III SA/Wa 75/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Jarecka (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Krystyna Chustecka, Asesor WSA Ewa Radziszewska – Krupa, Protokolant Łukasz Duda, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 listopada 2004 r. sprawy ze skargi E.T.K. na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] grudnia 2003 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji oddalającej wniosek o wydanie depozytu oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2003r. Minister Finansów, na podstawie art. 138 § l pkt l w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r. Nr 98, póz. 1071), zwaną dalej k.p.a. utrzymał w mocy decyzję Izby Skarbowej w W. z dnia [...] grudnia 2002 r., znak: [...], odmawiającą wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji b. Wydziału Finansowego PWRN w [...] W. z dnia [...] maja 1953 r., znak: [...] w sprawie oddalenia wniosku o wydanie depozytu. Z uzasadnienia decyzji wynika, że Skarżąca, Pani E. T. K., działając jako pełnomocnik swojego ojca W. N., na mocy pisma z dnia [...] kwietnia 1996 r. wniosła do Ministerstwa Finansów o wznowienie postępowania zakończonego decyzją ostateczną byłego Wydziału Finansowego PWRN [...] W. z dnia [...] maja 1953 r., znak: [...]. Decyzją tą, na podstawie art. 7 i 34 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, póz. 87 ze zm.), zwanego dalej dekretem z 8 marca 1946 r., oddalony został wniosek M. J. P. o wydanie depozytu wartościowego pochodzącego z rewindykacji, jako złożony z naruszeniem obowiązującego w tym względzie terminu. Wniosek swój p. K. motywowała tym, że depozyt wartościowy w postaci [...] brylantów stanowiących własność ojca W.N. – S.M., zmarłego w 1946r w W. został przejęty przez Komisję dla Segregacji Depozytów w oparciu o decyzję Ministerstwa Finansów z 1950r, a następnie przez tę Komisję zlikwidowany i kwota uzyskana z depozytu została przekazana na rachunek Ministerstwa Finansów. Wnioskodawczyni twierdziła, że było to działanie bezprawne, gdyż naruszało interesy spadkobiercy S.M. - tj. jej ojca W. N., przez to, że nie doręczono mu omawianej decyzji, mimo że w tym czasie zamieszkiwał w Polsce. W związku z tym wniosła o wznowienie postępowania w sprawie odmowy zwrotu depozytu albo wypłaty kwoty stanowiącej jego ekwiwalent. Minister Finansów na mocy decyzji z dnia [...] lutego 1998 r., znak: [...], odmówił wznowienia postępowania, a następnie po rozpatrzeniu odwołania od decyzji , utrzymał swoją decyzję w mocy. Na ostateczną decyzję Ministra Finansów p. K. wniosła skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Minister Finansów w odpowiedzi na skargę, sporządzoną w dniu [...] czerwca 2000 r. wniósł o oddalenie skargi jako bezprzedmiotowej w związku z uchyleniem decyzji Ministra Finansów z dnia [...] lutego 1998 r., które miało nastąpić w przeciągu [...] dni oraz wniósł o przekazanie sprawy do załatwienia [...] Urzędowi Skarbowemu W.- [...]. Decyzją z dnia [...] lipca 2000 r., znak: [...], Minister Finansów uchylił własną decyzję. W tej sytuacji Pani E.T. K. pismem z dnia [...] grudnia 2000 r. cofnęła skargę, a Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 28 grudnia 2000r. umorzył postępowanie w sprawie. Akta sprawy Minister Finansów przesłał do [...] Urzędu Skarbowego W.- [...], a ten przesłał je do [...] Urzędu Skarbowego W.- [...] (wraz z wnioskiem pełnomocnika p. E. K. o stwierdzenie nieważności decyzji b. Wydziału Finansowego PWRN [...] W. z dnia [...] maja 1953 r. ). Ostatecznie akta przesłano do Izby Skarbowej w W. celem rozpoznania sprawy. W wymienionym na wstępie wniosku z dnia [...] marca 1998 r. zostały podniesione następujące zarzuty: 1) naruszenia prawa materialnego, a to poprzez błędne zastosowanie przepisów art. 15, 16 i 34 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, 2) rażącego naruszenia prawa procesowego: art. 24 i 26 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. Nr 36 póz. 341 ze zm.). Izba Skarbowa uznała przedstawione zarzuty za bezpodstawne i w dniu [...] grudnia 2002 r. wydała decyzję, w której odmówiła wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji b. Wydziału Finansowego PWRN w [...] W. z dnia [...] maja 1953 r., znak: [...], uznając, że żądanie zostało wniesione przez osobę nie będącą stroną w sprawie. W uzasadnieniu Izba Skarbowa w W. stwierdziła, że kluczowym zagadnieniem dla rozstrzygnięcia jest ustalenie, czy wnioskodawczyni jest uprawniona do żądania stwierdzenia nieważności decyzji b. Wydziału Finansowego z dnia [...] maja 1959 r Nr [...]. Z materiału dowodowego wynika, że p. E.K. jest córką W. N., spadkobiercy S.M.. Art. 16 dekretu enumeratywnie wylicza bowiem krąg osób uprawnionych (w razie śmierci osoby wymienianej w art. 15) do przywrócenia posiadania. Są to krewni w linii prostej (wstępni i zstępni), bracia i siostry oraz małżonek. Z przepisu tego wyraźnie wynika, że ustawodawca zawęził krąg osób uprawnionych do przywrócenia posiadania w stosunku do osób uprawnionych do spadkobrania na mocy przepisów prawa cywilnego. Ani W.N. (siostrzeniec S.M.) ani występujące w sprawie M.B. (bratanica S.M.) i J.P. (siostrzenica) nie należą do kręgu osób wymienionych w art. 16 cyt. dekretu. Pani E.T.K. wniosła do Ministra Finansów za pośrednictwem Izby Skarbowej w W. odwołanie od wyżej wymienionej decyzji. W odwołaniu przedstawiła organowi administracji I instancji zarzuty: 1) naruszenia art. 15 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich i nie przyjęcie, że roszczenie o przywrócenie posiadania majątku stanowiące treść pierwotnego wniosku M. J. P. o wydanie depozytu wartościowego pochodzącego z rewindykacji jest roszczeniem majątkowym, a zatem dziedzicznym, 2) naruszenia art. 15 ww. dekretu poprzez przyjęcie, że p. J.P. (siostrzenica zmarłego w czasie wojny S.M.) nie była osobą uprawnioną do występowania w trybie art. 15 dekretu " Po przesłaniu przez Ministra Finansów zawiadomień z dnia [...] października 2003 r. o wszczęciu postępowania, znak: [...], z prawa do przeglądania akt sprawy skorzystał drugi pełnomocnik p. E. K., adwokat A.W., który przesłał w dniu [...] listopada 2003 r. pismo, podnosząc następujące okoliczności: 1) S.M. zmarł w czasie wojny (był jedną z ofiar holocaustu), a przyjęta przez sąd data jego śmierci na dzień [...] maja 1946 r. wiąże się z treścią art. XXVII-XXXII ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, póz. 94 ze zm.), 2) określenie w art. 15 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich przejścia uprawnień wynikających z tego artykułu na spadkobierców uprawnionego jest dla sprawy obojętne, ponieważ okolicznością rozstrzygającą w tym względzie jest cecha dziedziczności przedmiotowego roszczenia; oraz 3) Izba Skarbowa błędnie w sporządzonym dla Ministra Finansów sprawozdaniu ze sprawy przyjęła, że p. E. K. dochodzi swoich praw nie jako spadkobierczyni W.N., lecz praw swojej ciotki J.P.. Pani E.K. dochodzi swoich praw, ponieważ nabyła je w drodze cesji od swojego ojca W.N., spadkobiercy po S.M. Minister Finansów utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Stwierdził, iż jest bezsporne, że wniosek o przywrócenie posiadania majątku opuszczonego stanowiącego w dacie składania wniosku depozyt wartościowy zawierający [...] brylantów złożyła J.P... Była ona córką R.N., siostry właściciela brylantów S.S.M.. Zarówno S.S.M. jak i jego siostra R.N. z domu M. wojny nie przeżyli - byli ofiarami holokaustu. Z tego względu data śmierci S.M. została ustalona na dzień [...] maja 1946 r., stosownie do treści przepisów art. XXVH-XXXII ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, póz. 94 ze zm.) i dlatego ani sam uprawniony ani jego siostra nie mogli osobiście złożyć wniosku, o którym mowa w art. 15 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Stwierdził także, że krąg osób uprawnionych do składania wniosków o przywrócenie posiadania majątku opuszczonego określały przepisy art. 15 i 16 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Przewidywały one, że z wnioskiem może się zwrócić osoba, która w związku z wojną rozpoczętą l września 1939 r. utraciła posiadanie majątku, a więc sam właściciel, natomiast w razie śmierci właściciela albo jego nieobecności przywrócenia posiadania mogą żądać jego krewni w linii prostej (zstępni i wstępni, również dzieci nieślubne), bracia i siostry oraz małżonek. Tym samym podzielił stanowisko Izby Skarbowej, że w tych przepisach został zamknięty krąg uprawnionych do składania przedmiotowego wniosku. Stwierdził, że ani J.P. ani Pan W.N. ( a na podstawie dokonanej cesji , ani jego córka T.K. nie są osobami uprawnionymi do roszczenia o zwrot majątku opuszczonego w trybie art. 15 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich Wnioskodawczyni J.P. była siostrzenicą właściciela majątku opuszczonego, a więc osobą spoza kręgu osób uprawnionych do składania takiego wniosku i nie miała interesu prawnego a jedynie interes faktyczny w zakresie sprawy zwrotu majątku opuszczonego należącego do jej zmarłego wuja, Pana S.S.M.. Należy zaznaczyć, że Minister Finansów przyznaje, że roszczenie o przywrócenie posiadania majątku, przewidziane w art. 15 dekretu jest roszczeniem o charakterze majątkowym - za wszystkimi tego faktu konsekwencjami, a więc i jego dziedzicznością. Jednak, jak zauważył z samego faktu dziedziczności przedmiotowego roszczenia nie można wywodzić kompetencji do jego dochodzenia w omawianym trybie przez każdą osobę, która nabyła status spadkobiercy, odmawiając wręcz jakiegokolwiek znaczenia dla sprawy przepisom art. 15 i 16 dekretu. Omawiane wyżej przepisy statuują bowiem krąg osób uprawnionych do dochodzenia roszczenia a nie do jego dziedziczenia stanowiąc tym samym lex specialis w stosunku do przepisów prawa cywilnego dotyczących spadkobrania. Nie zgadzając się z decyzją Ministra Finansów Strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Skarżąca jako podstawę skargi wskazała art.156§1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego zarzucając, że decyzja rażąco narusza prawo - przepis art. 16 ust. l dekretu z dnia 8 marca 1946 o majątkach niemieckich i porzuconych (Dz. U nr 46.13.87 ze zm). Zdaniem Skarżącej organy obu instancji dokonały błędnej wykładni art. 16 ust. 1 w/w dekretu. Uznały bowiem błędnie, że odnosi się on także do sytuacji, gdy ani przedwojenny posiadacz, ani żadna z osób wskazanych w jego treści nie żyła. Zdaniem skarżącej taka interpretacja nie jest uprawniona, W ocenie Skarżącej art. 16 odnosi się do sytuacji, gdy albo przedwojenny posiadacz albo jedna z osób wskazanych w tym przepisie pozostaje przy życiu. Tylko, zdaniem skarżącej w tym kontekście przepis ten stanowi "lex specialis" wobec uregulowań prawa spadkowego, gdyż istotnie - w sytuacji, gdyby przedwojenny posiadacz nie żył w dacie zgłaszania wniosku, zaś krąg jego spadkobierców różniłby się od kręgu osób określonych przez art. 16 ust. l dekretu, to osobom wskazanym w dekrecie, nie zaś spadkobiercom dawnego posiadacza, służyłoby roszczenie określone w art. 15 dekretu. Jednakże, zdaniem Strony całkowicie odmienną jest sytuacja, gdy ani przedwojenny posiadacz, ani żadna z osób wskazanych w art. 16 ust, l już nie żyła w dacie składania wniosku. Ponieważ roszczenie to ma charakter majątkowy podlegać musi także ogólnym regułom dziedziczenia. Skarżąca podniosła także, że przepisy dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich nie stanowią o wygaśnięciu roszczenia z art. 15 w przypadku śmierci przedwojennego posiadacza i braku osób wymienionych w art. 16 ust. 1. Z uwagi na brak normy stanowiącej o wygaśnięciu w wyżej opisanej sytuacji roszczenia majątkowego, w opinii strony skarżącej, zachodzi sytuacja w dużym stopniu analogiczna do tej, która miała miejsce przy wstąpieniu w stosunek najmu lokalu mieszkalnego. ( Kiedy art. 691 kc został zastąpiony art. 8 ustawy z dnia 2 lipca 1994 o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych, który również określał krąg osób uprawnionych do wstąpienia w stosunek najmu, lecz nie przewidywał już wygaśnięcia stosunku najmu, w przypadku braku takich osób prawo najmu było w takich sytuacjach dziedziczne, i to bez względu na okoliczność, czy spadkobiercy spełniali kryteria określone dla osób uprawnionych z art. 8 ustawy o najmie lokali mieszkalnych, zaś Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 lipca 1996 roku (III CZP 77/96 M.Prawn. 1996/9/5) stwierdził, że artykuł 8 ustawy z dnia 2 lipca 1994 zawiera wyczerpujące wyliczenie osób, które w razie śmierci najemcy mogą wstąpić w stosunek najmu lokalu. W razie braku tych osób najem podlega dziedziczeniu. Z powyższych względów skarga jest zasadna, a zdaniem Skarżącej, w wyniku dziedziczenia służy jej roszczenie o przywrócenie posiadania. W odpowiedzi na skargę Minister Finansów wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. W rozumieniu art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeksu Postępowania Administracyjnego, stroną postępowania jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo każdy, kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Podstawowe znaczenie dla wykładni komentowanego przepisu ma pojęcie interesu prawnego oraz pojęcie strony postępowania administracyjnego. Oba pojęcia nie mają ustawowych określeń, a są wypracowane przez teorię prawa i orzecznictwo. Liczne orzeczenia Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazują, że pojęcie strony , jakim posługuje się art. 28 k.p.a., może być wyprowadzone tylko z przepisów prawa materialnego, czyli z normy prawnej, która stanowi podstawę ustalenia uprawnienia lub obowiązku. Stwierdzenie interesu prawnego sprowadza się do ustalenia związku między obowiązującą normą prawa administracyjnego materialnego a sytuacją prawną konkretnego podmiotu. Jeżeli akt stosowania danej normy prawnej nie wywiera bezpośredniego wpływu na sferę sytuacji prawnej danego podmiotu, to nie można mówić o interesie prawnym strony, a co za tym idzie o statusie strony postępowania. (teza pierwsza wyroku NSA z dnia 14 kwietnia 2000 r. III SA 1876/99-LEX nr 47938). A zatem należy stwierdzić, że to z prawa materialnego wypływa legitymacja do udziału w postępowaniu administracyjnym, tj. uprawnienie do bycia stroną tego postępowania w rozumieniu art.. 28 k.p.a. Celem postępowania Skarżącej było wzruszenie wyżej wymienionej decyzji w trybie nadzwyczajnym - stwierdzenia nieważności. Postępowanie to jest traktowane jako nowa sprawa w stosunku do sprawy zakończonej decyzją ostateczną. Stroną takiego postępowania jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczyć mogą skutki stwierdzenia nieważności. Badając, czy Skarżąca ma uprawnienia Strony w postępowaniu nadzwyczajnym należało przede wszystkim ustalić, czy w przypadku pozytywnego rozstrzygnięcia, Skarżąca stanie się stroną postępowania, które będzie się toczyć po stwierdzeniu nieważności decyzji. W sprawie Pani T.K. należało zatem ustalić, czy w przypadku stwierdzenia nieważności decyzji Skarżąca uzyska prawa strony w postępowaniu o przywrócenie posiadania w trybie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich z 8 marca 1946 r. Art. 15 wyżej cytowanego dekretu stanowił, iż "osobie, która w związku z wojną z dnia 1 września 1939 r. utraciła posiadanie majątku, należy na jej wniosek przywrócić posiadanie tego majątku, jeżeli co do tego nie zachodzą przeszkody z art. 22. Art. 16§ 1 dekretu natomiast wskazywał, że gdy osoba wymieniona w art. 15 zmarła lub jest nieobecna przywrócenia posiadania mogą żądać jej krewni w linii prostej ( zstępni i wstępni, również dzieci nieślubne) bracia i siostry oraz małżonek. Małżonek może żądać wprowadzenia w posiadanie bez względu na to, czy związek małżeński został zawarty w formie prawem przypisanej. Art. 16§ 2 dekretu stanowił, że w razie sporu przy zbiegu osób uprawnionych do żądania przywrócenia posiadania stosuje się przepisy prawa cywilnego. Skarżąca oraz jej pełnomocnik twierdzą, że organy administracji dokonały niewłaściwej interpretacji wyżej wskazanych przepisów uznając, że Pani T.K. nie spełniła warunków określonych w art. 16 dekretu z 8 marca 1946r, gdyż nie należy do kręgu osób wymienionych w tym artykule. Niesłusznie uznały, że dekret zawężał krąg osób uprawnionych do przywrócenia posiadania, w stosunku do osób uprawnionych do spadkobrania na mocy przepisów prawa cywilnego, a Minister Finansów niewłaściwie zinterpretował przepis art. 15 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. podnosząc, że z samego faktu dziedziczności roszczenia o przywrócenie posiadania nie można wywodzić kompetencji do jego dochodzenia w omawianym trybie przez każdą osobę, która nabyła status spadkobiercy. Przepisy art. 15 i 16 dekretu są bowiem lex specialis w stosunku do przepisów prawa cywilnego dotyczących spadkobrania. Zdaniem skarżącej art. 16 dekretu miał zastosowanie dla sytuacji, w których właściciel mienia już nie żył lub był nieobecny a pozostawała przy życiu jedna z osób wymieniona w treści tego artykułu. W sytuacji, jaka miała miejsce w sprawie , kiedy nie żyła żadna z osób wskazanych w treści art. 15 i 16 dekretu miały zastosowanie przepisy prawa cywilnego dotyczące dziedziczenia. Stanowisko skarżącej miała wesprzeć uchwała Sądu Najwyższego stanowiąca o dziedziczności prawa najmu z dnia 19 lipca 1996 roku (III CZP 77/96 M.Prawn. 1996/9/5). W ocenie Sądu Skarżąca i jej pełnomocnik nie mają racji. Dekret z dnia 8 marca 1946 roku nie uprawniał do rozszerzającej interpretacji przepisów art. 15 i art. 16. Nie można, w ocenie Sądu dopatrywać się analogii w konstrukcji wyżej cytowanego dekretu i przywołanej przez pełnomocnika Skarżącej ustawy o najmie lokali mieszkalnych. "Analogia legis" w sprawie nie może mieć zastosowania. Ustawa o najmie, na której oparł swoją uchwałę Sąd Najwyższy, nie wskazywała, jakie są losy roszczenia w przypadku braku osób wskazanych w artykule 8 ustawy, to jest osób mogących wstąpić w stosunek najmu po śmierci najemcy. Sąd Najwyższy wywiódł, że ponieważ ustawodawca nie wskazał, że w przypadku braku osób wskazanych w art. 8 ustawy o najmie lokali mieszkalnych roszczenie wygasa, to znaczy, że najem podlega dziedziczeniu na zasadach ogólnych. Dekret z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich regulował w sposób zupełny kwestie prawne dotyczące mienia wymienionego w tytule. Wprawdzie nie wskazywał, iż w sytuacji braku osób określonych w art. 15 i 16 roszczenie wygasa, ale przewidywał inne rozwiązanie. Stanowił granicę czasową, której upływ powodował konsekwencje w postaci przejęcia majątku przez Skarb Państwa. Art. 34 ust. 1 dekretu stanowił bowiem, że Skarb Państwa i związki samorządu terytorialnego nabywają przez przedawnienie (zasiedzenie) tytuł własności majątków opuszczonych - co do nieruchomości z upływem lat 10, co do ruchomości z upływem lat 5, licząc w obu przypadkach od końca roku kalendarzowego, w którym wojna została ukończona. To unormowanie, w ocenie Sądu nie upoważniało do interpretacji, iż w przypadku braku osób wskazanych w art. 15 i 16 cytowanego dekretu, roszczenie o przywrócenie posiadania majątku podlega dziedziczeniu. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, że decyzja Ministra Finansów odmawiająca wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności, wobec braku legitymacji Skarżącej do działania na prawach strony, nie naruszyła prawa. Z tych względów Sąd uznał, że wniesiona skarga nie była zasadna i na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjny (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.), skargę oddalił.