II OSK 1205/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Barbara Gorczycka -Muszyńska, Sędziowie NSA Maria Czapska –Górnikiewicz, Maria Rzążewska (spr), Protokolant Maria Połowniak, po rozpoznaniu w dniu 3 października 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 15 lipca 2005 r. sygn. akt II SA/Go 20/05 w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wielkopolskim; 2) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz M. N. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 15 lipca 2005r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę M. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2003r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd wskazał, że organ administracji rozstrzygnął sprawę zgodnie z prawem, skoro przyznanie uprawnień kombatanckich nie zależy od uznania organu, ale od spełnienia przez osobę ubiegającą się o te uprawnienia przesłanek ściśle określonych w ustawie z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002r., Nr 42, poz. 371 ze zm.) zwanej dalej "ustawą", a okoliczności podane przez skarżącą ich nie wypełniały. W toku postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego skarżąca podawała, że w odwecie za działalność patriotyczną ojca w wieku 1 roku została wraz z matką i bratem deportowana do miejscowości R. na Podlasiu (teren Generalnej Guberni), gdzie była przez okres ok. 4 lat ofiarą represji wojennych i politycznych ze strony władz hitlerowskich przebywając przymusowo w skrajnie ciężkich warunkach bytowych, porównywalnych do tych jakie panowały w niemieckich obozach odosobnienia. W ocenie Sądu I instancji wyrażonej w zaskarżonym orzeczeniu okoliczności te nie dają podstaw do uznania, że skarżąca spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy przewidującym, że jej przepisy stosuje się także do osób podlegających represjom wojennym i okresu powojennego, którymi są cierpienia zadane obywatelom Państwa Polskiego m. in. przez władze III Rzeszy Niemieckiej, poprzez umieszczenie w miejscach odosobnienia z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w: a) hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, b) innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Sąd podniósł, że zgodnie z upoważnieniem zawartym w art. 8 ust. 1 ustawy, miejsca odosobnienia, o których mowa w jej art. 4 ust. 1 pkt 1 lit "b" określił Prezes Rady Ministrów w § 5 rozporządzenia z dnia 20 września 2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154), zwanym dalej "rozporządzeniem". W ocenie Sądu I instancji, skoro miejscowość R., w której przebywała skarżąca nie znalazła się w treści tego rozporządzenia, nie można mówić o wypełnieniu przez opisany stan faktyczny dyspozycji normy prawnej określonej art. 4 ust. 1 pkt 1 lit "b" ustawy. Jednocześnie Sąd nie podzielił poglądu skarżącej, że brak w wykazie zawartym w rozporządzeniu miejsc odosobnienia na Podlasiu może wynikać z jego niekompletności spowodowanej znacznym upływem czasu, bowiem przepisy ustawy i aktów wykonawczych wydanych na jej podstawie należy interpretować ściśle, a pierwszeństwo ma wykładnia językowa. Już bowiem na podstawie tytułu ustawy i jej preambuły można stwierdzić, że wolą ustawodawcy było objęcie jej przepisami kombatantów oraz niektórych spośród innych osób będących ofiarami represji wojennych. W konkluzji Sąd I instancji uznał, że przy braku określenia miejscowości R. jako innego miejsca odosobnienia w odniesieniu do dyspozycji art. 4 ust. 1 pkt 1 lit b, jak też innych podstaw do uznania rodzaju represji doznanych przez skarżącą za represje w rozumieniu ustawy nie można skutecznie zarzucić, że decyzja w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich naruszyła prawo. Skarżąca wniosła skargę kasacyjną na powyższe orzeczenie zarzucając mu naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy polegającą na błędnym przyjęciu, że pobyt skarżącej w latach 1939-1944 w miejscowości R. koło W. na obszarze tzw. Generalnego Gubernatorstwa nie stanowił represji wojennych z przyczyn politycznych i narodowościowych, to jest pobytu w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że znajdowanie się przez skarżącą wraz z pozostałymi członkami rodziny po wysiedleniu pod nadzorem policji politycznej spełniało warunki przebywania w innych miejscach odosobnienia, o których mowa w powołanym przepisie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Skarżąca podkreśliła, że oczywistą przyczyną represjonowania jej rodziny była działalność ojca szkodząca interesom Rzeszy Niemieckiej, który przez całą okupację był przez Niemców poszukiwany jako wróg interesów niemieckich. Represje miały charakter tak polityczny (chodziło o prześladowanie rodziny działacza antyniemieckiego) jak i narodowościowy (władze niemieckie nie tolerowały na obszarach, które zajmowały jakiejkolwiek działalności sprzecznej z duchem panującej ideologii narodowosocjalistycznej absolutyzującej znaczenie narodu niemieckiego). Skarżąca podniosła także, że rozporządzenie nie może mieć charakteru wyłącznego, gdyż zostało wydane 62 lata po powstaniu niektórych z miejsc odosobnienia, w których były osadzane osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości. O spełnieniu ustawowych warunków zaliczenia do takich miejsc decydować powinny rzeczywiste okoliczności, w jakich obywatele polscy przymusowo przebywali, a nie jedynie znalezienie się w urzędowym spisie. Wnosząca skargę kasacyjną domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wielkopolskim do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy wskazując, że Sąd I instancji oceniając legalność zaskarżonej decyzji dokonał błędnej wykładni art.4 ust.1pkt lit. b ustawy w zestawieniu z treścią rozporządzenia wykonawczego. W myśl wymienionego przepisu przyznanie uprawnień kombatanckich przewidzianych w ustawie przysługuje również tym osobom, które doznały represji przebywając z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w takich miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych a osadzone tam osoby pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Ustawodawca, jak trafnie podniósł Sąd I instancji, pozostawił przepisom wykonawczym określenie miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji władz bezpieczeństwa /art. 8 ust.1 pkt 2 ustawy/. Przyznanie na podstawie omawianego przepisu przewidzianych w ustawie uprawnień kombatanckich wymaga w związku z tym ustalenia czy ubiegająca się o ich przyznanie osoba doznała represji przebywając w takim miejscu wymienionym w rozporządzeniu, pozostając w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Pozostawienie przez ustawodawcę przepisom wykonawczym miejsc osadzenia, o jakich mowa w art. 4 ust. pkt 1 lit. b ustawy, wyklucza wprawdzie możliwość samodzielnego ustalania przez organ administracji czy dane miejsce osadzenia mogło być w zakresie istniejących w nim warunkow pobytu zrównane z miejscem pobytu w obozie koncentracyjnym, natomiast nie zwalnia od obowiązku dokładnego i wnikliwego zbadania sprawy w kierunku ustalenia czy wskazywane przez wnioskodawcę miejsce osadzenia, choć nie ujęte w rozporządzeniu, nie było powiązane organizacyjnie z miejscem wymienionym w rozporządzeniu jako miejsce odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków osadzenia w obozie koncentracyjnym, a wskazywane miejsce z uwagi na swój charakter i związek organizacyjny /podległość/ stanowiło w rzeczywistości filię wymienionego w rozporządzeniu miejsca, a osadzona tam osoba pozostawała w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Jest niewątpliwym, a znajduje to wyraz w treści preambuły do ustawy, że intencją ustawodawcy było otoczenie szczególną opieką tych obywateli poszkodowanych podczas ostatniej wojny, którzy doznali represji ze względów narodowościowych, politycznych, religijnych i rasowych, w tym osób które doznały cierpień przebywając w obozach koncentracyjnych lub miejscach odosobnienia, w których warunki nie odbiegały od warunków pobytu w obozach koncentracyjnych. Realizacja intencji ustawy winna prowadzić do udzielenia pomocy ze strony Państwa przez przyznanie przewidzianych w ustawie uprawnień kombatanckich wszystkim tym, którzy doznali represji w rozumieniu jej przepisów, stąd dla uniknięcia niesłusznego pominięcia niektórych z uprawnionych beneficjentów tej ustawy, przy interpretacji jej uregulowań jak i wydanego na jej podstawie aktu wykonawczego, należy dać pierwszeństwo wykładni celowościowej a nie literalnej. Nie można wobec tego podzielić prezentowanego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanowiska, wyrażanego w powołaniu na literalne brzmienie ustawy, że brak wymienienia w rozporządzeniu miejscowości R., w której przebywała skarżąca, wprost przesądza o braku możliwości przyznania jej uprawnień kombatanckich w oparciu w uregulowanie zawarte w art. 4 ust.1 pkt 1 lit. b ustawy. O czym była mowa uprzednio, wyznaczony przez ustawę cel wymaga przy rozpoznawaniu spraw o przyznanie takich uprawnień w oparciu o wymieniony przepis nie tylko ustalenia czy dana osoba przebywała w miejscu odosobnienia wymienionym w rozporządzeniu, lecz także szczegółowego zbadanie i wyjaśnienia czy ubiegająca się o przyznanie uprawnień osoba doświadczyła represji przebywając w miejscu odosobnienia, które wprawdzie nie zostało ujęte expressis verbis w rozporządzeniu, natomiast faktycznie było organizacyjnie związane z miejscem odosobnienia wyszczególnionym w rozporządzeniu a osoba w nim przebywająca pozostawała w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Nie dokonanie oceny legalności zaskarżonej decyzji przy zastosowaniu wykładni celowościowej przywołanego w skardze kasacyjnej przepisu a ograniczenie interpretacji tego uregulowania do wykładni literalnej czyni uzasadnionym zarzut skargi kasacyjnej i powoduje w uwzględnieniu tej skargi uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Podzielić natomiast należy argumentację Sądu I instancji /str. 5 uzasadnienia/, że samo przesiedlenie skarżącej i trudne warunki bytowania podczas przymusowego osiedlenia nie stanowią przesłanki dla przyznania uprawnień przewidzianych w ustawie. Z przyczyn wymienionych na podstawie art.185 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny uwzględniając skargę kasacyjną orzekł jak w sentencji. Zasądzone na rzecz wnoszącej skargę kasacyjną na podstawie art.204 pkt1 ppsa koszty postępowania kasacyjnego obejmują koszty zastępstwa prawnego, wpisu od skargi kasacyjnej i opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku sądu I instancji.