II FZ 758/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Sylwester Marciniak, , , po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2005 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Z. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 sierpnia 2005 r. sygn. akt III SA/Wa 973/04 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych w sprawie ze skargi Zygmunta Piotrowskiego na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia w sprawie egzekucji należności pieniężnych p o s t a n a w i a: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 17 sierpnia 2005 roku, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie o sygnaturze akt III SA/Wa 973/04, odmówił Z. P. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości w sprawie ze skargi Z. P. na postanowienie Ministra Finansów w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia w sprawie egzekucji należności pieniężnych. W uzasadnieniu sąd wskazał, iż w niniejszej sprawie kwestia przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych została rozstrzygnięta postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lipca 2005 r., którym odmówiono skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z danych przedstawionych przez skarżącego w ponownym wniosku (9 sierpnia 2005 r. - data stempla pocztowego) wynika, że zamieszkuje on sam w służbowym lokalu mieszkalnym o powierzchni 61,96 m- oraz że pobiera od Wojskowego Biura Emerytalnego w S. miesięcznie kwotę 1.760 zł tytułem świadczenia pieniężnego "zaliczkowo-zabezpieczającego", które nie ma podstawy prawnej w żadnym konstytutywnym akcie. Ponadto skarżący wskazał na otrzymywaną miesięcznie z banku PKO BP S.A. w K. kwotę 730 zł debetu bankowego. Skarżący wymienił również swoje miesięczne wydatki, których suma wynosi ok. 1300 zł i stwierdził, iż po ich odliczeniu na "własne, bieżące utrzymanie miesięcznie z debetu bankowego" pozostaje mu kwota ok. 330 zł. Sąd I instancji, powołując się na art. 170 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wskazał, że w sprawie zapadło prawomocne orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego (II FZ 359/05), którym oddalono zażalenie na postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych a powoływane przez skarżącego okoliczności faktyczne wskazują, iż sytuacja majątkowa skarżącego w porównaniu z tą przedstawioną we wcześniejszym wniosku, uległa poprawie. Z wniosku z dnia 16 lipca 2004 r. wynikało, że bieżące jego wydatki pochłaniały całość dochodów otrzymywanych ze wszystkich dostępnych mu źródeł. W rozpatrywanym obecnie wniosku skarżący stwierdził natomiast, że na utrzymanie miesięczne pozostaje mu około 330 zł, przy czym struktura bieżących wydatków skarżącego nie uległa zmianie na niekorzyść, zaś suma wyszczególnionych we wniosku z dnia 12 sierpnia 2005 r. ponoszonych kosztów (ok. 1.320 zł) jest niższa od analogicznej sumy wydatków, wskazanych w poprzednim wniosku (1.790,34 zł) o ponad 450 zł. Tym samym wniosek strony nie zasługuje na uwzględnienie. W zażaleniu na powyższe postanowienie Z. P. wniósł o jego uchylenie w całości, jak również o zmianę w całości z mocą ex tunc postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lipca 2005 r., II FZ 359/05, przyznanie skarżącemu prawa pomocy i zwolnienie go z obowiązku ponoszenia kosztów i opłat sądowych w sprawie w całości, podnosząc, iż nie jest w stanie ponieść żadnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania, gdyż pozostaje bez środków do życia, a utrzymuje się z debetu bankowego. W uzasadnieniu pisma wnioskodawca zwraca uwagę, iż w myśl art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowienia nie kończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, choćby były zaskarżone czy prawomocne, stąd powołanie się Sądu I instancji na art. 170 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i prawomocność orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego jest błędne. Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie wskazał na poprawę warunków materialnych skarżącego, gdyż skarżący od półtora roku utrzymuje się z debetu bankowego. Skarb Państwa pozbawia nagminnie skarżącego środków do życia, więc ma obowiązek wyłożyć na czas procesu niezbędne opłaty dla zapewnienia skarżącemu prawa do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny, nie uwzględniając całości okoliczności faktycznych stanu majątkowego i rodzinnego skarżącego, naruszył art. 243 § 1, art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 230 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, naruszając ustawowy nakaz zwolnienia osób fizycznych z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, gdy osoba fizyczna, jak skarżący, nie jest w stanie ich ponieść. Kwota 330 zł, którą skarżący wskazał jako środki utrzymania, jest kwotą pożyczoną od banku z debetu bankowego, bo gdyby nie to, to skarżący pozostałby bez środków do życia w związku z pozbawianiem go środków finansowych przez zadłużenie kredytowe, zadłużenie w czynszu mieszkaniowym, w które skarżący popadł na skutek stosowania samowoli podatkowej. Strona zarzuca również skarżonemu postanowieniu naruszenie licznych przepisów Konstytucji RP, Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych i Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności m.in. poprzez pogwałcenie zasady zaufania do państwa i prawa, odmowę sprawowania wymiaru sprawiedliwości nad działalnością administracji publicznej. Zdaniem skarżącego złamane zostały prawa człowieka przez m.in. nieuznawanie jego podmiotowości prawnej, pozbawienie go prawa i wolności do równego dostępu do sądu administracyjnego oraz do rzetelnego i sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy administracyjnej, przez dopuszczenie się dyskryminacji społecznej i nierównego traktowania wobec prawa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) postanowienia niekończące postępowania w sprawach mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Sąd I instancji, mimo iż nie wskazał powyższego przepisu, co należy ocenić ujemnie, zbadał złożony przez skarżącego wniosek porównując wskazaną w nim sytuację finansową z danymi powołanymi we wniosku wcześniejszym. Po łącznej analizie złożonych przez skarżącego wniosków Wojewódzki Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że zmiana sytuacji skarżącego nie uzasadnia przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Należy wskazać, iż w niniejszej sprawie zapadło już nie jedno prawomocne orzeczenie dotyczące przyznania prawa pomocy stronie, lecz dwa - dwukrotnie bowiem Naczelny Sąd Administracyjny (postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 546/04, oraz z dnia 6 lipca 2005 r., sygn. akt II FZ 359/05) oddalił zażalenia skarżącego na postanowienia odmawiające przyznania mu prawa pomocy. Zgodnie z powołanym wyżej artykułem, zmiana prawomocnego postanowienia może nastąpić wyłącznie w sytuacji, gdy nastąpiły zmiany okoliczności sprawy. W przypadku rozstrzygania kwestii przyznania prawa pomocy oznacza to przede wszystkim pogorszenie sytuacji finansowej strony. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Wojewódzki Sąd Administracyjny prawidłowo dokonał porównania złożonych przez skarżącego na urzędowych formularzach wniosków o przyznanie prawa pomocy, a wyciągnięte przez Sąd wnioski są słuszne, z akt sprawy wynika bowiem, iż sytuacja skarżącego jest lepsza niż w lipcu 2004 r. - bardziej niż z wykazywanych przez stronę wydatków, wynika to z faktu, że skarżący do sporządzenia rozpatrywanego zażalenia umocował radcę prawnego F. P. Zgodnie z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. d rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) wynagrodzenie minimalne radcy prawnego w postępowaniu zażaleniowym wynosi 120 zł. Zważywszy na fakt, iż na obecnym etapie postępowania brak tzw. "przymusu adwokackiego", a w dotychczasowym postępowaniu skarżący wykazał, iż jest w stanie sam bronić swych praw przed sądem (poprzednie zażalenia skarżący sporządził osobiście), wydatek w kwocie 120 zł poniesiony na pełnomocnika procesowego implikuje, iż skarżący ma możliwość zebrania sumy koniecznej do nadania biegu jego skardze (wpis od skargi wynosi bowiem 200 zł). Ponadto należy zwrócić uwagę na to, iż postępowanie skarżącego zmierza do nieuzasadnionego przewlekania postępowania. Z powodu ponawianych, mimo prawomocnych rozstrzygnięć odmawiających przyznania prawa pomocy, wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych, skardze złożonej przez stronę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie za pośrednictwem Ministra Finansów w dniu 4 maja 2004 r. (data stempla pocztowego) nie nadano do tej pory biegu. Tym samym nie sposób nie zauważyć braku chęci współpracy wykazywanej przez skarżącego w celu merytorycznego rozstrzygnięcia jego sprawy. Zapadłe w niniejszej sprawie postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalające zażalenie na postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy, mimo iż - jako nie rozstrzygające istoty sprawy - nie korzystające z powagi rzeczy osądzonej, jednakże ma pełny przymiot prawomocności, inaczej - wiążącą moc skonkretyzowanej i zindywidualizowanej przez sąd normy prawnej. Z mocy tej wypływa obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu i faktu tego nie zmienia obowiązek ponownego wezwania jej do uiszczenia opłaty - ze wskazaniem kwoty oraz skutków jej nieuiszczenia. Ponowne złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, nawet dokonane w terminie określonym w ponownym wezwaniu, czy też - jak w niniejszej sprawie - złożone bezpośrednio po otrzymaniu przez stronę odpisu postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalającego zażalenie skarżącego, nie może uchylić skutków prawomocności wydanego wcześniej rozstrzygnięcia i tym samym nie ma wpływu na bieg terminu określonego na podstawie art. 220 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jedynie wydanie i uprawomocnienie się postanowienia odmiennej treści w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych - a takie postanowienie mogłoby zapaść jedynie przy spełnieniu przesłanki określonej w art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, powoduje utratę mocy pierwszego postanowienia, nie wpływa jednak na skutki niezastosowania się strony do treści postanowienia prawomocnego. Dlatego po bezskutecznym upływie terminu siedmiu dni do uiszczenia wpisu od skargi, określonego w zarządzeniu przewodniczącego wydanym po oddaleniu przez Naczelny Sąd Administracyjny zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego odmawiające przyznania stronie prawa pomocy, sąd I instancji powinien odrzucić skargę z mocy art. 220 § 3 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nawet jeśli strona w powyższym terminie złożyła ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 kwietnia 1999 r., sygn. akt I CKN 1461/98, OSNC 1999/11/96, wydane na podstawie analogicznych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego i ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Zasada ta znajduje zastosowanie nawet w przypadku zajścia "zmiany okoliczności sprawy" (a więc przesłanki z art. 165 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) po wydaniu pierwotnego postanowienia oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy - strona dokładająca należytej staranności w prowadzeniu swoich spraw powinna bowiem powoływać wszystkie okoliczności mające znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku aż do uprawomocnienia się wydanego w przedmiotowym zakresie postanowienia, a więc także w postępowaniu zażaleniowym. Nie zasługuje na aprobatę bierna postawa strony, oczekującej na wydanie orzeczenia, po czym składającej (w przypadku negatywnego rozstrzygnięcia) ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wobec stwierdzenia, że zaskarżone postanowienie prawa nie naruszało Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.