IV SA/Wa 410/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec Sędzia WSA Łukasz Krzycki Sędzia NSA Otylia Wierzbicka (spr.) Protokolant Anna Nader po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 grudnia 2004 r. sprawy ze skargi W. W., K. H., B. H.i E. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego na własność Skarbu Państwa 1. Stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. 2. Zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących W. W., K. H., B. H. i E. N. kwotę 550 (pięćset pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] czerwca 2003 r. powołując się na § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej po rozpatrzeniu wniosku W. W., K. H., B. H. i E. N. o ustalenie, że zespół pałacowo-parkowy należący do majątku ziemskiego "K.", położony na terenie gminy K. stanowiący byłą własność K. H., nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. orzekł, że zespół pałacowo-parkowy oznaczony obecnie jako działki [...],[...] i [...] o łącznej powierzchni 8,36 ha wchodzący w skład majątku ziemskiego "K." o ogólnym obszarze 420,4621 ha podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z zaświadczenia Sądu Rejonowego w K. Wydział [...] Ksiąg Wieczystych z dnia [...].10.1992 r. wynika, że obszar "D" obejmował 420,0621 ha, a zatem wymóg obszarowy wynikający z przepisów dekretu został spełniony i majątek ten z mocy samego prawa przeszedł na rzecz Skarbu Państwa w całości bez odszkodowania. Żaden przepis dekretu nie wskazuje, aby zabudowania mieszkalne (dwory, pałace) podlegały wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e, jeżeli wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o ogólnej powierzchni ponad 100 ha lub powyżej 50 ha użytków rolnych. W wyniku parcelacji majątku "K." wydzielony obszar 42,55 ha tzw. "r.", w skład którego wchodził zespół pałacowo - parkowy został na podstawie zarządzenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. z dnia [...] stycznia 1946 r. przekazany [...] kwietnia 1946 r. na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża. Pozostałe grunty nadano indywidualnym rolnikom. Wnioskujący nie przedłożyli żadnych dokumentów, które świadczyłyby o tym, że zespół pałacowo-parkowy był wyodrębniony z pozostałej części majątku. Rządca majątku mieszkał w pałacu wraz z ochmistrzynią i pokojówkami. Rodzina H. mieszkała w pałacu od wiosny do jesieni. Przepisy dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej i wydane na podstawie dekretu rozporządzenie nie dają podstaw do wyłączenia spod działania dekretu zabudowań dworskich znajdujących się w granicach przejmowanych na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich. Wnioskodawcy winni wykazać, że zespół pałacowo-parkowy był wyodrębnioną częścią nieruchomości ziemskiej w wyniku dokonanego podziału prawnego. Taka okoliczność nie została wykazana. Cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu nie stały na przeszkodzie w przejęciu majątków ziemskich, na których stały zabudowania, pałace i dwory. Przepisy § 44 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. dowodzą, że zabudowania dworskie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Rozporządzenie zawiera szczegółowy wykaz składników nieruchomości ziemskich, które nie podlegały podziałowi, w pkt 3 § 44 wymienia się zabudowania dworskie. Uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. sygn. 3/89 w sprawie wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na którą powołują się wnioskodawcy może być zdaniem organu stosowana pomocniczo, nie ma mocy powszechnie obowiązującej. Wydzielenie fizyczne części nieruchomości np. zabudowanej budynkiem mieszkalnym od części gospodarczej nie zastępuje podziału prawnego o jakim mówi wspomniana uchwała. Nie jest też parcelacją nieruchomości. Organ, nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 r. po rozpatrzeniu odwołania pełnomocnika wnioskodawców utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy stwierdził, że nieruchomość ziemska "K." wraz z zabudowaniami obejmowała obszar" ponad 420 ha i spełniała wymóg obszarowy o jakim mowa w dekrecie. Zatem majątek z mocy samego prawa przeszedł z dniem wejścia w życie dekretu tj. 13 września 1944 r. na rzecz Skarbu Państwa w całości i bez odszkodowania. Skarżący nie kwestionują ogólnej powierzchni majątku. Przedmiotem sporu jest stanowiący część składową majątku zespół płacowo-parkowy. Z uwagi na jego przeznaczenie i brak zdaniem skarżących funkcjonalnego związku z pozostałym majątkiem, zabudowania mieszkalne nie mogły podlegać przepisom art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Powyższe zarzuty skarżących w ocenie organu są pozbawione słuszności i bezpodstawne. Przepis § 5 rozporządzenia, na który powołują się skarżący we wniosku stanowi, że orzekanie w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Według organu przepis ten stanowi, że wojewódzki urząd ziemski orzekał o całej nieruchomości, nie zaś o jej części. Wnioskująca strona musiała wykazać, że cała nieruchomość nie spełniała norm obszarowych. Wskazuje na to § 6 rozporządzenia stanowiący, że strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania dekretu winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Nie ma żadnych wątpliwości zdaniem organu, że tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej. Wyłączenie zatem zespołu pałacowo-parkowego jest niedopuszczalne, gdyż przedmiotowy dekret nie został uchylony. Organ zajął stanowisko, że przepis § 6 rozporządzenia wykonawczego zezwala organowi orzekającemu na odniesienie się tylko do zarzutu, co do powierzchni całej przedmiotowej nieruchomości. W przedmiotowej sprawie nie ma podstaw do badania, czy związek funkcjonalny między gospodarstwem rolnym, a zespołem pałacowo-parkowym istniał, czy też nie. Konieczność badania takiego związku, nie wynika z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, ani też nie wynikała z przepisów obowiązujących w dacie przyjęcia nieruchomości na własność Państwa. Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł pełnomocnik skarżących domagając się jej uchylenia oraz uchylenia decyzji ją poprzedzającej Wojewody [...]. W skardze zarzuca obrazę art. 107 § 3 kpa poprzez pominięcie w uzasadnieniu decyzji faktu, że dekret przewidywał na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Dotyczył zatem przejęcia wyłącznie gruntów o charakterze rolniczym. Podnosi, że Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 16.04.1946 r. sygn. 17/11 stwierdził, że dekret wszedł w życie z dniem ogłoszenia tj. z dniem 13 września 1944 r. Natomiast później, bo w dniu 17 stycznia 1945 r. ogłaszając jednolity tekst dekretu skreślono w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze "o charakterze rolniczym" i taki tekst ogłoszono w Dz. U. Nr 3 poz. 9. Zmiana ta nastąpiła bez woli ustawodawcy i dlatego zdaniem skarżącego nie może powodować skutków prawnych. W skardze powołuje się też na rozstrzygnięcia NSA wskazujące na konieczność istnienia funkcjonalnego związku pomiędzy dworem i parkiem, a majątkiem ziemskim. Według skarżącego pałac i park w K. oddzielony od reszty majątku XIX wiecznym murem z kamienia, nigdy nie był wykorzystywany na cele produkcji rolnej, a służył wyłącznie celom mieszkalnym właścicieli. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w art. 2 ust. 1 lit. e stanowił, że na cele reformy rolnej będą przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa bez żadnego wynagrodzenia. Przejście na własność Skarbu Państwa następowało z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. Ani przypisy dekretu, ani też rozporządzenia wykonawczego do dekretu nie przewidywały wydawania aktów o charakterze konstytutywnym. Zaistnienie skutków rzeczowych w postaci przejęcia majątków ziemskich na własność Skarbu Państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia przez wojewódzki urząd ziemski stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przyjętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233 ze zm.). Przepisy wykonawcze do dekretu tj. rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w § 6 przewidziało dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Złożenie wniosku nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, nie stanowiło przeszkody w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej. Orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu zgodnie z § 5 rozporządzenia należało do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Wniosek rozpoznawany był w postępowaniu administracyjnym, a rozstrzygnięcie zapadało w formie decyzji, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji uznającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powodowało skutek rzeczowy. Stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany i zwrotu przejętej nieruchomości. Według § 5 rozporządzenia organ orzekał na wniosek strony czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis dopuszczał rozstrzygnięcie o tym, czy określona część majątku ziemskiego podpada pod działanie dekretu. Zestawienie treści § 5 i 6 rozporządzenia wskazuje zdaniem sądu jednoznacznie, że decyzja o jakiej mowa w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w oparciu o kryterium jej areału w tym wielkości użytków rolnych określone w dekrecie. Za taką interpretacją przemawia fakt, że zgodnie z § 6 rozporządzenia strona składająca wniosek wszczynający postępowanie była zobowiązana do przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzekanie o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na majątek ziemski. Sformułowanie w § 5 "dana nieruchomość" odnosi się do danej nieruchomości ziemskiej objętej wnioskiem o uznanie, że nie podpada pod działanie dekretu. Dokonując takiej wykładni skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjął odmienne stanowisko, niż czyniło to w znacznej mierze dotychczasowe orzecznictwo. Uznał, że przewidziana w § 5 rozporządzenia decyzja może rozstrzygać tylko o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość jej powierzchni w tym użytków rolnych. Brak jest natomiast podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania innych sporów, dotyczących spraw rzeczowych, w tym do ustalenia, że określona nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie mogła być przejęta na cele reformy rolnej. Złożony w rozpoznawanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymienione w nim działki stanowiące zespół pałacowo-parkowy nie wchodziły w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogły być przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu, gdyż nie stanowiły nieruchomości rolnych jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanych we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Do rozpoznania sporów cywilnych, zgodnie z art. 2 § 1 i 3 kpc powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Oznacza to, że dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust. 1 lit. e zostały faktycznie przejęte przez Państwo może nastąpić w postępowaniu przed sądem powszechnym. Ani przepisy dekretu, ani też rozporządzenia wykonawczego nie wykluczały dochodzenia roszczeń o charakterze cywilnym na drodze postępowania przed sądem powszechnym. W związku z powyższym należy ocenić, że decyzja organu I instancji rozstrzygająca o wniosku skarżących zapadła bez podstawy prawnej, jest zatem dotknięta wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Organ drugiej instancji choć w uzasadnieniu swojej decyzji wskazał, że § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu nie daje podstaw do orzekana o części przejętego majątku ziemskiego (a tak orzekł organ pierwszej instancji), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Spowodowało to zasadniczą rozbieżność pomiędzy sentencją, a jej uzasadnieniem. Decyzja organu drugiej instancji jest dotknięta również wadą nieważności określoną w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Utrzymała bowiem w mocy rozstrzygnięcie pozbawione podstawy prawnej. Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. 02.153.1270) stwierdzono nieważność decyzji obu instancji.