II SA/Kr 879/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Lechowski sprawozdawca Sędziowie: AWSA Dorota Dąbek NSA Wiesław Kisiel Protokolant: Urszula Ogrodzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2005 r. sprawy ze skargi L. B. na decyzję Wojewody z dnia 5 marca 2002 r., Nr : [...] w przedmiocie wymeldowania I uchyla zaskarżoną decyzję , II orzeka , że uchylona decyzja nie może być wykonana , III zasądza od Wojewody na rzecz skarżącej L. B. kwotę [..] ( [...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania Wojewoda, po rozpatrzeniu odwołania S.B. od decyzji Burmistrza Miasta L. z dnia 25 stycznia 2002 r. [...] orzekającej o odmowie wymeldowania L.B. i jej syna J.B. z pobytu stałego z lokalu Nr [...] przy ul. Z[...] w L., decyzją z dnia 5 marca 2002r [...], uchylił w całości zaskarżoną decyzję i orzekł o wymeldowaniu L.B. i J.B. z powyższego adresu. W podstawie prawnej decyzji Wojewody powołano przepisy art.138 paragraf 1 pkt 2 kpa oraz art. 15 ust.2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych ( tj. Dz.U. z 2001 r. Nr 87, poz. 960). W uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego wskazano następujące okoliczności faktyczne i motywy prawne przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia. S.B. wystąpił z wnioskiem o wymeldowanie żony L.B. oraz jej syna J.B. z jego własnościowego mieszkania przy ul. Z. w L. W uzasadnieniu żądania podnosił, że od [...] 2002 r. L.B. zamieszkuje pod adresem poprzedniego stałego zamieszkania tj. w O. Nr [...] a miejsce zamieszkania w L. opuściła. Burmistrz Miasta L., odmawiając decyzją z dnia [...] 2002 r. wymeldowania L.B. i jej syna J.B. stanął na stanowisku, że nie zachodzą przewidziane art. 15 ust.2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych, a zwłaszcza jego częścią pierwszą, przesłanki do wymeldowania w postaci utraty uprawnienia do przebywania w lokalu, oraz opuszczenia dotychczasowego miejsca stałego pobytu bez zameldowania. Organ I instancji ustalił, że lokal mieszkalny od 1993 r. stanowi własność S.B., który po zawarciu związku małżeńskiego w 1998 r. wyraził zgodę na zameldowanie żony i jej syna J.B. Zdaniem organu, w chwili wydawania decyzji sprawa o rozwód między małżonkami była w toku, a zebrane dokumenty nie świadczyły by nastąpiła formalna utrata uprawnień do przebywania w lokalu L.B. i jej syna wynikająca np. z orzeczenia sądu. W odniesieniu do przesłanki opuszczenia lokalu, przyjął organ, analizując zeznania stron i świadków , że wprawdzie L.B. i jej syn J. w lokalu nie przebywają od [...] 2001 r. lecz uznał, że opuszczenie to nie miało charakteru dobrowolnego. Oceniając zebrane dowody , wskazał organ na bezsporna okoliczność, że w mieszkaniu nadal znajdują się niektóre rzeczy osobiste L. B. W odwołaniu od tej decyzji S.B., zarzucał wadliwą ocenę dowodów zebranych w sprawie, podnosząc , iż z zebranego materiału dowodowego wynika, że L.B. wraz z synem dobrowolnie opuściła miejsce stałego zameldowania w dniu [...] 2001 r. Wskazywał, że organ I instancji nie wziął pod uwagę pisemnych zeznań świadków oraz jego zeznań. Wojewoda podejmując, oparte na przepisie art.138 paragraf 1 pkt 2 kpa rozstrzygnięcie z dnia 5 marca 2002 r., uchylające zaskarżoną decyzję w całości i orzekające o wymeldowaniu L.B. oraz jej syna J.B. z pobytu stałego z lokalu Nr [...] przy ul. Z[...] Nr [...] w L., przyjął, iż spełnione zostały obie przesłanki wymeldowania określone w I części przepisu art. 15 ust.2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Zdaniem Wojewody L.B. i jej syn J. utracili pochodne uprawnienie do przebywania w lokalu stanowiącym przedmiot wyłącznej własności S.B. Utrata uprawnień nastąpiła przez cofnięcie zgody na wspólne zamieszkanie, czego wyrazem jest złożenie wniosku o wymeldowanie z pobytu stałego. Za bezsporne przyjął organ odwoławczy ustalenie , że od [...] 2001 r. L.B. i jej syn J. nie przebywają pod adresem stałego zameldowania w przedmiotowym mieszkaniu. Analizując okoliczności towarzyszące opuszczeniu lokalu organ odwoławczy doszedł do przekonania, że miało ono charakter dobrowolny. Wskazując na odmienne zeznania stron co do okoliczności opuszczenia lokalu , podkreślono, iż L.B. twierdząc , że została z mieszkania wyrzucona , w swym zeznaniu z dnia [...] 2002 r. inaczej opisuje zdarzenie, a mianowicie, że po powrocie od rodziców mąż nie wpuścił jej i syna do mieszkania, w związku z czym ponownie udała się do miejsca zamieszkania swych rodziców w O. [...], gdzie obecnie przebywa . Zdaniem organu, za dobrowolnością opuszczenia lokalu przemawia brak wskazania przez L.B., środków prawnych jakie podejmowała by w celu powrotu do wspólnego zamieszkania. Powołując się na okoliczność toczącej się między stronami sprawy rozwodowe oraz spraw karnych i ogólnie na treść zeznań świadków , przyjął organ odwoławczy, iż " nie ma dążenia do wspólnego zamieszkania w tym samym lokalu " a zatem brak realnego zamiaru powrotu do mieszkania, co świadczy o dobrowolności opuszczenia miejsca stałego zamieszkania. Skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą decyzję Wojewody z wnioskiem o jej uchylenie wniosła L. B. .Skargę oparto na zarzucie naruszenia prawa materialnego - przepisu art. 15 ust.2 ustawy o ewidencji ludności i dowodach osobistych. Zdaniem skarżącej decydującym dla zameldowania jest jej zamiar przebywania z zamiarem stałego pobytu w lokalu przy ul. Z. w L, a ustalenie dobrowolności bądź jej braku przy opuszczeniu lokalu nie może przesądzać o braku zamiaru stałego pobytu. Zarzucono , że wybiórczo potraktowano dowody z zeznań stron , przez co niezasadna była odmowa wiarygodności zeznań świadków wskazanych przez skarżącą. Okoliczność , że toczy się sprawa o rozwód oraz, że stosunki między małżonkami nie są najlepsze, zdaniem skargi nie dawała podstaw do przyjęcia braku po stronie skarżącej zamiaru stałego zamieszkania. Podnosi także skarga, że podstawy dla których nastąpiło zameldowanie nie wygasły i trwają nadal, a fakt utrudnienia czy uniemożliwiania jej powrotu i korzystania z mieszkania winien być uwzględniony. W uzupełniającym skargę piśmie z dnia [...] 2004 r., podtrzymując zarzuty skargi, skarżąca powołała się na nieprawomocny wyrok Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] 2003 r. sygn. akt [...], którym S.B. uznano winnym popełnienia przestępstwa z art. 207 paragraf 1 kk, polegającego na znęcaniu się w okresie od [...] do [...] fizycznym i psychicznym nad żoną L. B. i dzieckiem J. B., a w tym na zmuszeniu ich w dniu [...] do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania. Punktem II -im tego samego wyroku uniewinniono S. B. od zarzutu popełnienia przestępstw z art. 200 paragraf 1 kk i 201 kk w zw. art. 11 paragraf 2 kk względem 6 letniego J. B. i 2 letniego M.B. polegających na zmuszaniu poddania się czynności seksualnej. Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w dniu 22 lutego 2005 r. skarżąca wyjaśniła , że w /w wyrok Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] 2003 r. jest zaskarżony przez Prokuratora i S.B. oraz , że sprawa o rozwód nie jest zakończona. Wojewoda w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie , podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył: Skargę wniesiono do Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie przed dniem 1 stycznia 2004 r i postępowanie przed tą datą nie zostało zakończone. Zgodnie zatem z przepisem art.97 paragraf 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 Przepisy wprowadzające ustawę-Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 z późn.zm. ) , sprawa podlega rozpoznaniu na podstawie przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przez właściwy Wojewódzki Sąd Administracyjny. Przepis art. 3 paragraf 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowi , że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosuj ą środki określone w ustawie (Dz.U. Nr 153 , poz. 1270 z późn. zm. ). Kontrola ta , o czym przesądza art. 1 paragraf 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz.U. Nr 153 , poz. 1269 ) , sprawowana jest pod względem zgodności z prawem , jeżeli ustawy nie stanowią inaczej .Sprawując tę kontrolę , jak to wynika z art. 134 paragraf l powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi , Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonana na tej płaszczyźnie kontrola zaskarżonej decyzji Wojewody dowodzi , iż skarga jest uzasadniona. Przepis art. 138 paragraf 1 pkt 2 kpa, który powołano w podstawie prawnej decyzji Wojewody, stanowi, iż organ odwoławczy wydaje decyzje w której uchyla zaskarżoną decyzję w całości lub w części, i tym zakresie orzeka co do istoty sprawy, bądź uchylając te decyzję, umarza postępowanie pierwszej instancji. Zestawianie tego przepisu z paragrafem 2 tego artykułu 138 kpa , w myśl którego organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji , gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części wskazuje , że organ odwoławczy jest organem merytorycznym uprawnionym ale i obowiązującym do ponownego merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Rozpatrując sprawę w następstwie odwołania , może organ odwoławczy prowadzić uzupełniające postępowanie dowodowe na art. 136 kpa. Oznacza to , iż przewidziana art. 138 paragraf 2 zd.1 kapa , możliwość uchylenia decyzji organu I instancji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia , ma charakter wyjątku dopuszczalnego wtedy tylko , gdy w części faktograficznej dotychczasowe postępowanie przed organem I instancji ma takie braki , że rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego postępowania " w całości lub w znacznej części ".O tym w jakim zakresie niezbędne jest zgodnie z regułami art.7 i 77 kpa , dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego , koniecznego do załatwienia sprawy , przez wyczerpujące zebranie materiału dowodowego i jego rozpatrzenie decydują przepisy prawa materialnego , którym odpowiada przedmiot sprawy. Zaskarżona decyzja Wojewody zapadła dnia [...] 2002 r. a więc w dacie , kiedy obowiązywał jeszcze przepis art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych ( Dz.U. Nr 32 , poz. 174 z późn. zm. ) , w myśl którego przy zameldowaniu na pobyt stały lub czasowy trwający ponad 2 miesiące należało przedstawić potwierdzenie uprawnienia do przebywania w lokalu, w którym nastąpić ma zameldowanie. Przepis art. 15 ust.2 , na którym oparto zaskarżoną decyzję Wojewody , w brzmieniu z daty jej wydania w części pierwszej stanowił, że organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby , która utraciła uprawnienie wymienione w art.9 ust.2 i bez wymeldowania się opuściła dotychczasowe miejsce pobytu stałego.. Podejmując zaskarżone rozstrzygniecie Wojewoda przyjął , iż spełnione zostały obie przesłanki wymeldowania skarżącej z synem J. z pobytu stałego, w postaci utraty uprawnienia do przebywania w lokalu i jego opuszczenia bez wymeldowania. Utraty pierwszej z tych przesłanek dopatrzył się organ, w cofnięciu przez S. B., jako właściciela (sprzed małżeństwa jeszcze ) lokalu mieszkalnego , zgody na pobyt w nim skarżącej i jej syna. Przepis art.9 ust.2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r o ewidencji ludności i dowodach osobistych ( tj. Dz.U. z 2001 r , Nr 87 , poz. 960 z późn.zm. ) utracił jednak moc , z dniem 19 czerwca 2002 r . W tym dniu opublikowany został bowiem (Dz.U. z 2002 r Nr 78 , poz. 716), wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 maja 2002 r , sygn.K 20/01 (OTK-A 2002//3/34) , stwierdzający niezgodność tego przepisu ze wskazanymi tym wyrokiem przepisami Konstytucji RP. Mimo, że przepis ten utracił moc po wydaniu zaskarżonej decyzji, rozpoznając skargę obecnie, nie może Wojewódzki Sąd Administracyjny, przy ocenie jej zgodności z prawem , nie uwzględnić , że według aktualnego stanu prawnego , do wydania decyzji o wymeldowaniu osoby z pobytu stałego w trybie pierwszej części art. 15 ust.2 , niezbędne jest spełnienie wyłącznie jednej z dwóch przesłanek poprzednio określonych ty przepisem w jego części pierwszej , a to tylko przesłanki faktycznego opuszczenia miejsca stałego pobytu bez wymeldowania się. Wymeldowanie ma obecnie (tak jak i zameldowanie ) , wyłącznie charakter czynności rejestrującej określony fakt - rodzaj pobytu pod oznaczonym adresem. Z tych względów , przy rozpoznaniu skargi z punktu widzenia zgodności z prawem zaskarżonej decyzji , prawną doniosłość ma tylko zagadnienie czy przyjęcie przesłanki opuszczenia przez skarżącą stałego miejsca zamieszkania przy ul. Z. w L., przez Wojewodę, było prawidłowe, a w szczególności czy nastąpiło z zachowaniem zasad zbierania i oceny materiału dowodowego, ( art.77,80 ,81 kpa.). Przepis art.80 kpa , stanowiący , iż organ administracji ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona , stanowi przejaw zasady swobodnej oceny dowodów (Por. B. Adamiak , J. Borkowski KPA , Komentarz , Wyd.3 , C.H. Beck 2000 r. str 356 in.). Swoboda oceny dowodów nie oznacza jednak dowolności tej oceny, gdyż podlega regułom procesowym tej oceny. W szczególności przyjmuje się, że ocena ta musi znajdować odzwierciedlenie w materiale zebranym przez organ, musi być oparta na całokształcie materiału dowodowego , musi być zgodna z zasadami logiki i zasadami doświadczenia życiowego. Okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną tylko wówczas (art. 81) , gdy strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów (poza sytuacją z art. 10 paragraf 2 kpa.). Sama zatem odmienna ocena zebranego materiału przez organ odwoławczy, jako organ merytoryczny, stanowiąca podstawę decyzji opartej na przepisie art. 138 paragraf 1 pkt 2 kpa, jest dopuszczalna. Jednakże w sytuacji, gdy decyzja merytoryczna organu odwoławczego , oparta jest na odmiennej ocenie materiału zebranego wyłącznie w postępowaniu przed organem I instancji i na poczynieniu odwołujących się do tego materiału ustaleń odmiennych , to organ odwoławczy jest obligowany , do wyjaśnienia przesłanek tej odmiennej oceny , prowadzącej do ustalenia innych faktów. W szczególności zobowiązany jest wskazać , jakie reguły zasady swobodnej oceny dowodów organ I instancji naruszył , przez co uprawniona jest ocena zebranego materiału prowadząca do innych ustaleń. Zaniechanie wyjaśnienia przyczyn , z powodu których organ odwoławczy inaczej rozłożył wiarygodność i moc dowodów , niż uczynił to organ pierwszej instancji, narusza przepis art. 107 paragraf 3 w zw. z art. 140 kpa i może mieć wpływ na wynik sprawy. Zaskarżona decyzja Wojewody wydana została właśnie w takiej sytuacji. Organ odwoławczy w kwestii spornej , dotyczącej ustalenia okoliczności opuszczania w dniu [...] 2001 r. lokalu , mogącej stanowić przesłankę dla dalszej oceny , czy miało ono charakter dobrowolny , ograniczył się do przedstawienia wersji skarżącej i S. B. , wskazując ogólnikowo , iż "dokładna analiza zgromadzonego materiału skłania do uznania dobrowolności opuszczenia. Na okoliczność, że skarżąca po dacie [...] .01 nie przebywa w lokalu powołał organ zeznania strony i ogólnie świadków. Organ przyjął, że za dobrowolnością opuszczenia lokalu , przemawia " fakt braku zamiaru powrotu ", który to zamiar miałby wyrażać się "brakiem ewentualnych rozmów co do wspólnego zamieszkania", oraz "brak podejmowania kroków prawnych zmierzających do przywrócenia posiadania ". Przesłanki do ustaleń opartych na takiej ocenie nie zostały jednak wystarczająco umotywowane, ze wskazaniem konkretnych dowodów dających podstawę do ocen odmiennych, niż uczynił to organ I instancji. Trzeba wskazać , że przy przyjęciu odmiennej oceny zebranego przed organem I instancji , materiału , zaskarżona decyzja Wojewody narusza przepis art.81 kpa, gdyż skarżąca nie miała możności zapoznania się przed wydaniem decyzji. (także przez organ I instancji) , z całokształtem materiału dowodowego ( art. 10 paragraf 1 kpa ), a zwłaszcza pisanymi przez rodzeństwo S. B. oświadczeniami (k. 54,55 ) , które miały potwierdzać jego wersję , że skarżąca w istocie w dniu [...] 2001 r. wyprowadziła się z miejsca stałego zamieszkania. Nie zostało wyjaśnione w sprawie, czy współdziałanie policji (na które wskazują oboje małżonkowie) miało związek tylko z kwestią wykonania orzeczeń sądu rodzinnego w zakresie kontaktów z dziećmi, czy też wiązało się z próbą przywrócenia w ten sposób stanu posiadania -zamieszkania w lokalu, oraz czy i z jakich powodów część rzeczy osobistych skarżącej jest w lokalu. Należy się zgodzić , co do zasady ze stanowiskiem organu , że w świetle ukształtowanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego ( por. np. wyrok NSA z dnia 2000.04.18 V SA 1424/99-Lex.Nr 79243 i powołane także w uzasadnieniu dalsze orzeczenia ) , z dobrowolnością opuszczenia miejsca pobytu stałego pod adresem zameldowania , równoważna jest i taka sytuacja , gdy wprawdzie opuszczenie było spowodowane przeszkodami stawianymi przez właściciela . lecz dana osoba nie korzystała następnie ze środków prawnych , mających umożliwić powrót do lokalu. Jednakże takie stanowisko , musi być odniesione do uprzednio wyczerpująco zebranego materiału dowodowego. W przypadku np. prawomocnego ustalenia , że właściciel lokalu znęcał się fizycznie i psychicznie nad skarżącą , organ nie może w ustaleniach pominąć dowodu urzędowego , w postaci takiego dokumentu ( art. 76 paragraf 1 kpa ) , dla oceny , czy w konkretnej sytuacji można stronie postawić zarzut że możliwość powrotu do lokalu zależała wyłącznie od jej woli skorzystania z dostępnych środków prawnych , a zatem , że swoją bezczynnością dała wyraz dobrowolności w opuszczeniu miejsca zamieszkania. W piśmie na k.16 akt , wymienione jest nazwisko osoby , która miała być obecna przy zdarzeniach dnia [...] 01. (K. G.). Osoba ta nie była przesłuchana w charakterze świadka Jej zeznania mogły pomóc w ocenie , która z wersji stron, co do zdarzeń w dniu [...] 2001 r. jest prawdziwa. Ustalenie okoliczności tego zdarzenia mogło mieć znaczenie , dla oceny zachowań skarżącej i S .B. W świetle powyższego , należy uznać , iż odmienna ocena zebranego w postępowaniu przed organem I instancji materiału dowodowego prowadząca do odmiennych - niekorzystnych dla skarżącej ustaleń - nie została wystarczająco przez organ odwoławczy umotywowana , a przez to była przedwczesna. Powyższą ocenę i wskazania organ odwoławczy będzie miał na uwadze ponownie rozpatrując sprawę w następstwie wniesionego przez S.B. odwołania. Z tych przyczyn orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 145 paragraf 1 pkt 1 lit."c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 152 , poz. 1271 z późn. zm.).Mając na uwadze , że uchylona decyzja merytorycznie wyrzekała w przedmiocie wymeldowania , na podstawie art. 152 powołanej ustawy orzeczono , iż nie może być wykonana. Rozstrzygniecie to traci moc z chwilą uprawomocnienie się wyroku. Orzeczenie w przedmiocie zwrotu na rzecz skarżącej kosztów postępowania oparto na przepisach art. 200, 205 paragraf 1 i 209 powołanej ustawy.