IV SA/Wa 71/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.), sędzia WSA Jarosław Stopczyński, Protokolant Piotr Jędrasik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi J. B. i E. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] listopada 2005 r. nr [...] w przedmiocie nieważności zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa - skargę oddala - Zaskarżoną do Sądu Administracyjnego decyzją z dnia [...].11.2005 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy uprzednią decyzję własną z dnia [...].07.2005 r., w której odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...].12.1965 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa "[...]" w części dotyczącej parcel nr [...],[...] i [...] stanowiących własność parceli nr [...], stanowiących własność J. K. W uzasadnieniu swych przytoczonych decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, iż owym orzeczeniem z dnia [...].12.1965 r. Minister Przemysłu Spożywczego i Skupu ustalił, że składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym, sporządzonym w dniach [...].04.1952 r. przez C. w W. wyznaczony do objęcia tego przedsiębiorstwa oraz protokołem dodatkowym sporządzonym [...].09.1959 r. przez Z. w K. - stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa, mimo iż stanowiły własność innych podmiotów, w tym częściowo własność poprzedników prawnych E. G. (J. K.) oraz J. B. Minister podkreślił, że kwestionowane orzeczenie nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, jak sugerują wnioskodawcy. Utworzone ono zostało przez [...] H. A. na gruntach należących do byłej M. - Spółdzielni z ograniczoną odpowiedzialnością w K. oraz na nieruchomościach S. T., S. i K. małż. B. oraz J. K. po 1.09.1939 r. Z protokołu zdawczo-odbiorczego nie wynika, czy przejęcie wskazanych parcel nastąpiło za odszkodowaniem czy bez. Niemniej zdaniem Ministra istotny jest fakt, że jak zaznaczono w protokole, w większości grunty te były zabudowane, niektóre stanowiły opłotowane place służące do składowania towarów i opakowań (parcela nr 36), przez co zostały do niego włączone jako integralne części składowe przedmiotowego Przedsiębiorstwa, nie dające się wydzielić - na skutek ich usytuowania - z całości obszaru przez nie zajmowanego. Mając to na względzie Minister przyjął, że były one funkcjonalnie, ściśle powiązane z działalnością przedsiębiorstwa, powołał się przy tym m. in. na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14.07.1951 r., sygn. akt C 152/51(OSNCP 1951, poz. 63). We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. G. oraz J. B. zarzucili Ministrowi brak wnikliwego zbadania, czy przedmiotowe, należące do ich poprzedników prawnych nieruchomości służyły funkcjonalnym potrzebom przedsiębiorstwa, skoro większość ich w chwili przejęcia nie była zabudowana, a zabudowania powstały później. Stwierdzili także, iż ich zdaniem celom takim nie mogły służyć parcele niezabudowane. Nadto wskazali, że nacjonalizacja jako akt skierowany do właściciela przedsiębiorstwa nie mogła powodować jednocześnie wywłaszczania osób trzecich, stad zakwestionowali prawidłowość przyjętych przez Ministra ustaleń w tym zakresie, jako opartych na wykładni rozszerzającej. Minister ponownie rozpatrując sprawę w jej całokształcie raz jeszcze wskazał, że przedmiotowe parcele w większości były zabudowane, choć budynki te powstawały w różnym czasie. Nadmienił jednakże, iż wbrew przekonaniu wnioskodawców przejmowane parcele nie musiały być zabudowane budynkami, aby uznać je za niezbędne do dalszego zabezpieczenia funkcjonowania przedsiębiorstwa i jego zdolności produkcyjnej. W konkluzji stwierdził, że przedstawione zarzuty nie znajdują potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym, stad brak było podstaw do stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...].12.1965 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa "[...]", w częściach dotyczących wymienionych parcel. W skardze J. B. oraz E. G. podobnie jak we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy kwestionowali możliwość przejęcia w trybie ustawy nacjonalizacyjnej nieruchomości należących do osób trzecich, a nie właściciela przedsiębiorstwa. Nadto podnieśli, iż fakt, że nie były one zabudowane w chwili przejęcia nie może stanowić o ich funkcjonalnym związku z przedsiębiorstwem. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swą dotychczasową argumentację zawartą w wydanych decyzjach i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga nie może zostać uwzględniona. Stwierdzenie nieważności decyzji jest nadzwyczajnym środkiem kontroli, stosowanym w razie wyjątkowo ciężkiego naruszenia prawa. W sprawie niniejszej rozstrzygnięcia wymaga, czy Minister Przemysłu Spożywczego i Skupu - w orzeczeniu z dnia [...].12.1965 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa "[...]" w części dotyczącej parcel nr [...],[...] i [...] stanowiących własność S. i K. małż. B., jak i w części parcel nr [...],[...] oraz części parceli nr [...] stanowiących własność J. K. - dopuścił się naruszenia prawa, które można zakwalifikować jako "rażące naruszenie prawa", o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 Kpa, czy jako "naruszenie prawa". Sprawa toczy się bowiem już nie w trybie zwykłym, a w trybie nadzoru (w trybie nadzwyczajnym, 40 lat po wydaniu w trybie zwykłym decyzji ostatecznej), kiedy zupełnie wyjątkowo, wbrew zasadom trwałości decyzji ostatecznych z enumeratywnie wyliczonych ustawowo przyczyn, można uznać decyzję ostateczną za dotkniętą tak ciężką wadą, iż zachodzi konieczność uznania jej za nieważną. Ta nadzwyczajność uznania decyzji za nieważną powoduje, iż w stosunku do przyczyn uchylenia decyzji w trybie zwykłym, "wymogi" są tu wielokrotnie wyższe. Nie sposób bez zastrzeżeń podzielić stanowiska zaprezentowanego przez skarżących, że brak było podstaw prawnych w przepisach ustawy z dnia 3.01.1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. nr 3, poz. 17 ze zm.) do przejęcia na własność Państwa także tych składników majątkowych, które wprawdzie znajdowały się w przedsiębiorstwie, niemniej stanowiły własność osób trzecich. Orzecznictwo Sądów w tym zakresie jest rozbieżne. Treść art. 6 ust. 1 powołanej ustawy była analizowana w orzecznictwie zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Sądu Najwyższego. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego została sformułowana teza, że w ustawie nacjonalizacyjnej brak jest przepisu, który pozwalałby na przejęcie mienia nie należącego do przedsiębiorstwa które podlegało nacjonalizacji (por. wyrok NSA z 1.12.1999 r., IV SA 2484/98 oraz z 21.03.2001 r., IV SA 2182/99). Natomiast odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy przyjmując, że przejęcie przedsiębiorstwa na podstawie art. 6 ust. 1 ustawy 1 nacjonalizacyjnej obejmowało wszystkie składniki niezbędne do jego prawidłowego funkcjonowania, niezależnie od tego czyją stanowiły własność (por. wyrok SN z 14 .07.1951 r., C 152/51 oraz z 25.07.2001 r., I CKN 1350/98). W swoich rozważaniach Sąd Najwyższy uwzględnił również funkcję jaką spełniał § 75 cyt. rozporządzenia przy czynnościach nacjonalizacyjnych podkreślając, że protokół zdawczo - odbiorczy powinien, poza powołaniem się na określone w § 73 cyt. rozporządzenia ogłoszenie, z podaniem daty publikacji w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym, i dokładnym opisem przedsiębiorstwa, wymieniać wszystkie składniki majątkowe przedsiębiorstwa i opisywać urządzenia techniczne przedsiębiorstwa. Jeżeli do składników majątkowych przedsiębiorstwa włączone zostały przed dniem wejścia w życie ustawy składniki majątkowe innego przedsiębiorstwa lub stanowiące własność osoby nie objętej przepisem art. 2 ust. 1 i 3 ustawy nacjonalizacyjnej, należało w protokole zdawczo - odbiorczym uczynić odpowiednią wzmiankę, która miała zawierać szczegółowe wymienienie składników majątkowych, ich opis oraz wskazanie, skąd, kiedy i na jakiej zasadzie składniki te zostały do przedsiębiorstwa włączone. Właściciele tych składników mogli brać udział w sporządzaniu protokołu zdawczo-odbiorczego i przysługiwało im odszkodowanie na tych samych zasadach, co wierzycielom przedsiębiorstwa. Ta rozbieżność stanowisk tak orzecznictwa, jak i doktryny w przedmiotowej materii, pozwalała Ministrowi na przyjęcie jednego ze stanowisk sformułowanych w orzecznictwie i w efekcie wyprowadzenie wniosku, iż kontrolowane w trybie nadzwyczajnym orzeczenie z 1956 r. nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa z uwagi na to, że pozwoliło na przejęcie w trybie ustawy nacjonalizacyjnej nieruchomości, na których urządzone było przedsiębiorstwo, należące do osób trzecich. Treść § 75 rozporządzenia należy przy tym potraktować jako wskazówkę interpretacyjną przy dokonywaniu wykładni art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, który stanowił, że przedsiębiorstwa przejęte na podstawie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodzą na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami, wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publiczno-prawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa publicznego, zobowiązań na rzecz osób prawnych, stanowiących własność polskich osób prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone. Niewątpliwie wskazany § 75 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. wymieniający elementy, jakie powinien zawierać protokół zdawczo-odbiorczy, stanowi istotną wskazówkę dla właściwego odczytania intencji ustawodawcy odnośnie zakresu składników majątkowych przejmowanych na własność Państwa na podstawie ustawy nacjonalizacyjnej. Stwierdza się tam, iż m.in. protokół ten powinien zawierać dokładny opis przedsiębiorstwa z wyszczególnieniem wszystkich jego składników majątkowych oraz opisem urządzeń technicznych przedsiębiorstwa. O ile do składników majątkowych przedsiębiorstwa włączone zostały przed dniem wejścia w życie ustawy składniki majątkowe innego przedsiębiorstwa lub stanowiące własność osoby nie podpadającej pod przepis art. 2 ust. 1 i 3 ustawy, należy o tym uczynić odpowiednią wzmiankę w protokóle zdawczo-odbiorczym. Wzmianka ta winna zawierać szczegółowe wymienienie składników majątkowych, ich opis oraz wskazanie, skąd, kiedy i na jakiej zasadzie składniki te zostały do przedsiębiorstwa włączone. Właściciele tych składników majątkowych otrzymują odszkodowanie na tych samych zasadach, co wierzyciele przedsiębiorstwa (art. 6 ust. 2 ustawy). Właściciele ci mają przy tym prawo do wzięcia udziału w sporządzaniu protokołu zdawczo-odbiorczego. Oczywistym jest zatem, iż ustawodawcy chodziło o przejęcie z mocy samego prawa całego majątku przedsiębiorstwa, bez wyłączenia jakichkolwiek obiektów stanowiących składniki przedsiębiorstwa w momencie przejścia i bez względu na to, czyją są własnością. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodziły więc na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe, użytkowe itp.), wolne od jednak obciążeń i zobowiązań, z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publicznym. Dowód na to, że dane przedsiębiorstwo - z określonymi składnikami - z mocy ustawy o nacjonalizacji przeszło na własność Państwa stanowi orzeczenie właściwego ministra wydane na podstawie § 65 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62 ze zm.), jak również decyzja tego ministra wydana na podstawie § 75a rozporządzenia, zatwierdzająca protokół zdawczo-odbiorczy i ustalająca w związku ze zgłoszonymi zarzutami i uwagami, które składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym stanowią jego część składową. W tej sytuacji właściwym przedmiotem badania powinno być ustalenie, czy przedmiotową nieruchomość można uznać za włączoną do składników przedsiębiorstwa przed wejściem w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Wbrew twierdzeniom skarżących należy stwierdzić, że z dokumentów archiwalnych wynika, iż należące do ich poprzedników prawnych nieruchomości, przejęte wraz z przedsiębiorstwem "[...]" na rzecz Skarbu Państwa, na których to przedsiębiorstwo było zlokalizowane, zabezpieczały jego dalsze funkcjonowanie i zdolność produkcyjną. Wszystkie zostały zajęte pod to przedsiębiorstwo po 1.09.1939 r., w okresie okupacji, a ich zwarte usytuowanie i duża powierzchnia (łącznie stanowiły większą część obszaru zajętego pod to przedsiębiorstwo) stwarzały możliwość prawidłowego funkcjonowania przejętego w trybie ustawy nacjonalizacyjnej przedsiębiorstwa. Zastrzeżenia byłych właścicieli tych parceli były podnoszone już w latach 50-tych. Stąd protokół dodatkowy przejęcia z [...].09.1959 r., w którym dokładnie wyszczególniono zabudowania znajdujące się na poszczególnych parcelach oraz określono czas ich powstania, względnie przeznaczenie niezabudowanych parcel. Zatem ustalenia poczynione w tym zakresie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi należy uznać za prawidłowe. Minister w oparciu o zgromadzone dokumenty zaznaczył, że na parceli nr [...] znajdował się niezabudowany, opłotowany parkanem betonowym plac, służący do składowania opakowań, na parceli o nr [...] magazyn murowany wzniesiony w 1942 r., a parcela nr [...] mimo, że liczne budynki wzniesione na niej powstały później (w tym baraki drewniane w 1946 r.), to z racji swego usytuowania była niezbędna dla funkcjonowania i rozwoju przedmiotowego przedsiębiorstwa. Z kolei parcela [...] mieściła plac służący do składowania towarów i opakowań. Także na parceli o nr [...] znajdował się magazyn murowany, wzniesiony w latach okupacji, a na parceli nr [...] usytuowany był budynek transformatora. Mając zateih na uwadze fakt, iż Minister dokonywał kontroli orzeczenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia [...].12.1965 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa "[...]" w trybie nadzwyczajnym, nieważnosciowym, nie można przyjąć, aby w świetle zachowanych dokumentów któraś z parcel, odnośnie których stwierdzenia nieważności przedmiotowego orzeczenia z 1965 r. domagali się skarżący, była zbędna dla działalności produkcyjnej przedmitowego przedsiębiorstwa. Nie wynika bowiem w oczywisty sposób, że w okresie okupacji nie służyła prowadzeniu tej produkcji. Na marginesie można jedynie zaznaczyć, że po przejęciu tego przedsiębiorstwa na rzecz Skarbu Państwa wszystkie te nieruchomości z racji swego położenia i powierzchni okazały się niezbędne dla jego funkcjonowania i działalności produkcyjnej i posłużyły jego dalszej rozbudowie. Z przytoczonych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270) -orzekł jak w sentencji.