IV SA/Wa 627/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Sędziowie sędzia WSA Łukasz Krzycki,, sędzia NSA Otylia Wierzbicka, Protokolant Agata Krysztofiak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 grudnia 2004 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2004 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia na własność Państwa nieruchomości ziemskiej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji. 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz M. B. kwotę 200 (dwustu) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną do Sądu Administracyjnego decyzją z dnia [...].05.2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...].01.2004 r., który stwierdził, że zespół dworsko-parkowy usytuowany na działkach oznaczonych obecnie numerami [...], [...], [...] i [...], wchodzących w skład folwarku "W. " o łącznej pow. 137,4821 ha, położony na terenie gminy L. , stanowiący uprzednio własność Z. S. podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., nr 3, poz. 13 ze zm.). Z uzasadnienia decyzji wynika, że Wojewoda nie znalazł podstaw do uznania, iż przejęcie tej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nastąpiło z naruszeniem przepisów powołanego dekretu, o co wnosiła wnioskująca spadkobierczyni b. właściciela tego majątku ziemskiego, którego część składową stanowił ów zespół dworsko-parkowy. Spadkobierczyni kwestionowała przejęcie go na cele reformy rolnej, ponieważ jej zdaniem nie stanowił nieruchomości rolnej i nie nadawał się na żaden z celów wymienionych w art. 1 powołanego dekretu, nie istniał także związek funkcjonalny tego zespołu z resztą przejętego na cele reformy rolnej majątku. Wojewoda w uzasadnieniu swej decyzji wyraził pogląd, iż mając na względzie brzmienie art. 1 dekretu o reformie rolnej, należy przyjąć, że na własność Państwa, poza gruntami określanymi jako użytki rolne, przejmowane były także zabudowania, domy mieszkalne (w tym i dwory), które można było przeznaczyć na cele reformy rolnej wymienione w tym przepisie. Wskazał także na treść art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowiącego, iż przejęte nieruchomości wraz z budynkami, całym inwentarzem żywym i martwym przechodziły niezwłocznie w zarząd państwowy, wykonywany przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych bez żadnych wyłączeń, w razie przekroczenia przez przejmowany majątek ziemski norm obszarowych przewidzianych w przepisach art. 2 ust. 1 lit. e przedmiotowego dekretu. Wojewoda zaznaczył, iż w niniejszej sprawie przeprowadzono rozprawę administracyjną i dokonano oględzin zespołu dworsko-parkowego na gruncie z udziałem zainteresowanych stron. W wyniku tego ustalono, że usytuowanie owego zespołu nie wykazuje cech odrębności od pozostałej części folwarku, dwór był nieruchomością rolną i stanowił integralną część folwarku. Wnioskodawczyni nie przedłożyła natomiast dokumentów, które potwierdziłyby, że sporna nieruchomość nie była nieruchomością ziemską w rozumieniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wskazał również na zapis § 11 rozporządzenia wykonawczego do tego dekretu wyszczególniający rzeczy niepodlegające przejęciu, wśród których nie znalazły się jednakże budynki oraz zapis § 44 tego rozporządzenia, który wśród przejętych rzeczy niepodlegających podziałowi w pkt. 3 wymienia zabudowania dworskie, z których to przepisów wywiódł, że przejęciu w trybie przedmiotowego dekretu podlegały również budynki i budowle. Podobnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymując w mocy kwestionowaną decyzję Wojewody podkreślił, że bezspornie przejęty majątek przekraczał normy obszarowe wynikające z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, natomiast przedmiotowy zespół dworsko-parkowy stanowił część składową większej posiadłości -folwarku "W. ", o łącznej pow. 137,4821 ha, przejętej na mocy dekretu. Jednocześnie Minister zaznaczył, że w myśl § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1.03.1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej orzekanie w sprawach podpadania pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN należało w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich (obecnie wojewodów), orzekających o całej przejętej nieruchomości, a nie o jej części. Dodatkowo wskazał na brzmienie § 6 tego rozporządzenia przesądzającego o tym, że tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości, można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej. Z tego względu, zdaniem Ministra w rozpatrywanej sprawie nie ma podstaw do badania, czy pomiędzy zespołem dworsko-parkowym, a resztą przejętego majątku o charakterze rolniczym istniał związek funkcjonalny, bowiem pod względem powierzchni majątek ten spełniał kryteria wynikające z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skarżąca M. B., jedna ze spadkobierców byłego właściciela przedmiotowego majątku ziemskiego zarówno w odwołaniu, jak i we wniesionej skardze podkreśliła brak związku funkcjonalnego owego zespołu z resztą przejętego majątku jej ojca. Zaznaczyła, że zespół dworsko-parkowy był oddzielony murem od folwarku, służył właścicielom do zamieszkania i jako teren rekreacyjny oraz nie był związany z prowadzeniem działalności rolniczo-hodowlanej. W czasie oględzin terenu pokazała zachowane fragmenty muru i w swym odczuciu udokumentowała w ten sposób wyodrębnienie zespołu dworsko-parkowego. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944r. Ustawodawca zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach wykonawczych nie wprowadził uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Nie zawarł również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, odnośnie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1 lit. e, wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex legę. Zaistnienie tych skutków rzeczowych nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art.l dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. nr 39, poz. 233 ze zm.). Przepisy wykonawcze tego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. - w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani do dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej, a odmienne stanowisko w tej mierze skargi nie ma umocowania prawnego. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wywoływało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został uprzednio wpisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który statuo wał przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia posługuje się zwrotem orzekania "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust,l lit. e" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten stanowi podstawę do rozstrzygnięcia również o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno gospodarcze przeznaczenie. Jednakże zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona łącznie obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska jako całość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt lit. e dekretu, z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 podobnie jak i § 5 rozporządzenia posługuje się określeniem "dana nieruchomość", a zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu, z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art.2 ust.l lit. e dekretu z uwagi na łączną wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. W tym miejscu należy zauważyć, że stanowisko takie zawarte jest w uzasadnieniu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, który stwierdził, iż łączna powierzchnia majątku ziemskiego przejętego na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o uregulowanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, należącego do Z. S. wynosiła ponad 137 ha, a zatem majątek ten podpadał pod działanie dekretu. To stwierdzenie jakkolwiek słuszne i bezsporne w sprawie nie odpowiada treści żądania strony. Ponadto rozbieżne jest z sentencją decyzji Ministra utrzymującą w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji, który to bezpodstawnie powołał się na ów § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu i orzekł o części przejętej nieruchomości choć, jak to właśnie wywiedziono nie było po temu podstaw. W tej sytuacji zaistniała niewątpliwe rozbieżność pomiędzy zaskarżonym rozstrzygnięciem - sentencją decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a jej uzasadnieniem. Wydanie orzeczenia w przedmiocie podpadania danej nieruchomości ziemskiej, jako całości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogło nastąpić wyłącznie na taki wniosek strony, stosownie do treści § 6 uprzednio omawianego rozporządzenia i organ administracji nie był uprawniony do wszczynania w tym zakresie postępowania z urzędu. Tym bardziej, mając na względzie przedstawioną argumentację, nie było podstaw do orzekaniu w oparciu o § 5 w zw. z § 6 rozporządzenia o niepodpadaniu pod działanie dekretu jedynie części przejętego w tym trybie majątku. Oznacza to, że zarówno decyzja organu I, jak i II instancji zapadła bez podstawy prawnej, a zatem dotknięta jest wadą nieważności, przewidzianą w art. 156 § lpkt2Kpa. W ocenie składu orzekającego złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu, jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 Kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Raz jeszcze należy podkreślić, że w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych do nieruchomość ziemskich (własności), w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, z uwagi na łączną wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość, z uwagi na swój charakter, nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym na art. 2 ust. 1 lit. e zostały faktycznie przejęte przez państwo. Wszak ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowania przed sądem powszechnym w drodze powództwa o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy też w powództwie windykacyjnym lub w powództwie o ustalenie prawa. Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana w wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/93, gdyż kwestia ta wobec przyjęcia, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Ze wskazanych przyczyn na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) stwierdzono nieważność decyzji obu instancji. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy