IV SA/Wa 122/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krystyna Napiórkowska (spr.), Sędziowie sędzia NSA Otylia Wierzbicka, asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Anna Nader, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2005 r. sprawy ze skargi M. Z. i A. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2004 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości w trybie reformy rolnej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz M. Z. i A. K. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postepowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. utrzymał w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2001 stwierdzającą, że majątek ziemski "Dobra Ziemskie G." o ogólnym obszarze [...] ha wraz z zabudowaniami z otaczającym parkiem, stanowiącym własność I. K. podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3 poz. 13). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ administracji podał, że nieruchomość ziemska "Dobra Ziemskie G." wraz z zabudowaniami obejmowała obszar [...] ha i stanowiła własność I. K.. Nie ma więc wątpliwości, że przejęty majątek ziemski przekraczał normy obszarowe, wynikające z art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ podkreślił, że przedmiotowa nieruchomość zabudowana dworem wraz parkiem, będąca przedmiotem roszczeń następców prawnych byłego właściciela majątku ziemskiego, stanowiła część składową tego majątku. W ocenie organu nie ma podstaw do badania, czy związek funkcjonalny pomiędzy gospodarstwem rolnym a zespołem dworsko-parkowym rzeczywiście istniał, czy też nie, gdyż konieczność badania istnienia takiego związku nie wynika z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, ani też z przepisów obowiązujących w dacie przejęcia nieruchomości "Dobra Ziemskie G." na własność Skarbu Państwa, co nastąpiło z chwilą wejścia w życie dekretu. Zdaniem organu, jeżeli zespoły dworsko-parkowe wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych i stanowiły własność tego samego podmiotu, co przejmowany majątek ziemski, to również podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Unormowania ww. dekretu ograniczyły kognicję organów administracji publicznej wyłącznie do orzekania o zaistnieniu przesłanek z art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu, a więc w kwestii czy z uwagi na obszar majątku ziemskiego podlegał on czy też nie podlegał działaniu dekretu. Skargę na tę decyzję wniósł pełnomocnik M. Z. i A. K.. Zaskarżonej decyzji zarzucono - naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w szczególności: art. 2 ust. 1 lit e i art. 2 ust. 2 dekretu o przeprowadzaniu reformy rolnej poprzez błędną jego wykładnię, a polegającą na braku jakichkolwiek ustaleń w zakresie okoliczności, czy zabudowana dworem nieruchomość o pow. [...] ha ha położona na wydzielonej faktycznie części nieruchomości stanowiła część nieruchomości ziemskiej w rozumieniu tego przepisu i to "funkcjonalnie związaną" z pozostałą częścią majątku. Ponadto zarzucił naruszenie : 1) art. 1 Protokołu Nr 1 z dnia 20 marca 1952 r. ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1994r. poprzez pozbawienie skarżących prawnie uzasadnionego oczekiwania uzyskania efektywnego korzystania z nieruchomości (prawa własności nieruchomości) objętych wnioskiem; 2) art. 99 Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r. poprzez pozbawienie I. K. oraz jego spadkobierców własności nieruchomości bez jakiegokolwiek odszkodowania i nie na cel publicznie użyteczny; 3) a także art. 7, 10 § 1, 75, 77, 79 oraz 107 § 3 kpa poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia i rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy, a w szczególności ustalenie czy objęta wnioskiem nieruchomość, stanowiąca zespół dworsko-parkowy w G., w części lub w całości była lub mogła być wykorzystana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej" przez innych rolników małorolnych i czy nadawała się do nadziałów na ich rzecz, na jaki cel określony w art. 1 dekretu o reformie rolnej została przeznaczona. Wskazując na powyższe wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu pierwszej instancji, względnie o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...]. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W oparciu o art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r. Ustawodawca zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach wykonawczych nie wprowadził uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienianych w art. 2 ust. 1 lit e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Dekret z datą jego wejścia w życie tj. z dniem 13 września 1944 r. odnośnie nieruchomości ziemskich wymienianych w art. 2 ust. 1 lit. b, c, d, e wywoływał skutki rzeczowe polegające na bezzwłocznym ich przejściu bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa. Przepisy wykonawcze do wyżej cytowanego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51) w jego § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez stronę wniosku o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Rozstrzygnięcie w sprawach, w których wniosek taki został złożony zapadało w myśl § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało stronom prawo odwołania do organu wyższego stopnia. Jednakże złożenie wniosku w trybie § 6 ww. rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Państwa nieruchomości. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość "podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dopuszcza również rozstrzyganie o nie podpadaniu pod działanie dekretu części majątku ziemskiego, to jednak zestawienia treści tego uregulowania z brzmieniem § 6 rozporządzenia przemawia za słusznością poglądu, że decyzja przewidziana w § 5 może rozstrzygać wyłącznie o podpadaniu pod działanie dekretu całej nieruchomości ziemskiej. W myśl § 6 ww. rozporządzenia strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e), winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w razie braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na własny koszt. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru nieruchomości ziemskiej organ orzekający jest uprawniony do wydania decyzji rozstrzygającej czy nieruchomość ta nie podpada pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym, czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymienione w nim części nieruchomości nie wchodziły w skład majątku ziemskiego " Dobra Ziemskie G." podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogły być przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Raz jeszcze należy podkreślić, że w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust 1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust.1 lit. e) zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnych na właściwej dla nich drodze to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym czy też w powództwie o ustalenie prawa. W związku z powyższym ocenić należy, że decyzja Wojewody [...] oraz utrzymująca ją w mocy decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozstrzygające o wniosku następców prawnych byłego właściciela nieruchomości zapadły bez podstawy prawnej, zatem były dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art.156 § 1 pkt 2 k.p.a. Postępowanie w sprawie stwierdzenia, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art.2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej mogło stosownie do treści § 6 powołanego powyżej rozporządzenia nastąpić wyłącznie na wniosek strony. Zgodnie z art. 61 § 1 i 2 kpa żądanie strony określa przedmiot postępowania administracyjnego i jest wiążący dla organu administracji. W niniejszej sprawie M.Z. i A. K. we wniosku z dnia 19 października 2000r. wystąpiły z żądaniem wydania decyzji stwierdzającej, że zespół dworsko - parkowy o pow. [...] ha nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1945r. Tymczasem zaskarżoną decyzją organ orzekł, że majątek ziemski "Dobra Ziemskie G." o ogólnym obszarze [...] ha , będący własnością I. K. podpadał pod działanie art. 2 ust.1 lit. 1) 1ww. dekretu. Oznacza to, że organ naczelny przekroczył granice żądania wniosku skarżących, naruszając tym rażąco przepis art. 61 § 1 i 2 kpa w związku z § 6 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zatem zaskarżona decyzja jest dotknięta kwalifikowaną wadą prawną, stanowiącą podstawę do wyeliminowania jej z obrotu prawnego na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana w skardze wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. sygn. TKW 3/39, gdyż kwestia ta wobec przyjęcia, że żądanie następców prawnych byłego właściciela majątku ziemskiego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym, nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Z tych wszystkich względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy. E.W.