I FZ 452/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Sędzia NSA Juliusz Antosik, , , po rozpoznaniu w dniu 28 października 2005 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Przedsiębiorstwa Budowlanego "M." na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 7 marca 2005 r., sygn. akt I SA/Wr 1397/04 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa Budowlanego "M." na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej we Wrocławiu z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości z tytułu podatku od towarów i usług od września do grudnia 2002 r. oraz za poszczególne miesiące 2003 r. p o s t a n a w i a 1. uchylić zaskarżone postanowienie w części dotyczącej odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych 2. przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 7 marca 2005 r., I SA/Wr 1397/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił Przedsiębiorstwu Budowlanemu "M." przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnienia postanowienia Sąd I instancji stwierdził, że wspólnicy skarżącej spółki nie wykazali, iż spółka nie jest w stanie zgromadzić środków celem uiszczenia należnych w sprawie kosztów sądowych oraz kosztów zastępstwa procesowego. W ocenie Sądu przedmiot sporu nie był na tyle złożony aby wymagał ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego. Sąd podniósł, iż wspólnicy skarżącej spółki – M. S. i M. K. - nie uprawdopodobnili, że ich sytuacja charakteryzuje się ubóstwem, uniemożliwiającym pokrycie należnych kosztów sądowych, a tylko taka sytuacja, może być podstawą dla przyznania prawa pomocy. Jak zaznaczył Sąd, wspólnicy nie korzystali ze wsparcia instytucji państwowych, należnego osobom znajdującym się w niedostatku. Ponadto w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, za odmową przyznania skarżącej spółce prawa pomocy przemawiała okoliczność, iż prowadzili oni - do dnia 31 sierpnia 2003 r. - działalność gospodarczą, uzyskując z tego tytułu przychody. Prowadząc zaś działalność gospodarczą powinni poczynić rezerwy na przyszłe koszty sądowe, gdyż prowadzenie sporów przed sądami stanowi zwykle ryzyko aktywności gospodarczej. Rezerwy te nie powinny być rozwiązywane przynajmniej do momentu przedawnienia dążących na podmiocie gospodarczym zobowiązań. Sąd wskazał także na zasadę wzajemnego wspierania się przez małżonków, której nie niweczy w żądnym razie ustanowienie między małżonkami rozdzielności majątkowej, czy też wskazana przez wspólników okoliczność nie pozostawania ze współmałżonkami we wspólnym gospodarstwie domowym. Sąd zaznaczył również, że M. S. oświadczając, iż nie uzyskuje żadnych dochodów nie wykazał źródeł finansowania wydatków niezbędnych dla codziennej egzystencji ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia, że korzysta z pomocy rodziny. Powyższe oraz okoliczność, iż jest on zameldowany w domu żony przebywając w nim jak to określił "czasami" /ze względu na dobro małoletniej córki/ pozwala stwierdzić, że M. S. faktycznie mieszka w będącym własnością żony i przez nią utrzymywanym domu, prowadząc z nią wspólne gospodarstwo domowe. Wspólnicy skarżącej Spółki w złożonych zażaleniach zażądali uchylenia zaskarżonego postanowienia w części i jego zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym jedynie zwolnienie od kosztów sądowych. W pozostałym zakresie tj. odmowy przyznania profesjonalnego pełnomocnika Skarżący zgodzili się ze stanowiskiem Sądu I instancji. W uzasadnieniu zażalenia wskazano na bardzo złą sytuację w jakiej znaleźli się wspólnicy skarżącej Spółki. Następnie podniesiono, że Sąd I instancji przedstawił stan faktyczny sprawy w oderwaniu od dokumentów załączonych do sprawy. W ich ocenie, z żadnych przepisów nie wynika aby mieli obowiązek dokonywania zabezpieczenia środków finansowych na przyszłe koszty sądowe. Tym bardziej, że w toku prowadzonej wcześniej działalności gospodarczej nie było takiej sytuacji aby byli zmuszeni prowadzić jakiekolwiek procesy sądowe. Dlatego nie widzieli potrzeby aby dokonywać akumulacji środków finansowych na poczet przyszłych toczących się procesów sądowych. Następnie skarżący podnieśli, że w wyniku prowadzonych inwestycji ponieśli dotkliwe straty finansowe, co doprowadziło do wystąpienia w latach 2002 i 2003 ujemnego wyniku finansowego w prowadzonej działalności gospodarczej. Powstała strata w działalności i brak płynności finansowej firmy wymusiła zawieszenie działalności gospodarczej. Następnie podniesiono, że skarżący M. S. nie może się zarejestrować jako bezrobotny i pobierać zasiłku z tego tytułu, bowiem nie spełnia warunków do jego uzyskania, w szczególności musi mieć opłacone składki ZUS, a kwoty te również ma niezapłacone z przyczyn powyższych. Podniesiono, że żona skarżącego M. S. prowadzi działalność gospodarczą od niedawna, przez wiele lat była osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i dopiero po uzyskaniu pomocy Powiatowego Urzędu Pracy w O. w postaci przyznania środków umożliwiających podjęcie działalności gospodarczej zaczęła pracować. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuję: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 par. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ zwanej dalej w skrócie p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie fizycznej jeśli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy zauważyć, że zgodnie z treścią art. 246 par. 1 pkt 2 p.p.s.a. regulacja w nim zawarta stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w treści art. 199 p.p.s.a., na mocy której strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swym udziałem w sprawie. Poddając ocenie wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien kierować się tą zasadą. Przytoczone we wniosku okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w przywoływanym przepisie, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Przy tym, to do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena czy takie okoliczności zachodzą. Rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny miał obowiązek wszechstronnie i wyczerpująco odnieść się do przytoczonych we wniosku okoliczności i do materiału dowodowego zebranego w sprawie, czego zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie uczynił. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpatrywanej sprawie zaistniałe okoliczności wskazywały, że skarżąca Spółka nie jest w stanie partycypować w kosztach procesu. Wysokość wpisu w przedmiotowej sprawie wynosi 766 zł /słownie: siedemset sześćdziesiąt sześć/. Odmawiając skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym, Sąd I instancji zaznaczył, że wspólnicy nie korzystali ze wsparcia instytucji państwowych, należnego osobom znajdującym się w niedostatku. Należy jednak podnieść, że już w sprzeciwie od postanowienia z dnia 7 marca 2005 r., wydanego przez referendarza sądowego podniesiono, iż pozostający bez pracy M. S., nie może zarejestrować się jako bezrobotny, a tym samym nie ma możliwości pobierania zasiłku z tego tytułu. Należy ponadto zwrócić uwagę na fakt, że osiągane przez drugiego wspólnika skarżącej Spółki dochody z tytułu wykonywanej pracy ulegają znacznemu uszczupleniu w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Z oświadczeń zawartych na urzędowym formularzu wynika, że po dokonaniu potrąceń z pensji M. K. przez komornika sądowego, do jej dyspozycji pozostaje kwota 402,88 zł. Kwota jaką dysponuje miesięcznie wnioskodawczyni na utrzymanie siebie i 2 małoletnich dzieci, jest kwotą dalece niewystarczającą na pokrycie nawet podstawowych potrzeb. Trudna zatem wymagać, aby skarżąca mogła wygospodarować odpowiednie środki na poczet prowadzonego postępowania sądowego. Tym samym, nieuwzględnienie tej okoliczności powoduje, iż kwota wpisu sądowego od skargi może być nieadekwatna w stosunku do środków pieniężnych, jakimi może dysponować wspólnik skarżącej Spółki, co może oznaczać dla niego zamknięcie drogi sądowej. Sąd I instancji wskazał również, że wnioskodawcy pozostają na utrzymaniu osób bliskich. Należy jednak podkreślić, że obowiązek wzajemnego wspierania się przez małżonków nie oznacza, że jeden ze współmałżonków obowiązany jest pokrywać koszty postępowania należne od drugiego, w przypadku kiedy pozostają oni ze sobą w stanie rozdzielności majątkowej, a sprawa dotyczy majątku odrębnego drugiego z nich. Nie można się również zgodzić z argumentacją Sądu I instancji, że prowadząc działalność gospodarczą wspólnicy skarżącej Spółki powinni poczynić rezerwy na poczet przyszłych postępowań sądowych, gdyż prowadzenie sporów przed sądami stanowi zwykle ryzyko aktywności gospodarczej, zaś rezerwy te nie powinny być rozwiązywane przynajmniej do momentu przedawnienia dążących na podmiocie gospodarczym zobowiązań. Przyjęcie takiego rozumowania prowadziłoby do wniosku, że każde większe przedsiębiorstwo w Polsce będzie prowadzić postępowanie sądowe na skutek wdania się w spór z organami podatkowymi. Tego typu argumentacja stanowi, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, daleko idący skrót myślowy będący w istocie uproszczeniem problemu i tym samym nie może on uzasadniać ewentualnej odmowy przyznania stronie prawa pomocy. Przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy winna bowiem zawsze wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: 1/ kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania 2/ aktualnej kondycji finansowej strony Należy przy tym zauważyć, że ocena ta powinna opierać się wyłącznie na podstawie zebranego w toku postępowania materiału dowodowego. Ocena sądu w tym zakresie, jest co prawda swobodna, jednak nie może być ona dowolna. Albowiem sąd powinien się kierować przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie uwadze wypływającą z Konstytucji zasadę prawa do sądu. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny uznając, że doszło do naruszenia art. 246 par. 1 p.p.s.a., postanowił na podstawie art. 188 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami, administracyjnymi uchylić zaskarżone postanowienie oraz przyznać stronie skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.