IV SA/Wa 201/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz Cysek Sędzia WSA Małgorzata Miron (spr.) Asesor WSA Tomasz Wykowski Protokolant Dominik Niewirowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 listopada 2004 r. sprawy ze skargi M. C., K.S., J. S., E. S., P. S., M. O., W.C., W.C., A.C., Z.C., M. D., A. B., W. C., A. C., K. S. i E. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2004 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. 2. zasądza od Ministra rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz M. C. kwotę 347,00 (trzysta czterdzieści siedem) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] lutego 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2003 r. stwierdzającą, że majątek w L. gmina J. województwo [...] podpadał pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz.U. z 1945 nr 3 poz. 13) W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że przedmiotowa sprawa dotyczy majątku ziemskiego przejętego na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, którego właścicielem był M. K. Majątek ten dnia 1.09.1939 r. objęty był: - wykazem hipotecznym lwh 921 księgi tabularnej (dla dóbr L.) przy sądzie w J. o łącznej powierzchni 150,9383 ha w tym użytków rolnych 39,9948 ha ( 28,9323 ha roli, 3,6664 ha łąk, 4,7245 ha pastwisk, 2, 6716 ha ogrodów; - wykazem hipotecznym lwh 922 księgi tabularnej (dla dóbr L. ) o powierzchni łącznej 153,0645 ha w tym użytków rolnych 24,7328 ha ( 18,5930 ha roli 2,4043 ha łąk 2,8135 ha pastwisk oraz 0,9220 ha ogrodów.; - wykazem hipotecznym lwh 1009 księgi gruntowej gminy katastralnej L. o powierzchni łącznej 17,2104 ha w tym użytków rolnych 17,2104 ha. Organ odwoławczy wskazał, że stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e w/w dekretu na własność Państwa przejmowane były nieruchomości ziemskie stanowiące własność osoby fizycznej lub prawnej o powierzchni ogólnej powyżej 100 ha bądź o obszarze użytków rolnych powyżej 50 ha. Przejęciu na mocy dekretu podlegały nieruchomości ziemskie a zatem grunty będące użytkami rolnymi jak i grunty o charakterze nierolniczym (w tym nieużytki i zabudowania ). Żaden przepis dekretu nie wskazuje jakoby dwór mieszkalny wraz z zabudowaniami gospodarczymi będący tzw. ośrodkiem majątku i jedynym domem mieszkalnym podlegał wyłączeniu spod działania dekretu. Dodatkowo organ przywołał § 11 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w którym wymieniono te składniki mienia, które nie podlegały przejęciu i były to: A/ przedmioty służące do osobistego użytku właściciela przejmowanego majątku i członków jego rodziny jak np. ubrania, obuwie, pościel nie mające związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego oraz jeżeli nie posiadają wartości naukowej artystycznej lub muzealnej; B/ zapasy artykułów spiżarni domowej; C/ zwierzęta i ptaki pokojowe. W ocenie organu wyliczenie to nie stanowi katalogu zamkniętego jednakże nie może prowadzić to do rozszerzenia go o tak znaczące składniki jak budynki mieszkalne, które z pewnością nie można zaliczyć do przedmiotów służących do osobistego użytku właściciela. Wobec tego organ odwoławczy stwierdził, że przedmiotowy majątek o powierzchni 319,30 ha w tym 80,01 użytków rolnych wraz ze znajdującym się na jego obszarze dworem i innymi nieruchomościami budynkowymi wypełniał dyspozycję art. 2 ust. 1 lite dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skargę od powyższej decyzji wnieśli spadkobiercy M. K.: M.C., K.S., J. S., E. S., P.S. M. O., W. C., W. C., A. C., Z. C., W. C., A. C., M. D., A. B., K.S. i E.D. W uzasadnieniu skargi skarżący wskazali, że zaskarżona przez nich decyzja jest niezgodna z prawem Powołali się przy tym na art. 99 Konstytucji z dnia 21 marca 1921 r. Dodatkowo wskazali, że dwór był przeznaczony na cele mieszkalne rodziny K. a przed wojną częściowo był użytkowany jako pensjonat dla polskich lotników spod W. W odpowiedzi na skargę - Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie powołując się na motywy zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga jest uzasadniona, ale nie tylko z przyczyn w niej wskazanych. Art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153 poz. 1270) stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze podnieść należy, że zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji zostały podjęte z naruszeniem przepisów prawa dających podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Jak wynika z dokumentów archiwalnych właścicielem nieruchomości objętej postępowaniem przed jej przejęciem przez skarb państwa był M. K. . 12.10.1955 r. M. K. zmarł, a spadek po nim nabyła żona J. i syn S. K. Treść znajdujących się w aktach sprawy odpisy postanowień o stwierdzenie nabycia spadku wskazuje, że następcami prawnymi J. i S. K. są: M. C., K.C., J. S., E. S., P. S., M. D., A. B., F. C., W. C., M. D., M. O., W. C., K.S, W. C., K. S., E. D., A.K, Z.K., A. C. Obowiązkiem organu jest powiadomienie o wszczęciu postępowania wszystkie osoby będące stronami postępowania.( art. 61 § 4 kpa) Organy orzekające w niniejszej sprawie nieprawidłowo ustaliły krąg osób posiadających przymiot strony w rozumieniu art. 28 kpa a w konsekwencji nie wszystkie te osoby brały udział w postępowaniu administracyjnym. Wskazać w tym miejscu należy, że M. C. nie reprezentował wszystkich spadkobierców M.K. a jedynie część z nich. Pozostałe osoby, które nie udzieliły stosownych pełnomocnictw winny być zawiadomione o wszczęciu postępowania i wszystkich podejmowanych czynnościach. Jak wynika z treści art. 145 §1 pkt 4 kpa jedną z przesłanek wznowienia postępowania administracyjnego jest nie branie przez stronę -bez własnej winy udziału w postępowaniu. A zatem wskazane uchybienie skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji . Dodatkowo wskazać należy, że omawiane decyzje administracyjne zapadły z naruszeniem przepisów postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 kpa albowiem organy administracyjne nie poczyniły ustaleń mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Argumenty zawarte w motywach decyzji obu instancji wskazują, że organy oceniały czy działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej podlegały wszystkie dobra ziemskie należące do M K. Ponieważ łączna powierzchnia gruntów wchodzących w skład majątku L. przekraczała wielkości określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej to w ocenie organów orzekających w sprawie majątek ten w całości i bez wyłączeń przeszedł z mocy prawa na własność państwa. Ocena taka nie jest uzasadniona albowiem dekret nie dawał podstaw do konfiskowania całego nieruchomego majątku właścicieli ziemskich lecz stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie i tylko takie przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania, w całości na własność Skarbu Państwa na cele wskazane w art. 1 dekretu. Istota problemu sprowadza się zatem do wyjaśnienia czy przejęty majątek miał charakter nieruchomości ziemskiej czego organy - w stosunku nieruchomości objętej wnioskiem M. C. - nie uczyniły. Dekret z dnia 6.09. 1944 r. nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska" Warto w związku z tym przypomnieć stanowisko wyrażone przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. sygn. Akt W 3/89 ( OTK 1990/1/26) iż przy definiowaniu pojęcia nieruchomości ziemskiej" użytego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy przyjąć, że normodawca używając określenia "ziemskie" miał na względzie te nieruchomości, które mają charakter rolniczy. W ocenie Trybunału intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Wprawdzie z dniem wejścia w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. utraciły moc powszechnie obowiązującą uchwały Trybunału Konstytucyjnego w sprawie ustalenia wykładni ustaw to nie sposób odmówić im waloru wykładni według reguł przyjętych w teorii prawa, polegających na ustaleniu rzeczywistego sensu normatywnego przepisów prawnych. Zdaniem Sądu odwołanie się do wykładni dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. jest tym bardziej uzasadnione, że już po dniu wejścia w życie Konstytucji z 2 kwietnia 1997 r. poglądy wyrażone w tej uchwale zyskały powszechną aprobatę w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Szczególnie istotne jest stwierdzenie zawarte w uchwale Trybunału, że na cele reformy rolnej dekret przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Uzasadnia to przyjęcie, że przy orzekaniu na podstawie §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej powinna być oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości, która nie była powiązania funkcjonalnie z tą częścią majątku, który był wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej, a więc nie mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie. Wskazana ocena powinna być wynikiem wnikliwej analizy przeznaczenia konkretnych działek i uwzględniać ich faktyczne wykorzystanie. Decyzje organów orzekających w niniejszej sprawie enumeratywnie wymieniły parcele katastralne, które podpadały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z protokołu badania wykazu hipotecznego wynika, że niektóre z tych parceli wg stanu na dzień 1 września 1939 r. oznaczone zostały jako parcele budowlane.( m.in. nr 118, 139 i inne). Uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wskazuje w sposób jednoznaczny dlaczego parcele te zostały uznane przez organ jako spełniające warunki podpadania pod działanie przepisów dekretu. Zważyć także należy, że znaczna część majątku objętego orzeczeniem organów stanowiły lasy (ponad 236 h). Nie zostały wyjaśnione przyczyny, dla których do tej części majątku znalazły - zdaniem organu - zastosowanie przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej a nie inne, w tym m.in. dekretu PKWN z dnia 12.12.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa ( Dz.U. nr 15 poz. 82). Zauważyć także należy, że we wniosku o wydanie decyzji stwierdzającej, że majątek w L. nie podpadał pod działanie przepisów dekretu - M. C. wskazał, m.in. na konieczność wyodrębnienia parceli, na której posadowiony był dwór z zabudowaniami. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie całkowicie podziela stanowisko organu, wskazujące, iż budynki w tym dwory i pałace mogły - co do zasady - podlegać przejęciu na podstawie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Obowiązkiem organu było jednakże ustalenie czy ta część nieruchomości, na której posadowiony był dwór i ewentualnie inne zabudowania była - w dniu wejścia w życie reformy - wykorzystywana do prowadzenia działalności rolniczej, czy i w jaki sposób oprócz osoby właściciela nieruchomość ta była powiązana z gospodarstwem rolnym oraz czy została przeznaczona na cele reformy rolnej wskazane art. 1 dekretu. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji jak też decyzji organu I instancji nie wskazuje aby kwestie te stanowiły przedmiot czynionych przez organ ustaleń i oceny. Przy ponownym rozpoznaniu spawy organ winien zatem dodatkowo poczynić niezbędne w tym zakresie ustalenia. Powyższe wskazuje, że sprawa nie została wyjaśniona w sposób, który pozwalał na jej prawidłowe rozstrzygniecie. Natomiast odnosząc się do zawartego w skardze zarzutu niekonstytucyjności dekretu w odniesieniu do obowiązującej w dacie jego wydania konstytucji z dnia 21.03.1921 r to wskazać należy, że Sąd administracyjny nie jest właściwy do rozstrzygania kwestii zgodności aktów prawnych z Konstytucją zwłaszcza tzw. Konstytucja marcową. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153 poz. 1270) orzekł jak w sentencji . O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art.200 wyżej wskazanej ustawy.