz niemożność gromadzenia środków na pokrycie kosztów procesu. Stąd też odmienna ocena Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu uniemożliwia syndykowi dochodzenie swoich praw na drodze sądowej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z mającego zastosowanie w sprawie art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a., wynikają dwa rodzaje obowiązków. Z jednej strony wskazany przepis obciąża wnioskodawcę ciężarem uprawdopodobnienia przesłanek w nim określonych. Użyte w tym przepisie pojęcia nieostre, tj. brak dostatecznych środki na poniesienie kosztów postępowania, wymagają skonkretyzowania w postaci dokładnej i wyczerpującej argumentacji skarżącego, względnie w sytuacji gdy okaże się to niewystarczające, zobrazowania sytuacji materialnej za pomocą odpowiednich dokumentów (art. 255 u.p.p.s.a.) – por. post. NSA z dnia 5 grudnia 2005 r., sygn. akt [...], niepubl. Z omówionym wyżej obowiązkiem strony skarżącej powiązany jest odpowiadający mu obowiązek Sądu, do dokonania wszechstronnej i rzetelnej oceny wskazanych we wniosku (załączonych dokumentach) okoliczności z uwzględnieniem zasad logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego, dostępnej wiedzy, oraz innych elementów, które pozwalają domniemywać, że wskazane okoliczności mieszczą się w hipotezie art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a. Podkreślić przy tym należy, że w swojej ocenie Sąd związany jest granicami wytyczonymi przez art. 199 u.p.p.s.a., tj. zasadą ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego, a także art. 141 § 4 w zw. art. 166 u.p.p.s.a., z którego wynika dla Sądu obowiązek stosownego uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia (por. post. NSA z dnia 31 stycznia 2006 r., sygn. akt [...] niepubl.). Z powyższych rozważań wynika, że w zażaleniu skarżący powinien wykazać, iż Sąd nie wywiązał się ze wskazanych obowiązków bądź błędnie zakwalifikował stan faktyczny do regulacji warunkujących przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie, a jednocześnie zostały spełnione przez wnioskodawcę wszystkie stawiane przed nim w tych przepisach wymagania. Stosownie bowiem do art. 197 § 2 u.p.p.s.a., do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Odpowiednie zastosowanie przepisu art. 174 powołanej ustawy nakłada zatem na żalącego się wymóg wskazania w jaki sposób zaskarżone postanowienie narusza prawo (por. post. NSA z dnia 24 marca 2006 r., sygn. akt II FZ 160/06, niepubl.). Omówione zażalenie powyższe wymogi spełnia, słusznie bowiem wskazała spółka na okoliczność nieuwzględnienia przez Sąd I instancji treści orzeczenia Sądu Rejonowego w Wałbrzychu z dnia 1 grudnia 2005 r. W tym zakresie błąd Sądu polegał przede wszystkim na tym, że aktualna (i wiążąca – por. art. 190 w zw. z art. 197 § 2 u.p.p.s.a.) w świetle powołanego rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego Wałbrzychu, była ocena prawna wyrażona w orzeczeniu NSA z dnia 3 listopada 2005 r., sygn. akt [...]. Przytoczone orzeczenie Sądu odwoławczego odnosiło się bowiem do sytuacji materialnej istniejącej i prowadzącej działalność gospodarczą spółki. Tymczasem zaskarżone obecnie rozstrzygnięcie dotyczy syndyka masy upadłości tejże spółki, której niewypłacalność w rozumieniu art. 10 i 11 ust. 1 p.u.n. (niezdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań), stwierdzona została prawomocnym postanowieniem Sądu. Okoliczności faktyczne sprawy uległy zatem znaczącej zmianie. NSA w składzie orzekającym w dniu 3 listopada 2005 r. oceniał bowiem kondycję finansową aktywnego gospodarczo podmiotu, podczas gdy Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu badał możliwości płatnicze syndyka, którego podstawowym zadaniem jest spłata zobowiązań upadłej spółki (w tym również publicznoprawnych). Przestała być zatem aktualna, w kontekście powyższych wywodów, ocena odnosząca się do gromadzenia przez tę spółkę (przedsiębiorcę) środków niezbędnych do partycypowania w kosztach postępowania sądowego. Zarazem Sąd kasacyjny nie podzielił zawartej w kwestionowanym orzeczeniu argumentacji, odnoszącej się do możliwości wyegzekwowania przez syndyka od jego dłużników, niezbędnych do pokrycia kosztów procesu kwot. Taki tok rozumowania nie uwzględnia okoliczności, iż czynności egzekucyjne dokonują się w tracie rozciągniętego w czasie procesu, podczas gdy wpis od skargi kasacyjnej stanowi bieżący koszt postępowania sądowego. Stąd też rozstrzygnięcie w zakresie kosztów niezbędnych do rozpoznania sprawy na danym etapie postępowania (np. wpis od skargi), powinno uwzględniać przede wszystkim bieżącą sytuację finansową wnioskodawcy. Dopiero w odniesieniu do wydatków nie wpływających na możliwość rozstrzygnięcia sprawy co do istoty, może opierać się także na kompleksowej analizie zdolności płatniczych strony (np. możliwości obciążenia majątku prawami osób trzecich bądź jego zbycia) – por. post. NSA z dnia 17 lipca 2006 r., sygn. akt . [...], niepubl. Podobne uwagi należy odnieść do wywodów Sądu dotyczących możliwości zwołania przez sędziego komisarza zgromadzenia wierzycieli w celu podjęcia uchwały, co do wpłacenia przez wierzycieli zaliczki na koszty postępowania upadłościowego (obejmującego również koszty sądowe i prowadzonej działalności gospodarczej). W konsekwencji stwierdzić trzeba było, że zaskarżone postanowienie nie odpowiada treści art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a. Ocena kondycji finansowej wnioskodawcy, nie pozostawia – zdaniem Sądu odwoławczego – wątpliwości dokonana w kwestionowanym rozstrzygnięciu, opiera się bowiem przede wszystkim na badaniu możliwości uzyskania przez syndyka środków na uiszczenie żądanych opłat sądowych, w drodze spieniężenia majątku upadłej spółki lub podjęcia stosownych działań sądowych i egzekucyjnych. Tymczasem analiza Sądu orzekającego w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych niezbędnych do dalszego procesowania (jak wpis od skargi kasacyjnej), powinna skupiać się przede wszystkim na ocenie możliwości wygospodarowania stosownych kwot z bieżących środków skarżącego. Ta natomiast, co do skomplikowanej sytuacji materialnej skarżącego. Orzeczenie Sądu Rejonowego w Wałbrzychu z dnia 1 grudnia 2005 r. wskazuje bowiem jednoznacznie, że zobowiązania dłużnika wynoszą bowiem 4.343.885 zł. Kwota ta znacznie przewyższa zarówno wartość kapitału zakładowego spółki (1.082.241 zł), wartość środków trwałych (1.385.769 zł), jak i posiadanych wierzytelności (36.389 zł) i środków pieniężnych (31.342 zł). Relacje aktywów i pasywów spółki obrazuje również okoliczność, że w okresie objętym postępowaniem układowym spółka uiściła jedynie 116.102 zł podczas gdy raty za ten okres wynosiły 214.551 zł. W tym stanie rzeczy nie powinno budzić wątpliwości, że skarżącemu syndykowi trudno byłoby wygospodarować stosowne kwoty na opłacenie kosztów procesu we wszystkich prowadzonych przed WSA we Wrocławiu sprawach. Sąd II instancji miał bowiem na uwadze i tę okoliczność (prowadzenia przez skarżącego innych spraw sądowo-administracyjnych), ponieważ niewątpliwie również pod tym względem należy oceniać możliwości finansowe wnioskodawcy (por. post. NSA z dnia 5 maja 2005 r. sygn. akt [...], niepubl.). W kontekście powyższych wywodów bez znaczenia pozostaje okoliczność, że wspólnicy nie w pełni wywiązali się z nałożonego na nich przez Sąd I instancji obowiązku dostarczenia stosownych dokumentów źródłowych i oświadczeń (art. 255 u.p.p.s.a.), gdyż te, które znajdują się w aktach sprawy, obrazują ich sytuację w sposób wystarczający na wysnucie powyższych wniosków. Tym bardziej, że żądane przez Sąd dokumenty dotyczyły dochodów osiąganych przez rodziny wspólników, podczas gdy przedmiotem oceny dokonywanej przecież w niniejszym postępowaniu wpadkowym, w świetle art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a., jest przede wszystkim sytuacja majątkowa syndyka. W konkluzji podkreślić należy, że prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Ma bowiem umożliwiać realizację swoich praw na drodze sądowej podmiotom nie posiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1 i 2 u.p.p.s.a. Sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim to, czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą. Zdaniem Sądu kasacyjnego ryzyko zaistnienia takiej sytuacji zostało wystarczająco uprawdopodobnione przez żalącego się syndyka, wobec czego postanowił zwolnić go od wpisu od skargi kasacyjnej we wszystkich trzech sprawach. Podstawę orzeczenia stanowiły art. 188 w zw. z art. 197 § 2 u.p.p.s.a.