II GSK 398/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Edward Kierejczyk (spr.), Sędziowie NSA Jan Bała, Janusz Drachal, Protokolant Anna Tomaka, po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2006 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B., L., N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lipca 2005 r. sygn. akt VI SA/Wa 1401/04 w sprawie ze skargi B., L., N. na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 21 czerwca 2004 Nr [...] w przedmiocie udzielenia patentu na wynalazek oddala skargę kasacyjną Zaskarżonym wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę B. w N. na decyzję Urzędu Patentowego RP z dnia 21 czerwca 2004 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji o umorzeniu postępowania w sprawie zgłoszenia wynalazku pt. "Pochodne kwasów chinolono- i neftyrydyno-karboksylowych, sposób ich wytwarzania oraz zawierające je środki lecznicze i bakteriobójcze" w części objętej zastrzeżeniami 1-5, 11, 12, 13, 15 w wersji z dnia 8 stycznia 1993 r. W uzasadnieniu wyroku Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Sąd oparł się na następującym stanie faktycznym. Wnioskiem z dnia 8 stycznia 1993 r. firma B. wystąpiła o udzielenie patentu na powyższy wynalazek. Zgłoszenie, objęte numerem P 297338 zawierało 13 zastrzeżeń patentowych. Pismem z dnia 14 kwietnia 1993 r. firma przesłała oświadczenia o datach pierwszeństwa oraz uzupełnioną wersję dwóch stron zastrzeżeń patentowych, w związku z koniecznością dokonania podziału pierwszeństw, zaznaczając, że treść tych zastrzeżeń jest oparta na oryginale zgłoszonego wniosku i w niczym nie rozszerza zakresu wynalazku. Urząd Patentowy w toku badania merytorycznego stwierdził brak ustawowych warunków do uzyskania patentu na przedmiot zgłoszonego wynalazku i pismem z dnia 11 grudnia 1995 r. poinformował zgłaszającego, że na związki chemiczne i środki farmaceutyczne nie udziela się ochrony zgodnie z art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 19 października 1972 o wynalazczości (Dz.U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177), mającego zastosowanie na podstawie ustawy o zmianie ustawy o wynalazczości i ustawy o Urzędzie Patentowym RP (Dz.U. z 1993 r., Nr 4, poz. 14). W odpowiedzi na powyższe zawiadomienie strona przy piśmie z dnia 7 lutego 1996 r. nadesłała poprawioną pierwszą stronę opisu wynalazku i nowe zastrzeżenia patentowe (10 zastrzeżeń) oraz oświadczenie o datach pierwszeństwa. Nowe zastrzeżenia patentowe obejmowały ograniczony zakres ochrony w stosunku do zakresu żądanej ochrony określonego w zastrzeżeniach w wersji z dnia 14 kwietnia 1993 r., gdzie zgłoszono 15 zastrzeżeń. Urząd Patentowy decyzją z dnia 4 listopada 1996 r., wydaną na podstawie art. 105 § 2 k.p.a. umorzył postępowanie w sprawie zgłoszenia w części objętej zastrzeżeniami nr 1-5, 11, 12, 13 i 15 wersji z dnia 8 stycznia 1993 r. wskazując, że pismem z dnia 7 lutego 1996 r. strona zrezygnowała z dalszego postępowania, zatem postępowanie stało się bezprzedmiotowe. Jednocześnie decyzją z tej samej daty (4 listopada 1996 r.) organ odmówił udzielenia patentu na zgłoszony wynalazek, będącego przedmiotem zgłoszenia nr P 297388 w wersji nadesłanej w dniu 7 lutego 1996 r. Na skutek odwołania organ uchylił powyższą decyzję, a w dniu 2 kwietnia 1998 r. udzielił patentu na wynalazek, kończąc w ten sposób postępowanie w sprawie zgłoszenia o nr P 297338. Natomiast decyzja o umorzeniu postępowania stała się prawomocna, ponieważ zgłaszający nie skorzystał z możliwości jej zaskarżenia. Dnia 30 grudnia 2002 r. strona, na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. złożyła wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji umarzającej postępowanie twierdząc, że została ona wydana bez podstawy prawnej, ponieważ w dniu jej wydania obowiązujące przepisy k.p.a. nie przewidywały możliwości wydania decyzji administracyjnej "częściowo umarzającej" postępowanie w sprawie. Ponadto błędne było powołanie się na art. 105 § 2 k.p.a., ponieważ firma w żaden sposób nie składała wniosku o umorzenie postępowania. Urząd Patentowy decyzją z dnia 15 kwietnia 2003 r. odmówił stwierdzenia nieważności kwestionowanego aktu z dnia 4 listopada 1996 r. o umorzeniu postępowania uznając, że z konstrukcji art. 104 § 1 k.p.a. nie można wnioskować, że tylko rozstrzygnięcie merytoryczne jest rozstrzygnięciem sprawy. Umorzenie postępowania jest również zakończeniem postępowania administracyjnego w danej instancji, zakończeniem szczególnego rodzaju, ponieważ zamyka stronie w sposób wiążący drogę prawną do uzyskania rozstrzygnięcia o uprawnieniach. Takie uregulowanie art. 104 k.p.a. nie wyklucza wydania decyzji umarzającej postępowanie administracyjne w części, przy założeniu, że sprawa jest podzielna i można z niej wyodrębnić części nadające się do samodzielnego rozstrzygnięcia. Przedmiotem zgłoszenia nr P 297338 było kilka wynalazków, z których każdy mógł być zgłoszony oddzielnie i stanowić przedmiot odrębnego postępowania. Ponadto organ zwrócił uwagę, że nowa wersja zgłoszenia wynalazków z dnia 7 lutego 1996 r. nie zawierała zastrzeżeń patentowych odnoszących się do wynalazków, co do których umorzono postępowanie. Złożenie tej wersji zostało odczytane przez urząd jako ostateczna rezygnacja z pozostałych zastrzeżeń. Natomiast błędne powołanie podstawy prawnej w decyzji (art. 105 § 2 zamiast 105 § 1 k.p.a.) nie powoduje, że taka decyzja została wydana bez podstawy prawnej. Decyzją z dnia 21 czerwca 2004 r., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, organ utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, dokonując szczegółowej analizy problemu bezprzedmiotowości postępowania na podstawie art. 104 i 105 k.p.a., z uwzględnieniem specyfiki postępowania zgłoszeniowego toczącego się w przedmiocie udzielenia patentu. Rozpoznając skargę na powyższą decyzję Sąd I instancji uznał, że błędne jest stanowisko strony, że decyzje nie mające charakteru decyzji merytorycznych nie mogą być decyzjami częściowymi. Takie stanowisko nie uwzględnia specyfiki i odrębności postępowania zgłoszeniowego, którego przedmiotem może być kilka wynalazków objętych wspólną ideą wynalazczą z jednym zgłoszeniem. Zgodnie z § 13 ust. 1 i 2 obowiązującego wówczas zarządzenia Prezesa Urzędu Patentowego RP z dnia 23 marca 1993 r. w sprawie ochrony wynalazków i wzorów użytkowych (M.P. z 1993 r., Nr 18, poz. 179), dalej zarządzenie Prezesa UP, zgłoszenie powinno dotyczyć tylko jednego wynalazku (ust. 1), lecz dopuszcza się, aby zgłoszenie dotyczyło więcej niż jednego wynalazku, pod warunkiem że są one połączone w zgłoszeniu jedną ideą wynalazczą (ust. 2). Zatem należy przyjąć, że decyzja umarzająca postępowanie była decyzją częściową w rozumieniu art. 104 § 2 k.p.a., ponieważ w inny sposób kończyła sprawę w danej instancji w zakresie wynalazków zgłoszonych uprzednio w postępowaniu, lecz nie objętych ostateczną wersja z dnia 7 lutego 1996 r. Zastrzeżenia patentowe opisane w decyzji umarzającej z dnia 4 listopada 1996 r. dotyczyły zgłoszonych związków chemicznych (zastrzeżenia 1-5) oraz środków leczniczych (zastrzeżenia 11, 12, 13, 15). Ponadto Sąd zwrócił uwagę na pojęcie sprawy administracyjnej według art. 104 k.p.a. w odniesieniu do postępowania zgłoszeniowego. Pod tym pojęciem należy rozumieć wynalazek zdefiniowany w art. 10 ustawy o wynalazczości. Skoro postępowanie zgłoszeniowe może obejmować kilka wynalazków połączonych jedną ideą wynalazczą, to obowiązkiem organu rozpoznającego sprawę jest zajęcie stanowiska i wypowiedzenie się odnośnie każdego zgłoszonego wynalazku. Ponadto, w przypadku przedmiotowego ograniczenia zakresu żądanej ochrony w trybie § 35 ust. 2 i 3 zarządzenia UP organ nie mógł wydać decyzji odmawiającej udzielenia patentu na wynalazki wcześniej zgłoszone lecz nie objęte nową wersją zgłoszenia. Wydanie decyzji odmawiającej udzielenia patentu możliwe było jedynie wtedy, gdy pomimo wezwania zgłaszający nie ograniczył zakresu przedmiotowego żądania ochrony. Nie oznacza to jednak, że istniały podstawy do pozostawienia wcześniejszych zgłoszeń bez rozstrzygnięcia. W zaistniałej sytuacji faktycznej i prawnej organ prawidłowo zakończył sprawę kompleksowo i na podstawie art. 105 k.p.a. w związku z art. 113 ustawy o wynalazczości umorzył postępowanie zgłoszeniowe w zakresie nie objętym nową wersją z dnia 7 lutego 1996 r. Zdaniem Sądu, z punktu widzenia art. 156 § 1 pkt 2 procedury administracyjnej nie mają znaczenia w sprawie oczywiste omyłki organu oraz zarzucane błędne wskazanie podstawy prawnej. W kwestionowanej decyzji wskazano omyłkowo wersję z dnia 8 stycznia 1993 r., do czego organ przyznał się wskazując, że faktycznie chodziło o wersję z dnia 14 kwietnia 1993 r., która zawierała 15 zastrzeżeń patentowych. Natomiast błędne podanie podstawy prawnej nie miało wpływu na wynik sprawy, tym bardziej że zarówno § 1, jak i § 2 art. 105 k.p.a. przewidują identyczny skutek procesowy w postaci umorzenia postępowania. Mylna interpretacja oświadczenia woli strony co do bytu pozostałych zastrzeżeń patentowych, nie objętych wersją z dnia 7 lutego 1996 r., mogła być oceniania jedynie w przypadku ewentualnego zaskarżenia decyzji umarzającej, do czego jednak nie doszło. Zatem dalsze postępowanie organu w zakresie zastrzeżeń 1-5, 11, 12, 13, 15 było bezprzedmiotowe. Tym samym Sąd nie uznał uchybień organu za wady kwalifikowane skutkujące stwierdzeniem nieważności decyzji z powodu braku podstawy prawnej. W obu zaskarżonych decyzjach, odmawiających stwierdzenia nieważności decyzji z dnia 4 listopada 1996 r., Sąd nie dopatrzył się jakichkolwiek istotnych uchybień formalnych, które organ poczyniłby w toku postępowania administracyjnego i które uniemożliwiłyby Sądowi dokonania prawidłowej oceny zarzutów skargi i wypowiedzenia się co do zasadności podjętego rozstrzygnięcia pod względem materialnoprawnym. Firma B. z siedzibą w N. w skardze kasacyjnej od powyższego wyroku, zarzuciła mu na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dale p.s.a., naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. - art. 113 § 1 p.s.a. poprzez zamknięcie rozprawy zanim sprawa została dostatecznie wyjaśniona, - art. 145 § 1 pkt 2 w związku z art. 135 p.s.a. poprzez oddalenie skargi, a tym samym odmowę stwierdzenia, pomimo zachodzących określonych w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. przyczyn, nieważności decyzji Urzędu Patentowego z dnia 4 listopada 1996 r. umarzającej postępowanie w sprawie zgłoszenia wynalazku rażącym naruszeniem prawa, - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.s.a. poprzez oddalenie skargi pomimo faktu, że Urząd Patentowy w toku prowadzonego postępowania jurysdykcyjnego dopuścił się naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy i uzasadniało uchylenie decyzji organu z dnia 21 czerwca 2004 r., jak również wcześniejszej decyzji z dnia 15 kwietnia 2003 r. jako bezpodstawnie odmawiających stwierdzenia nieważności decyzji o umorzeniu postępowania z dnia 4 listopada 1996 r. Skarżąca podkreśliła, że w dniu wydania decyzji o umorzeniu postępowania administracyjnego nie istniało upoważnienie ustawowe przyznające organowi kompetencje do załatwienia jednej sprawy administracyjnej przez wydanie równocześnie dwóch decyzji administracyjnych, tj. decyzji załatwiającej sprawę merytorycznie (odmawiającej udzielenia patentu na wynalazek) oraz o umorzeniu postępowania. Wydanie jednej decyzji w jednej sprawie daje stronie pełne gwarancje procesowe. Zaskarżenie jednego aktu administracyjnego umożliwia pełne i wszechstronne zbadanie całej sprawy wszczętej na jej wniosek, a nie tylko jednego z jej wycinków, w dodatku wydzielonego przez organ prowadzący postępowanie bez zgody strony. Wydanie w jednej sprawie dwóch decyzji znacznie ogranicza zasadę dwuinstancyjności poprzez uniemożliwienie organowi wyższego stopnia wszechstronnego zbadania całej sprawy, a naruszenie zasady dwuinstancyjności postępowania w orzecznictwie sądowym kwalifikowane jest jako rażące naruszenie prawa. Ponadto niepotrzebnie naraża się stronę na dodatkowe koszty związane z wnoszeniem odwołania od każdej z tych decyzji. Strona zwróciła uwagę, że wprawdzie w dacie wydania spornej decyzji istniały przepisy upoważniające organ do wydania dwóch aktów administracyjnych, jednak powołane regulacje nie dotyczyły stanu faktycznego i prawnego przedmiotowej sprawy. Nie kwestionuje faktu, że sprawa powinna być załatwiona kompleksowo, lecz rozumie przez to zawarcie w jednym akcie rozstrzygnięcia co do ogółu praw i obowiązków strony, zarówno o charakterze materialnym jak i procesowym. Również podstawa prawna spornej decyzji (art. 105 § 2 k.p.a.) nie znajduje uzasadnienia w sprawie. Nowa wersja zastrzeżeń patentowych została przekazana organowi, ale opis patentowy nie został zmieniony. Zgłaszający nie wyraził również rezygnacji z pozostałych zastrzeżeń zawartych w wersji pierwotnej, nie było to też jego intencją. Organ, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 7 k.p.a., winien był wyjaśnić wszelkie wątpliwości i ustalić czy przedmiot sprawy istnieje. Niewyjaśnienie istotnych dla sprawy okoliczności doprowadziło w konsekwencji do naruszenia interesu zgłaszającego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Określone w art. 183 p.s.a. związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej, z wyjątkiem branej z urzędu pod rozwagę nieważności postępowania, uniemożliwia mu poszukiwanie innych jeszcze naruszeń prawa. W zgłoszonej kolejności wskazane naruszenia przepisów postępowania nie są uzasadnione. Przede wszystkim należy podkreślić, że do naruszenia art. 113 § 1 p.s.a. może dojść tylko wówczas, gdy mimo zgłoszenia przez stronę wniosków dowodowych, przewodniczący składu orzekającego WSA zamknął rozprawę. Na tego rodzaju zależności zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 25 listopada 1998 r. sygn. akt II UKN 332/98 (OSNP 2000/2/67) na tle podobnego unormowania zawartego w art. 224 § 1 k.p.c. W protokole rozprawy przed WSA w Warszawie z dnia 14 lipca 2005 r. nie ma żadnych wniosków dowodowych strony skarżącej, do których należałoby nawiązać przy zarzucie naruszenia art. 113 § 1 p.s.a. sformułowanego w skardze kasacyjnej. Zresztą nawet naruszenie tego przepisu, bez wykazania jego wpływu na wynik sprawy, nie mogło stanowić samodzielnej podstawy skargi kasacyjnej, co podkreślił Sąd Najwyższy w motywach wyroku z dnia 20 stycznia 2000 r. sygn. akt II UKN 324/99 (OSNP 2001/11/390) odnoszącym się także do art. 224 § 1 k.p.c. Wg art. 104 § 2 k.p.a. decyzje rozstrzygają sprawę co do jej istoty w całości lub w części albo w inny sposób kończą sprawę w danej instancji. Przepis ten rozróżnia decyzje merytorycznie rozstrzygające sprawy co do istoty i decyzje w znaczeniu formalnoprocesowym kończące sprawę w danej instancji w inny sposób. Do tych ostatnich w doktrynie zalicza się decyzje: o umorzeniu postępowania (art. 105 k.p.a.), o odmowie wznowienia postępowania (art. 149 § 3) i odmowie wszczęcia postępowania w sprawie nieważności decyzji (art. 157 § 3). Jednocześnie nie wyklucza się możliwości wydania decyzji o umorzeniu postępowania w części, jeżeli sprawa jest podzielna, a jej część pozostała może być dalej rozpoznawana i zakończona decyzją merytoryczną (np. M. Jaśkowska i A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Zakamycze 2005, s. 615-617, z odesłaniami do literatury i orzecznictwa). Z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku WSA wniosek o udzielenie patentu dotyczył sprawy podzielnej, której przedmiotem były wynalazki objęte wspólną ideą wyznaczą. Bez powtarzania trafnej w tej części argumentacji WSA można do niej dodać, że sformułowana w art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy o wynalazczości, niedopuszczalność udzielania patentów m.in. na związki chemiczne i środki farmaceutyczne, uzasadniała co do zasady wyodrębnienie ze sprawy niedopuszczalnych roszczeń po to, aby jej częścią pozostałą zajmować się w merytorycznej decyzji oceniającej spełnienie określonych wymogów przy udzielaniu patentu. Nie ulega wątpliwości, że oba rozstrzygnięcia powinny być dokonane w jednym akcie (decyzji), jeżeli w ocenie Urzędu Patentowego sprawa nie wymagała już postępowania dowodowego. Wydania dwóch decyzji w tym samym dniu 4 listopada 1996 r. (jednej - o umorzeniu postępowania w części objętej zakazem udzielania patentów określonym w art. 12 ust. 1 pkt 2 ustawy o wynalazczości, drugiej - o odmowie udzielenia patentu w pozostałej części) nie można jednak oceniać jako zaistnienia przesłanki nieważności decyzji z powodu rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Przy kwalifikowaniu naruszenia prawa do kategorii naruszenia rażącego zawsze chodzi nie o sam fakt zachowania się organu niezgodnie z normą prawną, lecz o skutki, których dotkliwości dla strony niczym nie można usprawiedliwiać. Taka sytuacja w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała, skoro decyzja o umorzeniu postępowania w powyższej części nie była przez skarżącą kwestionowana przez około 7 lat mimo jej prawidłowego doręczenia i pouczenia o możliwości wniesienia odwołania. Nie można też przekonująco uzasadnić poglądu, że w ramach czynności procesowych, które doprowadziły do wydania korzystnej dla skarżącej decyzji Urzędu Patentowego z dnia 2 kwietnia 1998 r. uległaby zmianie decyzja z dnia 4 listopada 1996 r. o umorzeniu postępowania w omówionej części. Art. 105 § 1 k.p.a. stanowi dla organu administracji publicznej podstawę do umorzenia postępowania z urzędu, jeżeli z jakichkolwiek przyczyn stało się ono bezprzedmiotowe. Możliwość umorzenia postępowania na wniosek strony dopuszcza art. 105 § 2 k.p.a., jeżeli nie sprzeciwiają się temu inne strony oraz gdy nie jest to sprzeczne z interesem społecznym. Każdy z tych trybów należy odnosić do wyrazistych stanów faktycznych, dostrzegając niedopuszczalność umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 2 k.p.a., gdy zachowanie się strony nie mieści się w konstrukcji tego przepisu. Gdyby w rozpoznawanej sprawie skarżąca nie zareagowała pozytywnie na pismo Urzędu Patentowego z dnia 11 grudnia 1995 r. i nadal podtrzymywała roszczenia o udzielenie patentu także na związki chemiczne i środki farmaceutyczne, konieczne byłoby wydanie w tej części negatywnej decyzji o charakterze merytorycznym. Skarżąca skorygowała jednak pierwotny zakres wniosku o udzielenie patentu w sposób pozwalający na przyjęcie, że rezygnuje z roszczeń w dotychczasowym kształcie. W rezultacie od sposobu uzasadnienia decyzji zależało wykazanie, jaką podstawę prawną decyzji o umorzeniu postępowania w omawianej części wykorzystać mógł Urząd Patentowy. Przyjęcie za taką podstawę art. 105 § 2 k.p.a. nie dawało możliwości sformułowania zarzutu wydania decyzji z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu wynikających dla strony skutków umorzenia postępowania. Z powyższych względów nie są uzasadnione pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej i dlatego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.s.a. orzekł jak w sentencji.