IV SA/Wa 1457/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Otylia Wierzbicka, Sędziowie sędzia WSA Jakub Linkowski (spr.), asesor WSA Aneta Opyrchał, Protokolant Julia Dobrzańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi Towarzystwa Oświatowego im. [...] z siedzibą w W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość podlegała działaniu przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej 1. Stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2004 r. 2. Zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. 3. Zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Towarzystwa Oświatowego im. [...] z siedzibą w W. kwotę 440 zł (czterysta czterdzieści złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2005r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. - po rozpatrzeniu odwołań Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w W. oraz Starosty P. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] maja 2004r., którą stwierdzono, że nieruchomości o pow. 54,5735 ha (w tym ponad 50 ha użytków rolnych) pochodzące z nieruchomości ziemskiej pod nazwą hipoteczną "D." i "Grunta Wydzielone z D." nie podlegają działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13) - uchylił zaskarżoną decyzję w całości i orzekł, że nieruchomości o pow. 54,5735 ha, oznaczone jako działki nr nr [...], [...], [...], [...], [...] w obrębie [...], działki nr [...] i [...] w obrębie [...] oraz nr nr [...], [...], [...] i [...] w obrębie [...] położone w P., pochodzące z nieruchomości ziemskiej pod nazwą hipoteczną "D." i "Grunta Wydzielone z D." stanowiące b. własność Towarzystwa Oświatowego im. [...] - podlegają działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 z 1945 r.). W uzasadnieniu swojej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podał, że Towarzystwo Oświatowe im. [...] zostało założone w [...] r. i zajmowało się oświatą przez prowadzenie szkół żeńskich. W dniu 12 sierpnia 1940r. weszło w życie rozporządzenie Generalnego Gubernatora z 23 lipca 1940r. o stowarzyszeniach w Generalnym Gubernatorstwie na mocy którego wszystkie zarejestrowane stowarzyszenia zostały rozwiązane, zaś ich majątek przechodził na rzecz Generalnego Gubernatorstwa. W dniu [...] sierpnia 1945r. decyzją Prezydenta W. wpisano ponownie do rejestru stowarzyszeń i związków - Towarzystwo Oświatowe. Decyzją Prezydenta. W. z [...] maja 1950r. utrzymaną w mocy decyzją Prezydium Rady Ministrów z dnia [...] października 1950r. omawiane Towarzystwo Oświatowe zostało zlikwidowane, a mienie tego stowarzyszenia przejęte zostało przez Skarb Państwa na potrzeby Ministerstwa Oświaty. W wyniku tych decyzji nieruchomość w C. przekazano protokółem zdawczo-odbiorczym z dnia 1 listopada 1950r. Państwowemu Liceum [...] w C.. W/w decyzje o likwidacji Towarzystwa Oświatowego im. [...] zostały następnie uchylone przez Ministra Spraw Wewnętrznych za zgodą Ministra Edukacji Narodowej decyzją z dnia [...] sierpnia 1990r. Towarzystwo Oświatowe im. [...] było przed II wojną światową (jak również w dniu 13 września 1944r. tj. w dniu wejścia w życie w/w dekretu z dnia 6 września 1944r.) właścicielem nieruchomości "Dobra Ziemskie C." o pow. 63,1278 ha i "Grunta Wydzielone z D." 1,4970 ha oraz "Kolonia N." o pow. 35,2365 ha (pow. G.), co potwierdzały wpisy w księgach hipotecznych. Na nieruchomościach tych Towarzystwo Oświatowe prowadziło dwie szkoły w C. - Żeńskie Liceum [...], zaś w N. - Żeńską Szkołę Rolniczą. Rozwiązanie Towarzystwa Oświatowego w sierpniu 1940r. przez okupanta nie miało żadnego wpływu na jego osobowość prawną i uznać należy, że w dniu 13 września 1944r. istniało ono nieprzerwanie. Starosta Powiatu P. w trybie art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r. o wpisaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej wydał 2 zaświadczenia z dnia 28 czerwca 2002r. i z 10 stycznia 2003r. stanowiące, że nieruchomości o ogólnej pow. 54,5735 ha pochodzące z w/w majątku podlegały przepisom w/w dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Towarzystwo Oświatowe w dniu 19 stycznia 2004 r. złożyło wniosek o stwierdzenie, że w/w nieruchomości o pow. 54,5735 ha nie podlegają działaniu art. 2 ust. 1 lit. e cytowanego dekretu. Rozstrzygając przedmiotową sprawę na wniosek Towarzystwa Oświatowego, Wojewoda [...] w uzasadnieniu swojej decyzji z dnia [...] maja 2004r. stwierdził, że skoro przedmiotowe nieruchomości były wykorzystywane już przed II wojną światową na potrzeby oświaty, tym samym nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej, gdyż faktycznie spełniły już funkcje o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Odnosząc się do powyższego, organ naczelny w uzasadnieniu swojej decyzji z dnia [...] czerwca 2005r. podał, że stanowisko to jest wadliwe oraz sprzeczne z przepisami dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem organu naczelnego, art. 1 ust. 2 cytowanego dekretu miał charakter deklaracji politycznej, określał kierunki zagospodarowania, przeznaczenie na określone cele, w ramach przeprowadzenia reformy rolnej, gruntów przejętych uprzednio na własność Państwa w ramach art. 2 ust. 1 tegoż dekretu. Tak więc, aby nieruchomość mogła być przeznaczona przez Państwo na określone cele wymienione w art. 1 ust. 2 tego dekretu, dana nieruchomość musiała najpierw stać się własnością Państwa tj. być przejęta na własność Państwa w trybie dekretu o reformie rolnej. Taka sytuacja w przedmiotowej sprawie nie zachodziła. W związku z tym Minister Rolnictwa uznał, że stwierdzenie Wojewody [...] zawarte w jego decyzji, że cel z art. 1 ust. 2 lit. d cytowanego dekretu został zrealizowany przed 13 września 1944r. tj. dniem wejścia w życie tego dekretu, i że nieruchomości z majątku C. jako użytkowane przez Towarzystwo Oświatowe na cel przewidziany w art. 1 ust. 2 lit. d nie mogą być traktowane jako nieruchomości ziemskie w rozumieniu w/w dekretu z dnia 6 września 1944r. - jest błędne i pozostaje w sprzeczności z art. 2 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 2 tegoż dekretu. Organ naczelny podkreślił, że rozwiązanie Towarzystwa Oświatowego w 1940 roku przez Generalnego Gubernatora nie miało żadnego wpływu na jego osobowość prawną i w dniu 13 września 1944r. istniało ono nieprzerwanie jako stowarzyszenie zarejestrowane prowadząc ograniczoną, faktyczną działalność pedagogiczną, statutową i gospodarczą na tej nieruchomości. Fakt, że właścicielem tej nieruchomości ziemskiej było stowarzyszenie zarejestrowane nie zmienia w niczym statusu prawnego takiej nieruchomości jako nieruchomości ziemskiej, a tym samym nie wyłącza jej spod działania dekretu z dnia 6 września 1944r. Fakt reaktywacji w 1945r. Towarzystwa Oświatowego nie miał i nie mógł mieć skutków w zakresie odwrócenia konsekwencji prawnych wejścia w życie z dniem 13 września 1944r. cytowanego dekretu. Decyzja reaktywacyjna stwarzała tylko formalną podstawę do występowania przez Towarzystwo Oświatowe o określone prawa majątkowe o tyle jednakże, o ile w momencie reaktywacji prawa takie mu przysługiwały. Organ zaznaczył, że ze znajdującego się w aktach sprawy "Rejestru pomiarowego folwarku C." i protokółu zdawczo-odbiorczego z 1950r. jednoznacznie wynika, że nieruchomość w C. należąca do Towarzystwa Oświatowego miała znacznie powyżej 50 ha użytków rolnych. Ustaleń tych nie podważało także Towarzystwo Oświatowe w składanych w toku postępowania wnioskach. Tak więc przedmiotowa nieruchomość ziemska o pow. 54,5735 ha (w tym ponad 50 ha użytków rolnych) stanowiąca własność Towarzystwa Oświatowego im. [...] podlegała działaniu art. 2 ust. lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 z 1945 r.) i dlatego organ naczelny w swojej decyzji orzekł reformatoryjnie stwierdzając, że nieruchomości o pow. 54,5735 ha, pochodzące z nieruchomości ziemskiej pod nazwą hipoteczną "D." i "Grunta Wydzielone z D." stanowiące b. własność Towarzystwa Oświatowego im. [...] - podlegają działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13 z 1945 r.). Na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2005r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosło Towarzystwo Oświatowe im. [..] . W skardze podniesiono, że decyzja wydana została z naruszeniem art. 2 ust.1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i z pominięciem przepisu art. 1 ust. 2 lit d dekretu. Strona skarżąca zarzuciła również decyzji naruszenie art. 107 § 1 k.p.a. poprzez uchylenie się od uzasadnienia faktycznego i prawnego na jakiej podstawie uznano, że przedmiotowa nieruchomość posiadała cechy nieruchomości ziemskiej. W uzasadnieniu skargi strona skarżąca podniosła, że dekret stanowił, że na cele reformy rolnej przeznaczone są tylko nieruchomości ziemskie. Zdaniem skarżącego organ naczelny podważył swoją decyzją doktrynę prawną ustaloną przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale sygn. akt 3/89 oraz w uchwale z dnia 16 kwietnia 1996r. sygn. akt 15/95. W odpowiedzi na skargę organ naczelny podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 2 ust.1lit.e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944r. Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art.2 ust.1lit.e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2ust.1lit.e) wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex lege. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art.1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r.o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej /Dz.U.Nr 39, poz.233 ze zm/. Przepisy wykonawcze do tego dekretu- rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. w jego § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.1lit.e) dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust.1lit.e) dekretu powodowało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został wpisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony, organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust.1lit.e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust,1 lit. e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dozwala również na rozstrzyganie o tym czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno gospodarcze przeznaczenie to jednak zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust.1pkt e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 posługuje się również określeniem "dana nieruchomość, jaki zawiera § 5 rozporządzenia, jednak zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2ust 1 lit.e) dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjął, że przewidziana w § 5 rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust.1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. W sprawie niniejszej organy obu instancji swoje rozstrzygnięcia odniosły do nieruchomości o pow. 54,5735 ha, oznaczonej jako działki nr nr [...], [...], [...], [...], [...] w obrębie [...], działki nr [...] i [...] w obrębie [...] oraz nr nr [...], [...], [...] i [...] w obrębie [...] położone w P., pochodzących z nieruchomości ziemskiej pod nazwą hipoteczną "D." i "Grunta Wydzielone z D.". Z akt sprawy wynika, co nie jest kwestionowane przez stronę skarżącą, że Towarzystwo Oświatowe im. [...] było przed II wojną światową (jak również w dniu 13 września 1944r. tj. w dniu wejścia w życie w/w dekretu z dnia 6 września 1944r.) właścicielem nieruchomości "Dobra Ziemskie C." o pow. 63,1278 ha i "Grunta Wydzielone z D." 1,4970 ha oraz "Kolonia N." o pow. 35,2365 ha, Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim część nieruchomości nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. O czym była mowa wyżej w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych /własności/ do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust 1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość lub jej część z uwagi na swój charakter i sposób wykorzystywania przez byłego właściciela nie jest nieruchomością ziemską i nie podlega działaniu dekretu o reformie rolnej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2ust.1 lit.e) zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze to jest w postępowania przed sądem powszechnym czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym czy też w powództwie o ustalenie prawa. W związku z powyższym ocenić należy, że zaskarżona decyzja jak też poprzedzająca ją decyzja organu I instancji rozstrzygająca o wniosku skarżącego zapadły bez podstawy prawnej, zatem były dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art.156 § 1 pkt 2 k.p.a. Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r.sygn TKW3/39, gdyż kwestia ta wobec przyjęcia, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).