II SA/Wa 1891/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Asesor WSA Joanna Kube, Asesor WSA, Andrzej Kołodziej (spr.), Protokolant Łukasz Pilip, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2005 r. sprawy ze skargi I. M. - przedstawicielki ustawowej małoletniego T. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] maja 2004 r; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2004 r. nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1171 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] maja 2004 r. odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego T. M. (ur. [...] czerwca 2003 r.) po jego zmarłym ojcu, G. M. W uzasadnieniu organ wskazał, powołując się na treść przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), że po ponownym rozpatrzeniu sprawy nie stwierdzono przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego, natomiast świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane wyłącznie w przypadku łącznego spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie. Prezes ZUS podał również, że ojciec dziecka na wymagane 3 lata przepracował 2 lata, 4 miesiące i 24 dni, zaś w okresie od 7 października 2001 r. do 11 maja 2003 r. wystąpiła przerwa w zatrudnieniu wynosząca 1 rok 7 miesięcy i 5 dni. Stwierdził też, że powoływanie się na trudności w znalezieniu pracy nie oznaczają niemożności jej podjęcia w rozumieniu art. 83 ustawy, gdyż nie wiążą się ani z wiekiem, ani z niezdolnością do pracy, której u ojca dziecka nie stwierdzono. Sama trudna sytuacja materialna i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie I. M. - przedstawicielka ustawowa małoletniego syna T. M. - wniosła o jej uchylenie i stwierdzenie nieważności z uwagi na to, iż przy jej wydaniu miało miejsce rażące naruszenie prawa. W uzasadnieniu podniosła, że mąż nie mógł udowodnić wymaganego 3-letniego okresu zatrudnienia nie tylko z powodu sytuacji na rynku pracy, lecz także ze względu na ciężki i wyniszczający przebieg jego choroby, w czasie której był niezdolny do pracy. Podała też, że w okresie przerwy w zatrudnieniu długo przebywał w szpitalu, a po powrocie z niego czuł się źle i uskarżał się na cierpienie. Na dowód powyższego załączyła zaświadczenie wydane przez Ordynatora ze Szpitala Wojewódzkiego w T., natomiast w piśmie procesowym z dnia 8 listopada 2004 r. stwierdziła, że ZUS był informowany o chorobie zmarłego, lecz nie zbadał rzetelnie tego faktu. Dodatkowo załączyła do pisma karty informacyjne leczenia szpitalnego zmarłego. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości swoje stanowisko faktyczne i prawne zawarte w zaskarżonej decyzji. Ustosunkowując się do zarzutów skargi organ stwierdził, że skarżąca nie podnosiła dotychczas żadnych kwestii związanych ze złym stanem zdrowia ojca dziecka i nie informowała organu na etapie postępowania administracyjnego o okolicznościach zdrowotnych, uniemożliwiających mu pracę w latach 2001-2003. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. W ustawie z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych z funduszu gromadzonego na ten cel ze składek ubezpieczonych - przyszłych świadczeniobiorców, przewidziano w art. 83 ust. 1 regulacją szczególną. Pozwala ona na uzyskanie w drodze wyjątku świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają wymogów do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia określone w cyt. przepisie są świadczeniami wyjątkowymi, także z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nadto nie mają one charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając rozstrzygnięcie w tym zakresie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza jednak zupełnej dowolności organu przy przyznawaniu (bądź odmowie ich przyznania) świadczeń tego rodzaju. Z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia i wyznaczające jednocześnie granice uznania administracyjnego: 1) niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 3) osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenie w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc, Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku związany, jest regułami postępowania administracyjnego określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie, w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się naruszenia poważnych reguł procesowych i to w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności organ w uzasadnieniach obydwu decyzji przytoczył okoliczności faktyczne, które nie mają bezpośredniego związku z przesłankami orzekania w sprawie przyznawania świadczeń w drodze wyjątku, określonymi w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Prezes ZUS wskazał bowiem, że ojciec dziecka na wymagane 3 lata przepracował 2 lata 4 miesiące i 24 dni, zaś w okresie od 7 października 2001 r. do 11 maja 2003 r. wystąpiła przerwa w zatrudnieniu wynosząca 1 rok 7 miesięcy i 5 dni. Omawiany przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia jednak przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i wobec tego, okoliczność ta nie ma większego znaczenia w sprawie. Kwestią zasadniczą są natomiast powody niespełnienia przez zmarłego wymagań uprawniających do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie oraz ocena, czy nie nastąpiło to wskutek szczególnych okoliczności. Trafne jest stanowisko organu, że sytuacja na rynku pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy, co wielokrotnie podkreślał w swoich orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny. Oceniając okoliczności niniejszej sprawy, należy mieć jednak na względzie fakt, że ojciec dziecka zmarł w młodym wieku, mając zaledwie 23 lata, a zgon nastąpił w trakcie jego zatrudnienia. Należało zatem rozważyć, czy zgon w tej sytuacji nie powinien być traktowany jako szczególna okoliczność, wskutek której zmarły nie nabył uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie. Śmierć można uznać bowiem za zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. Prezes ZUS nie dokonał ustaleń co do przyczyny zgonu, czy nastąpił on nagle, czy też był skutkiem choroby. Powyższa okoliczność jest o tyle istotna, iż może usprawiedliwiać przerwę w zatrudnieniu ojca dziecka. Ze skargi, pisma procesowego skarżącej oraz załączników wynika, że zejście śmiertelne było spowodowane chorobą. Co prawda organ podniósł, iż I. M. nie informowała organu w toku postępowania administracyjnego o poprzedzającej zgon chorobie męża, tym niemniej na organie ciąży wynikający z art. 9 kpa obowiązek udzielenia informacji stronom o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków. Rozpatrując sprawę ponownie, organ winien w sposób wnikliwy i wyczerpujący odnieść się do wskazanych uchybień. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 powołanej ustawy.