I OSK 1225/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jan Kacprzak (spr.) Sędziowie NSA Joanna Runge - Lissowska NSA Marek Stojanowski Protokolant Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. N. i U. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 kwietnia 2006 r. sygn. akt I SA/Wa 1645/05 w sprawie ze skargi J. N. i U. S. na postanowienie Wojewody M. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. zasądza od Wojewody M. na rzecz skarżących J. N. i U. S. solidarnie kwotę 380 (trzysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2006 r. sygn. akt I SA/Wa 1645/05 oddalił skargę J. N. i U. S. na postanowienie Wojewody M. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy: Decyzją Prezydium Rady Narodowej z dnia [...] sierpnia 1953 r., nr [...] orzeczono wywłaszczenie na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w W. o powierzchni [...] ha, będącej własnością spadkobierców po J. N., zapisanej w tabeli likwidacyjnej nr [...]. Decyzją Prezydium Rady Narodowej w [...] W. z dnia [...] kwietnia 1970 r. nr [...] orzeczono o przyznaniu odszkodowania na rzecz D. N., N. B., W. W. i K. M. Wnioskami z dnia [...] 1998 r. U. S. oraz z dnia [...] 1999 r. J. N. wystąpiły o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, załączając postanowienia Sądu Rejonowego dla W. [...] Wydział Cywilny z dnia [...] (sygn. akt [...]) oraz Sądu Rejonowego dla W. [...] Wydział Cywilny z dnia [...] (sygn. akt [...]), z których wynika, że są spadkobierczyniami po J. N.. Prezydent [...] W. postanowieniem z dnia [...], nr [...] zawiesił z urzędu, na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a., postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oraz wyznaczył wnioskodawcom dwumiesięczny termin na wystąpienie do sądu powszechnego w sprawie ustalenia właściciela przedmiotowej nieruchomości na dzień wywłaszczenia. W uzasadnieniu powyższego postanowienia Prezydent wskazał, że na podstawie art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami poprzedni właściciel lub jego spadkobiercy mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stosownie do przepisu art. 137 stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Chodzi jednakże o właściciela nieruchomości, którego prawo własności do wywłaszczonych gruntów w dacie wydania decyzji wywłaszczeniowej było bezsporne. Dokumentem potwierdzającym prawo własności może być wypis z księgi wieczystej lub wyrok sądu powszechnego ustalającego właściciela gruntu na dzień wywłaszczenia. Ustalenie prawa własności na dzień wywłaszczenia leży po stronie osób żądających zwrotu przedmiotowych terenów. W ocenie organu konieczne było zawieszenie postępowania na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a.. Wojewoda M. postanowieniem z dnia [...] nr [...], po rozpatrzeniu zażalenia J. N. i U. S. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, podnosząc że ustalenie prawa własności nieruchomości na dzień wywłaszczenia stanowi podstawę do ubiegania się o zwrot wywłaszczonej nieruchomości i jest to kwestia wstępna wymagająca rozstrzygnięcia przez kompetentny organ a niniejszej sprawie przez sąd powszechny. Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na tym czyje żądanie, czy wniosek może być za pomocą tego faktu udowodniony. Skargę na postanowienie Wojewody M. z dnia [...] złożyły do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie J. N. i U. S., wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia Prezydenta [...] W. z dnia [...]. W skardze zostały podniesione zarzuty : naruszenia przepisów postępowania tj. art. 28, 75,77 ,97 § 1 pkt 4 i 100 § 2 i 3 k.p.a. oraz naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami a także niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych mogących mieć wpływ na wynik sprawy i sprzeczność istotnych ustaleń organu z treścią zebranego materiału dowodowego. Skarżący wskazali, że niepodważalnym dowodem potwierdzającym własność przedmiotowej nieruchomości, którym dysponuje organ jest akt notarialny sporządzony przed notariuszem w W. w roku [...], rep. Nr [...], z którego treści wynika że J. N. nabył od M. J. działkę gruntu o powierzchni [...] prętów kwadratowych we wsi W. a miejsce położenia tak opisanej nieruchomości określa mapa geodezyjna. Ponadto skoro orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane, to brak podstaw do stwierdzenia, że nie był ustalony właściciel. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że podstawowym zagadnieniem w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości jest – w świetle art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami – ustalenie osoby bądź osób legitymujących się tytułem własności do nieruchomości w dacie jej wywłaszczenia. Wnioskujące o zwrot nieruchomości J. N. i U. S. swoją legitymację do żądania zwrotu nieruchomości opierają na: 1) umowie kupna - sprzedaży z dnia [...], mocą której J. N. nabył od M. J. nieruchomość położoną we wsi W. Gminie W. o powierzchni [...] prętów, zapisaną w tabeli likwidacyjnej pod numerem [...], 2) postanowieniu Sądu Rejonowego dla W. [...] Wydział Cywilny z dnia [...] r. ( sygn. akt [...]), z którego wynika, że nabyły spadek po D. N., 3) postanowienia Sądu Rejonowego dla W. [...] Wydział Cywilny z dnia [...].( sygn. akt [...]), według którego spadek po J. N. nabył z mocy ustawy D. N. Natomiast z dokumentacji znajdującej się w aktach wywłaszczeniowych wynika, że w [...] r. po śmierci J. N. (zmarł w [...] r.), przeprowadzone zostało postępowanie spadkowe a następnie w [...] r. został dokonany podział majątku spadkowego (k. 170 i 170 verte akt wywłaszczeniowych). Jako dowody na te okoliczności znajdują się w aktach wywłaszczeniowych: nakaz płatniczy wydany w roku [...] przez II Urząd Skarbowy Podatków i Opłat Skarbowych na Powiat W. w sprawie podatku spadkowego nr porządkowy [...], pozycja probiercza [...] z [...] r. oraz pokwitowanie zapłaty podatku ze spadku (k. 247 , 246 i 245 akt wywłaszczeniowych). Podatek ten opłaciła S. N., żona zmarłego. Z dokumentów znajdujących się w aktach wywłaszczeniowych, a w szczególności z oświadczeń osób biorących udział w rozprawie wywłaszczeniowej w dniu .[...] ( k. 170) wynika, że J. N. pozostawił pięcioro dzieci: D. N., K. N., N. B., W. P. i Z.W.. Te okoliczności potwierdził również D. N. (spadkodawca skarżących) w piśmie skierowanym do Prezydium Rady Narodowej w [...] W. z dnia [...] ( k. 137 ). Również odwołanie z [...] od decyzji wywłaszczeniowej podpisali jako spadkobiercy po J. N. K. N., W. P., B. N. i jeden podpis nieczytelny (k. 98). Znajduje to również potwierdzenie w umowie z dnia [...] zawartej pomiędzy K. N. a W. P. i S. P. ( k. 249) oraz w zaświadczeniu Kierownika Wydziału Społeczno - Administracyjnego Prezydium Rady Narodowej z dnia [...] ( k. 29). Powyższe dokumenty znajdujące się w aktach wywłaszczeniowych pozostają w niezgodności z postanowieniem Sądu Rejonowego dla W. [...] Wydział Cywilny z dnia [...] stwierdzającym, że spadek J. N. z ustawy dziedziczy wyłącznie D. N.. Postanowienie to jest, jak słusznie zauważa pełnomocnik skarżących, prawomocne i dlatego Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie kwestionując prawomocnego orzeczenia innego Sądu zwraca jednakże uwagę na powyższą sprzeczność. Jeśli zważy się bowiem, że J. N. kupił przedmiotową nieruchomość w [...] r. to w kontekście zebranych dokumentów znajdujących się w aktach wywłaszczeniowych, w okresie od śmierci J. N. do daty wywłaszczenia mogło dojść do zmian właścicielskich. Dodatkowo nieruchomość nie miała urządzonej księgi wieczystej a wskazana powierzchnia [...] prętów nie odpowiada w przeliczeniu na metry kwadratowe nieruchomości wywłaszczonej. Stąd w ocenie Sądu I instancji, za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia przez organ wydający zaskarżoną decyzję art. 28, 75, 77, 97 § 1 pkt 4 i 100 § 2 i 3 kodeksu postępowania administracyjnego, gdyż w niniejszej sprawie w związku z wyżej wskazanymi okolicznościami organ w ramach własnych kompetencji nie mógł poczynić ustaleń, kto w dacie wywłaszczenia posiadał tytuł prawny do przedmiotowej nieruchomości. Ciężar udowodnienia tej okoliczności, w tej konkretnej sprawie, w takim jej stanie faktycznym i dokumentach zebranych w aktach. J. N. i U. S. złożyły skargę kasacyjną od powyższego wyroku zarzucając naruszenie przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi tj.: 1) art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153 poz.1270 ze zm., dalej "P.p.s.a.") poprzez nie przeprowadzenie bądź błędne przeprowadzenie dowodów uzupełniających z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, w tym także zgłoszonych przez Skarżących - niezbędnych do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i właściwego ustalenia stanu faktycznego co miało wpływ na wynik sprawy 2) art. 106 § 5 w związku z art. 250 k.p.c. i 244 k.p.c. poprzez przyjęcie za wiarygodne dowody – kopie dokumentów, w tym także sporządzone w nie przepisanej formie i nie podpisane co miało istotny wpływ na wynik sprawy; oraz naruszenie przepisów postępowania administracyjnego tj. 1) art. 28,75,76, 77 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, iż organ administracji nie mógł poczynić ustaleń, kto w dacie wywłaszczenia posiadał tytuł prawny do nieruchomości stanowiącej przedmiot wniosku o zwrot co miało istotny wpływ wynik sprawy. 2) art. 97 § 1 pkt.4, 100 § 2 i 3 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie do okoliczności niniejszej sprawy co miało istotny wpływ na wynik sprawy W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że powołane przez Sąd dokumenty nie mogą być uznane za wiarygodne i spójne dowody w sprawie, nie tylko z uwagi fakt, iż znajdują się aktach wyłącznie w kopiach, ale także ze względu na brak powiązań między ich treścią i występujące sprzeczności. Pokwitowanie za podatek, bowiem na który powołuje się Sąd ( k-246) zapłacił S. N. !!, a nie jak twierdzi Sąd S. N.- żona zmarłego. Na przywołanym pokwitowaniu brak też jakiegokolwiek odniesienia do nakazu płatniczego wydanego w roku 1929 r. ( brak daty nakazu, numeru porządkowego, pozycji księgi bierczej , a także kogo dotyczył spadek, za który zapłacił S. N..) Zatem powyższe dokumenty w porównaniu z oryginałem aktu notarialnego kupna-sprzedaży i oryginalną mapą geodezyjną, które przedstawiły Skarżące nie tylko są wątpliwe ale też nie mają jakiekolwiek wartości dowodowej, a odwoływanie się przez Sąd do tego typu wątpliwych kopii dokumentów nie tylko jest w ocenie Skarżących niedopuszczalne w świetle przytoczonych przepisów postępowania, ale także istotnie wpływa na błędne ustalenie stanu faktycznego, a co za tym idzie ma zasadniczy wpływ na wynik sprawy. Zatem powyższe sprzeczności w treści przywołanych dokumentów oraz fakt niezachowania ich oryginałów powoduje ,iż stają się one nie przydatne dla ustalenia stanu faktycznego i nie mogą w jakikolwiek sposób wpływać na wynik postępowania. Tymczasem Sąd orzekając w niniejszej sprawie posłużył się wskazanymi dokumentami uznając je za wiarygodne i rzetelne. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, przede wszystkim z uwagi na trafność zarzutów dotyczących naruszenia przepisów art. 106 § 3 i § 5 P.p.s.a. w związku z art. 250 i 244 k.p.c. Wojewódzki Sąd Administracyjny bowiem, rozpoznając skargę na postanowienie organu administracyjnego zawieszające postępowanie w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, uznał, że mimo znajdujących się w obrocie prawnym prawomocnych postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po J.N. wymienionym w decyzji wywłaszczeniowej jako właściciel przedmiotowej nieruchomości, koniecznym jest podjęcie przez samych wnioskodawców działań zmierzających do innego ustalenia kręgu jego spadkobierców, jako osób legitymujących się tytułem prawnym do tej nieruchomości. Stanowisko takie należy jednak uznać za błędne. Decyzja Prezydium Rady Narodowej z dnia [...] 1953 r., z uwzględnieniem jej sprostowania decyzją z dnia [...] 1970 r., dotyczy wywłaszczenia nieruchomości położonej w W. o pow. [...] m.kw. "będącej własnością spadkobierców po J. N., zapisanej w tabeli likwidacyjnej nr [...]", przy czym tytułem własności J. N. tak opisanej nieruchomości był akt notarialny jej nabycia z dnia [...] Nr [...]. Powyższa decyzja jest ostateczna i dopóki nie została wzruszona we właściwym trybie, to nie ma podstaw do kwestionowania z urzędu uprawnień osób będących spadkobiercami po J. N. – ich legitymacji czynnej – do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości na podstawie art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Z przedstawionych przez wnioskodawczynie prawomocnych postanowień sądowych o stwierdzeniu nabycia spadku wynika, że są one jedynymi spadkobierczyniami po J. N. Jak słusznie wskazano w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, zarówno postanowienie Sądu Rejonowego dla W. [...] z dnia [...] sygn. akt [...], na mocy którego spadek po J. N. nabył z mocy ustawy D. N., jak i postanowienie tegoż Sądu z dnia [...] sygn. akt [...], stwierdzające, że spadek po D. N. nabyły J. N. i U. S., są prawomocne. Jednakże wynika z tego, że mają moc wiążącą (art. 365 § 1 k.p.c.). Mogą być zatem kwestionowane tylko w postępowaniu przed sądem powszechnym i tylko w szczególnym trybie (art. 523 i art. 679 k.p.c.). Wniosek o wszczęcie takiego postępowania może zgłosić każdy zainteresowany. Zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzedni właściciel lub jego spadkobiercy mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stosownie do art. 137 tej ustawy, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji wywłaszczeniowej. Stąd legitymację do ubiegania się o zwrot nieruchomości mają byli właściciele lub ich spadkobiercy. Zważywszy zaś, że w rozpoznawanej sprawie chodzi o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, będącej własnością spadkobierców po J. N., a krąg spadkobierców ustalony został przez Sąd Rejonowy i wynika z wydanych przez ten Sąd prawomocnych orzeczeń, które wskazują na wnioskodawczynie, jako wyłącznie uprawnione, to orzeczenia te są wiążące do czasu ich wzruszenia w przepisanym trybie, co dotychczas nie miało miejsca, jak to wskazał Prokurator Prokuratury Apelacyjnej na rozprawie poprzedzającej bezpośrednio wydanie niniejszego wyroku. Dopóki zatem nie zostało wszczęte postępowanie przed sądem powszechnym o wzruszenie postanowień spadkowych, dopóty nie ma podstaw, jak przyjął organ administracyjny, i co zaakceptował Wojewódzki Sąd Administracyjny, do zobowiązywania ubiegających się o zwrot nieruchomości, a wywodzących swoją legitymację z tych postanowień, do wszczynania postępowania zmierzającego do zakwestionowania kręgu spadkobierców po J. N. wynikającego z tych postanowień, czyli działania na własną szkodę. Jeżeli organ administracyjny uznał, że do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy niezbędne jest wszczęcie postępowania sądowego o uchylenie lub zmianę tych postanowień lub jednego z nich, to stosownie do art. 100 § 1 część pierwsza k.p.a. powinien sam wystąpić do sądu z takim wnioskiem (art. 679 § 2 k.p.c.). Skoro bowiem wnioskodawczynie legitymują się prawomocnymi orzeczeniami sądowymi wskazującymi, że są one jedynymi spadkobierczyniami po J. N., i w obecnym etapie postępowania o zwrot wywłaszczonej nieruchomości inne podmioty nie zakwestionowały ich uprawnień do żądania jej zwrotu, to nie na nich spoczywa ciężar wykazania, że jest inaczej. Ponadto, jeżeli organ administracji w rozpatrywanej sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości powziął wątpliwości, nie tylko co do kręgu spadkobierców po J. N., lecz także co do tego, czy wywłaszczona nieruchomość w dacie wywłaszczenia była rzeczywiście w całości "własnością spadkobierców po J. N.", to powinien zgodnie z art. 61 § 4 k.p.a. zawiadomić o wszczęciu postępowania o jej zwrot pozostałe osoby (lub ich spadkobierców), które w świetle dokumentacji znajdującej się w aktach wywłaszczeniowych brały udział w postępowaniu wywłaszczeniowym, i na rzecz których przyznano odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość. Dopiero w razie zakwestionowania przez te osoby wyłącznego uprawnienia wnioskodawczyń do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, organ administracji mógłby zawiesić postępowanie administracyjne zobowiązując strony do wystąpienia na drogę sądową o rozstrzygnięcie odnośnych kwestii własnościowych na dzień wywłaszczenia oraz co do kręgu spadkobierców po J. N.. Z powyższych względów zawieszenie postępowania o zwrot wywłaszczonej nieruchomości w obecnym stanie tego postępowania z równoczesnym zobowiązaniem wnioskodawczyń do wystąpienia na drogę sądową w sprawie ustalenia właściciela nieruchomości na dzień wywłaszczenia nie miało podstaw, jako przedwczesne, zarówno w zakresie dotyczącym ustalenia kręgu spadkobierców po J. N., jak i w zakresie dotyczącym ustalenia przedmiotu "własności spadkobierców po J. N.", a zatem nastąpiło z naruszeniem przepisów art. 97 § 1 pkt 4 i art. 100 § 1 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny akceptując stanowisko organu naruszające przepisy art. 97 § 1 pkt 4 i art. 100 § 1 k.p.a., tym samym poprzez oddalenie skargi dopuścił się naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. w związku z art. 97 § 1 pkt 4 i art. 100 § 1 k.p.a., powołanymi w skardze kasacyjnej w takim właśnie kontekście, co wynika z jej uzasadnienia. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. O kosztach postępowania orzeczono na mocy art. 203 pkt 1 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.) w związku z art. 205 § 2 i 3 P.p.s.a.