IV SA/Wa 170/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia Joanna Kabat-Rembelska Sędziowie Zofia Flasińska (spr.) Krystyna Napiórkowska Protokolant Agnieszka Foks-Skopińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2004 r. sprawy ze skargi Z. S.A. w R. na decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] stycznia 2004 r. nr [...] w przedmiocie nieważności przejęcia na własność Państwa F. S.A. [...] oraz zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przejęcia tej fabryki. – skargę oddala – Zaskarżoną decyzją z dnia [...] stycznia 2004 r. [...] Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 Kpa, po rozpoznaniu wniosku Z. S. A. w R. z dnia 8 grudnia 2003 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] listopada 2003 r. [...], którą w pkt I na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 Kpa stwierdził nieważność: orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 roku w sprawie przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstw, w części dotyczącej przedsiębiorstwa F. Spółka Akcyjna - [...] z wyłączeniem wchodzącej w jego skład nieruchomości gruntowej o pow. 0,1022 ha należącej do G. S. A. położonej w L. przy ul. [...], orzeczenia Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia [...] września 1961 r. [...] w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przejęcia przedsiębiorstwa F. Spółka Akcyjna – [...], z wyłączeniem wchodzącej w jego skład nieruchomości gruntowej o pow. 0,1022 ha należącej do G. S. A. położonej w L. przy ul. [...], a w pkt II na podstawie art. 158 § 2 w związku z art. 156 § 2 Kpa stwierdził, że: - orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstw w części dotyczącej przedsiębiorstwa F. Spółka Akcyjna – [...], w odniesieniu do nieruchomości gruntowej o pow. 0,1022 ha, położonej w L. przy ul. [...] (dawna ul. [...]), - orzeczenie Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia [...] września 1961 r., znak [...], w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przejęcia przedsiębiorstwa F. Spółka Akcyjna – [...], w odniesieniu do nieruchomości gruntowej opow. 0,1022 ha, położonej w L. przy ul. [...] (dawna ul. [...]), zostały wydane z naruszeniem prawa. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy pozwala uznać, że w dniu 5 lutego 1946 r., to jest w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., F. Spółka Akcyjna – [...] nie spełniała ustawowych przesłanek, określonych w art. 3 ust. 1 lit. B tejże ustawy, które stanowiły podstawę dla objęcia jej procesem upaństwowienia. Stanowisko takie, zdaniem organu, wynika z uznania, iż przedsiębiorstwo to nie było zdolne do zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Stąd też organ wywodzi, że orzeczenie Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 roku zostało wdane z rażącym naruszeniem prawa. Oczywistą konsekwencją - w ocenie organu - tego stanu jest stwierdzenie, że do bezprawnie upaństwowionego przedsiębiorstwa nie można było stosować § 75 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa /Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm./, który stanowił podstawę prawną wydania orzeczenia Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia [...] września 1961 r. Z tego względu organ przyjął, iż orzeczenie to również zostało podjęte z rażącym naruszeniem prawa. Organ podniósł także, że dla stwierdzenia nieważności omawianych decyzji nacjonalizacyjnych należało ocenić ich skutki prawne. Następnie doszedł do wniosku, iż wspomniane orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. oraz Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia [...] września 1961 r. - nie wywołały nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 Kpa. Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej uzasadniając swoje stanowisko w tym przedmiocie powołał się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podkreślono także, iż wskutek zmian gruntowych powstała działka nr [...] o powierzchni 13,4175 ha. Decyzją Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1993 r. nr [...] na tę działkę uwłaszczone zostały Z. w R. Organ wyjaśnił, że już wcześniej Z. na mocy aktu notarialnego Rep. Nr [...] z dnia [...] kwietnia 1991 r. zostały przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa, zatem użytkownikiem wieczystym przedmiotowego gruntu właścicielem położonych na nim budynków i urządzeń stała się Spółka Akcyjna Z. Należy zatem, zdaniem organu, wyraźnie odróżnić skutki prawne jakie wywołały orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. oraz Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia [...] września 1961 r. od skutków prawnych dotyczących tego samego przedmiotu wywołanych późniejszymi decyzjami i zdarzeniami prawnymi. Wszelkie późniejsze decyzje i zdarzenia prawne dotyczące przedmiotowego przedsiębiorstwa mogą być oceniane pod względem nieodwracalności skutków prawnych, ale to już w innym postępowaniu przed właściwym organem. W odniesieniu do działki nr [...] organ wyjaśnił, że na tej działce ustanowiono drogę powiatową. Nie wywołało to jednakże, w ocenie organu, nieodwracalnych skutków prawnych, gdyż nieodwracalność skutków prawnych prowadzącą do wydania decyzji, o jakiej mowa w art. 158 § 2 Kpa, można tylko odnosić do zdarzeń prawnych, nie zaś do zaistniałego stanu faktycznego. Organ uznał jednak, że mimo braku wystąpienia nieodwracalnych skutków prawnych w przedmiotowej sprawie, to wyjątkiem jest działka o powierzchni 0,1022 ha należąca do G. S. A. położona w L. przy ul. [...], w odniesieniu do której takie skutki wystąpiły. Podniesiono, że organ orzekający nie jest władny w tej części przywrócić stanu pierwotnego, albowiem w obrocie prawnym pozostaje postanowienie Sądu Powiatowego w L. z dnia [...] września 1960 r., sygn. akt [...], stwierdzające nabycie przez Skarb Państwa prawa własności tejże nieruchomości przez zasiedzenie. Organ administracji publicznej zaś nie ma umocowania prawnego dla cofnięcia, zniesienia i odwrócenia skutków prawnych takiej decyzji. W odpowiedzi na twierdzenia strony skarżącej organ podniósł, że poczynił bardzo wnikliwe ustalenia faktyczne odnoszące się do kwestii aktualnego stanu prawnego i faktycznego mienia wchodzącego w skład przedmiotowego przedsiębiorstwa w dniu jego nacjonalizacji, w tym zarówno mienia nieruchomego, jak i ruchomego. Szczegółowe ustalenia faktyczne w odniesieniu do mienia nieruchomego przedstawione zostały w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] listopada 2003 r. [...]. W kwestii ustaleń faktycznych co do mienia ruchomego należącego do znacjonalizowanego przedsiębiorstwa organ uznał, iż mienie to ze względu na znaczny upływ czasu /obecnie ponad 50 lat/ zostało zużyte i następnie zezłomowane. Okoliczność ta nie ma jednak, zdaniem organu, wpływu na przedmiotowe rozstrzygnięcie, albowiem nadal istnieją nieruchomości wchodzące w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Nadal zatem istnieje niezbędne minimum składników mienia przedmiotowego przedsiębiorstwa, które może być przedmiotem ochrony prawnej i obrotu gospodarczego. Wobec tego, że istnieje przedmiot unieważnionych decyzji, możliwe jest zdaniem organu przywrócenie byłym właścicielom jego własności. Zdaniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej dla oceny skutków decyzji administracyjnej, dotkniętej wadą dającą podstawę do stwierdzenia jej nieważności, jest prawnie obojętne, czy istnieją faktyczne możliwości cofnięcia następstw wykonania decyzji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie strona skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w części ujętej w pkt I rozstrzygnięcia. Skarżąca zarzuciła przedmiotowej decyzji obrazę przepisów art. 7, 8, 11, 77 § 1 i 4, 107 § 3 Kpa, art. 49 ust. 5 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, art. 46 § 1, 47 § 1, 48, 55¹ Kc oraz art. 2 Konstytucji RP wobec braku przeprowadzenia postępowania dowodowego, co do ustalenia poszczególnych okoliczności, sprzeczności ustaleń prawnych z niespornymi danymi faktycznymi w odniesieniu do mienia nieruchomego, nie ustosunkowania się do wszystkich zarzutów strony skarżącej, cytowania orzeczeń sądowych w oderwaniu od okoliczności przedmiotowej sprawy oraz powoływanie się na niepublikowane orzeczenia NSA bez cytowania choćby ich fragmentów, zastosowania różnych kryteriów przy ocenie nieodwracalnych skutków prawnych aktów nacjonalizacyjnych w odniesieniu do poszczególnych nieruchomości, sprzeczności zaskarżonej decyzji z interesem społecznym i ze słusznym interesem obywateli. Zdaniem strony skarżącej, kwestionowana decyzja narusza nadto art. 158 § 1 i 2 Kpa w zw. z art. 156 § 2 Kpa, w szczególności wobec związania dowolnych następstw prawnych z faktami ustalonymi lub możliwymi do ustalenia w sprawie. Skarżąca zarzuciła także naruszenie art. 30 przywołanej ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym wobec braku zrealizowania wytycznych zawartych w wyroku NSA z dnia 19 maja 2003 r., sygn. akt IV SA 3408/02, co do dalszego postępowania w tej sprawie. Strona skarżąca zarzuciła nadto obrazę art. 6 Kpa w zw. a art. 156 § 1 pkt 5 Kpa wobec wydania decyzji – w części stwierdzającej nieważność zespołu aktów nacjonalizacyjnych – niewykonalnej w dniu jej wydania, a zarazem niewykonalnej w sposób trwały. Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w odpowiedzi na skargę podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zarzuty strony skarżącej uznał za bezzasadne oraz na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga nie jest uzasadniona. Strona skarżąca nie kwestionuje ustaleń organu, iż orzeczenia : Ministra Przemysłu i Handlu nr [...] z [...] lutego 1948 r. o przejęciu na własność Państwa F. Spółka Akcyjna – [...] oraz Ministra Przemysłu Chemicznego z [...] września 1961 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo odbiorczego przejęcia F. Spółka Akcyjna [...] zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art.156 § 1 pkt 2 Kpa. Ponadto kwestia ta została przesądzona już w wyrokach: Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 czerwca 2001 r. sygn. akt IV SA 1016/99 oraz z 19 maja 2003 r. sygn. akt IV SA 3408/02. W obu tych wyrokach sąd wyraził jednoznaczny pogląd prawny, iż wskazane wyżej orzeczenia z 1948 r. i z 1961 r. zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa. Zgodnie z art. 153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. nr 153 poz. 1270/ ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia. Uwzględniając powyższe uregulowanie należało przyjąć, że przejęcie na własność Państwa przedmiotowej [...] nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 Kpa. Zatem zasadnie Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej stwierdził nieważność w/w orzeczeń nacjonalizacyjnych. Również z uwagi na treść w/w art. 153 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd w niniejszym postępowaniu jest związany oceną prawną wyrażoną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 maja 2003 r. sygn. akt IV SA 3408/02 w zakresie nieodwracalnych skutków prawnych w odniesieniu do nieruchomości gruntowej o pow. 0,1022 ha, położonej w L. przy ul. [...], która to nieruchomość obecnie należy do G. S.A. Naczelny Sąd Administracyjny na stronie 8 uzasadnienia wyraźnie stwierdził, iż podziela pogląd wyrażony w zaskarżonej decyzji o nieodwracalnych skutkach prawnych w odniesieniu do tej właśnie nieruchomości. Natomiast co do pozostałych nieruchomości NSA w w/w wyroku wskazał na konieczność szczegółowej analizy każdej z nieruchomości pochodzących ze znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, która dopiero pozwoli na ocenę, czy w stosunku do tych nieruchomości nie mają zastosowania przepisy art. 156 § 2 Kpa. Powoływane w tym wyroku poglądy miały charakter abstrakcyjny i nie miały charakteru wiążącej oceny prawnej w rozumieniu art. 153 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej stosując się do zawartych w tym wyroku wskazówek NSA, co do dalszego postępowania przedstawił w zaskarżonej decyzji szczegółową analizę zmian gruntowych i własnościowych przejętych nieruchomości. Jak wynika z tej analizy nieruchomość o pow. 13,4175 ha, oznaczona jako działka nr [...] została objęta decyzją Wojewody [...] z [...] kwietnia 1993 r. o uwłaszczeniu Z. w R. Zbycie działki nr.[...] o pow.0,1298 ha wydzielonej z działki nr.[...] nastąpiło dopiero [...] października 1997 r., a więc już po wydaniu decyzji uwłaszczeniowej w 1993 r. Pozostała część działki nr [...] oznaczona obecnie nr.nr.[...], [...] oraz [...] nadal znajdują się w wieczystym użytkowaniu strony skarżącej. Pozostała część znacjonalizowanej nieruchomości stała się własnością Gminy R. na mocy decyzji komunalizacyjnej Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1995 r. – działki nr.nr.[...] , [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] . Niektóre z tych działek Gmina R. zbyła aktami notarialnymi innym osobom np. działkę nr [...] zbyła Gminnej Spółdzielni "[...]" w dniu [...] maja 2001 r., działka nr [...] została przekazana aktem notarialnym z [...] czerwca 1998 r. w wieczyste użytkowanie P. Działki nr.nr.[...], [...], [...] zostały zabudowane budynkami wielomieszkalnymi i część mieszkań wraz z udziałem w wieczystym użytkowaniu gruntu została zbyta przez Gminę R. na rzecz osób trzecich. Natomiast działki nr.nr.[...], [...], [...] nadal są własnością Gminy R. Działka nr [...] stanowi obecnie drogę powiatową . Natomiast na mocy decyzji uwłaszczeniowej Wojewody [...] z [...] stycznia 1995 r. strona skarżąca nabyła użytkowanie wieczyste działki nr [...], które umową darowizny z dnia [...] grudnia 1996 r. przekazała na rzecz K . Powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują, iż wszystkie przypadki nabycia użytkowania wieczystego przez osoby trzecie w formie aktu notarialnego poprzedzały decyzje uwłaszczeniowe bądź komunalizacyjne. Zatem organ prawidłowo przyjął w zaskarżonej decyzji, że orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z [...] lutego 1948 r. oraz Ministra Przemysłu Chemicznego z [...] września 1961r. nie wywołały nieodwracalnych skutków prawnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w tej sprawie w pełni podziela wywody zawarte w zaskarżonej decyzji dotyczące konieczności rozróżnienia nieodwracalnych skutków prawnych wywołanych przez decyzje nacjonalizacyjne od skutków prawnych wywołanych przez późniejsze decyzje i zdarzenia prawne. Zasadnie organ powołuje się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 marca 2000 r. OPS 14/99 ONSA nr 3, poz.93, która porządkuje i podsumowuje dotychczasowe orzecznictwo sądowoadministracyjne w zakresie nieodwracalności skutków prawnych, a jednocześnie podkreśla, co dotychczas wywoływało szereg rozbieżności, że przy ocenie czy zaszły nieodwracalne skutki prawne nie chodzi o "odwrócenie " skutków prawnych w ogóle, ale o odwrócenie skutków wywołanych przez decyzję ocenianą w ramach tego postępowania o stwierdzenie nieważności. Przedmiotem niniejszego postępowania są decyzje nacjonalizacyjne, a nie późniejsze decyzje uwłaszczeniowe, bądź komunalizacyjne. Późniejsze zdarzenia prawne takie, jak obrót cywilnoprawny nie mają bezpośredniego związku z omawianymi decyzjami nacjonalizacyjnymi, lecz są skutkiem decyzji Wojewody [...] z [...] kwietnia 1993 r., [...] stycznia 1995r. oraz [...] kwietnia 1995 r., które nie były przedmiotem oceny w niniejszym postępowaniu. Legalność tych decyzji może dopiero stać się przedmiotem oceny w odrębnym postępowaniu o stwierdzenie nieważności. Również ustanowienie drogi powiatowej na działce nr [...] nie wywołało nieodwracalnych skutków prawnych, albowiem jest to zdarzenie faktyczne, a nie prawne. Jak wynika ze skargi, strona skarżąca nieodwracalnych skutków prawnych upatruje w braku przedmiotu nacjonalizacji, który został zużyty, bądź zniszczony, przez co zaskarżona decyzja jest niewykonalna. Stanowisko to jest zupełnie nieuprawnione. Z akt sprawy wynika, że w skład przejętego przedsiębiorstwa wchodziły między innymi następujące nieruchomości: 1. o pow. 11.7407 ha zabudowana budynkami fabrycznymi, gospodarczymi i mieszkalnymi, zapisana w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w C. pod nazwą "F." nr hip. [...], 2. o pow. 2.2296 ha położona w odległości 1 km od [...] kolonia robotnicza, zapisana również w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w C. pod nazwą "F." nr hip. [...], 3. o pow. 1.1825 ha zapisana w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w C. pod nazwą "K." [...] nr [...] powiatu C. nr hip.[...] . Przedmiotowe nieruchomości nadal istnieją, chociaż na skutek zmian geodezyjnych mają one inną numerację geodezyjną. Jednak zmiany geodezyjne nie stanowią przesłanki do przyjęcia, iż zaszły nieodwracalne skutki prawne. Również amortyzacja bądź zniszczenie majątku ruchomego i nieruchomego nie wywołuje nieodwracalnych skutków prawnych, albowiem dotyczy sfery zdarzeń faktycznych, a nie prawnych. Podobnie jest z nakładami poczynionymi na przedmiotowych nieruchomościach przez stronę skarżącą. Są to zdarzenia faktyczne, które nie mogą mieć wpływu na ocenę w zakresie nieodwracalności skutków prawnych. Wszystkie kwestie związane z amortyzacją bądź zniszczeniem przejętego przedsiębiorstwa oraz poczynione na nie nakłady przez późniejszych użytkowników stanowią sferę faktów, które będą miały istotne znaczenie w późniejszym postępowaniu dotyczącym zwrotu przedmiotowej [...] i dokonywanych w związku z tym rozliczeń, bądź w postępowaniu odszkodowawczym. Zarzuty podnoszone przez stronę skarżącą, iż obecne Z. S.A. w R. nie mają nic wspólnego ze znacjonalizowaną F. S.A.- [...], albowiem jest to już zupełnie inne przedsiębiorstwo na nowych nieruchomościach dla których założono nowe księgi wieczyste, nie mogły być skutecznie podnoszone, albowiem stanowią skutki faktyczne, a nie prawne w rozumieniu art. 156 § 2 kpa. Zabudowa nieruchomości nowymi obiektami budowlanymi, zmiany geodezyjne tej nieruchomości nie stanowią przeszkody do stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, albowiem powodują tylko skutki w zakresie stanu faktycznego, a nie stanu prawnego /wyrok NSA z 30 listopada 1987 r. sygn. Akt IISA 835/87, ONSA z 1987 z. 2, poz.82/. Z tego też względu nietrafny jest zarzut skargi o niewykonalności zaskarżonej decyzji. Skutki w zakresie stanu faktycznego, nawet jeżeli mają one trwały charakter, nie oznaczają niewykonalności decyzji w rozumieniu, o jakim mowa w art. 156 § 1 pkt 5 kpa. Trudności bądź przeszkody techniczne, ekonomiczne czy też finansowe i organizacyjne nie stanowią podstawy do uznania, że dana decyzja jest trwale niewykonalna. Te okoliczności mogą stanowić podstawę do wyboru metody i sposobu zaspokojenia praw odzyskanych przez F. S.A. – [...]. Stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizacyjnych przedmiotowej [...] nie oznacza, że [...] stała się właścicielem Z. S.A. w obecnym stanie i kształcie. Oznacza to odzyskanie praw własności do znacjonalizowanej [...] według stanu z daty jej przejęcia. Nakłady poczynione przez stronę skarżącą na przedmiotową [...] będą stanowić podstawę przy ustalaniu odszkodowania lub dokonywaniu rozliczeń przy zwrocie w naturze. Również kwestie związane z zadłużeniem znacjonalizowanej F. S.A. w dacie nacjonalizacji nie mają znaczenia przy ocenie legalności orzeczeń o jej przejęciu na rzecz Państwa. Okoliczności te mogą być przedmiotem oceny przy dokonywaniu rozliczeń przy zwrocie przedmiotowej [...] lub ustalaniu odszkodowania, jeżeli zadłużenie, o którym mowa w skardze, istniało wobec Skarbu Państwa. Mając na uwadze powyższe okoliczności należało uznać, iż zaskarżona decyzja odpowiada prawu i dlatego Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. nr 153, poz. 1270/, orzekł jak w sentencji.