IV SA/Wa 644/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Krzycki /spr./ sędzia NSA Joanna Kabat -Rembelska asesor WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec Protokolant Julia Dobrzańska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2005r. sprawy ze skargi H.K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2004r . Nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku ziemskiego na rzecz Skarbu Państwa I. Stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nia w mocy decyzji organu I instancji ; II. Zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz H.K. kwotę 500zł ( pięćset złotych) , tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na zasadzie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2002r. (nr [...]), którą stwierdzono, że grunty zabudowane o powierzchni 2.8442 ha oraz las o powierzchni 35,1413 ha wchodzące w skład majątku ziemskiego "D." o ogólnym obszarze 187 ha, stanowiące byłą własność K. I H. małż. B., podlegały przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr3,poz. 13). W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał min., że grunty zabudowane o powierzchni 2,8442 ha oraz las o powierzchni 35,1413 ha, wchodzące w skład majątku ziemskiego "D." o ogólnym obszarze 187 ha, podlegały przejęciu na cele reformy rolnej, ponieważ majątek, którego były integralną częścią składową, przewyższał górną granicę określona dekretem -tj. 100 ha powierzchni ogólnej. Brak jest zaś dokumentów wskazujących, ze sporne nieruchomości były prawne wyodrębnione od pozostałej części majątku. W tej sytuacji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, jako zgodną z prawem. W skardze na tę decyzję H.K., reprezentowana przez adwokata J.M. wniosła o jej uchylenie, jako wydanej z naruszeniem art. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, § 4 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN, oraz art. 6 i 7 K.p.a. i przekazanie jej do ponownego rozpoznania przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Wnioskowała także o zwrot kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącej podniósł, że nie można zgodzić się z wywodami zawartymi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymując stanowisko Wojewody [...], wskazał, iż sporne składniki majątku "D." podlegały reformie, bowiem były one "powiązane podmiotowo" z nieruchomością ziemską "D.", a także przez fakt, że sporna działka o pow. 2,8442 m.kw stanowiła tzw. ośrodek tego majątku. W ocenie strony skarżącej "powiązanie podmiotowe" ww nieruchomości z majątkiem ziemskim "D." nie przesądzało o ich charakterze w kontekście przepisów o reformie rolnej. Również samo posługiwanie się pojęciem "ośrodek majątku" nie może prowadzić do tego, że przedmiotowa działka przeznaczona była na cele reformy rolnej. Fakt zamieszkiwania rodziny skarżącej i innych osób na tej działce nie oznaczał jeszcze, że był to majątek ziemski w rozumieniu dekretu. O nadużywaniu pojęć "powiązanie podmiotowe" oraz "ośrodek majątku" w niniejszej sprawie świadczy także okoliczność, że działka ta ostatecznie nie została przeznaczona na cele reformy rolnej, a jedynie na potrzeby miasta R.. Na poparcie twierdzenia o błędnym rozumieniu przepisów dekretu o reformie rolnej pełnomocnik skarżącej przytoczył orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego w którym dokonano wykładni pojęcia majątku ziemskiego oraz wskazywano, iż poza zakresem oddziaływania dekretu były zabudowane nieruchomości miejskie, nie mające funkcjonalnego związku z nieruchomością ziemską przejmowaną na cele reformy rolnej. W odpowiedzi na skargę organ II instancji podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji, gdyż w jego ocenie zostały one wydane bez podstawy prawnej (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.). Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1 lit. e wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex legę. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia nieruchomości ziemskich na własność Państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233 ze zm.). Przepisy wykonawcze do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10 poz. 51) - w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powodowało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który statuował przejście na własność Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. ł lit. e" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dozwala również na rozstrzyganie o tym czy określona część nieruchomości ziemskiej nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno- gospodarcze przeznaczenie, to jednak zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 posługuje się również określeniem dana nieruchomość, jaki zawiera § 5 rozporządzenia, jednak zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie dana nieruchomość oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje, że przewidziana w § 5 rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogła być przejęta na własność Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 K.p.c. do rozpoznawania spraw cywilnych powołane sądy powszechne o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. O czym była mowa wyżej, w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust. ł lit. e zostały faktycznie przejęte przez Państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnych na właściwej dla nich drodze to jest w postępowania przed sądem powszechnym czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym czy też w powództwie o ustalenie prawa. W rozpatrywanym przypadku organy orzekały w przedmiocie podlegania pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy gruntów zabudowanych o powierzchni 2,8442 ha oraz lasu o powierzchni 35,1413 ha, które to nieruchomości wchodziły w skład majątku ziemskiego "D." o ogólnym obszarze 187 ha. Niekwestionowany był fakt, iż nieruchomość ziemska, stanowiąca własność K. i H. małż. B., przekraczała granice obszarowe wskazane w dekrecie a więc podpadała pod jego działanie. Wobec tego przesądzanie przez organ administracji w drodze decyzji kwestii czy w/w nieruchomości, podległy pod działanie dekretu nie znajdowało żadnego uzasadnienia zważywszy, iż zagadnienie to nie ma znaczenia dla oceny kwestii pozostających w gestii organów administracji, tj. orzekania czy nieruchomość ziemska z uwagi na normy obszarowe podlega pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (§ 5 w zw. z § 6 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu). W związku z powyższym należy ocenić, że decyzja organu I. instancji zapadła bez podstawy prawnej, zatem jest dotknięta wadą nieważności przewidzianą w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Tą samą wadą dotknięta jest także decyzja utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie wydane w sprawie, w której droga administracyjna jest zamknięta. Sąd nie wypowiada się odnośnie do kwestii podnoszonych w skardze a w szczególności, czy nieruchomość- grunty zabudowane o powierzchni 2,8442 ha oraz las o powierzchni 35,1413 ha, wchodzące w skład majątku ziemskiego "D." podlegały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Kwestia ta, wobec przyjęcia, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym, nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), stwierdził nieważność decyzji obu instancji. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy