II OSK 588/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Łuczaj Sędziowie sędzia NSA Bożena Walentynowicz sędzia del. WSA Izabela Ostrowska (spr.) Protokolant Renata Sapieha po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej J. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 5 grudnia 2006 r. sygn. akt II SA/Wr 267/06 w sprawie ze skargi J. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy nieodpłatnego przyznania na własność gospodarstwa rolnego oddala skargę kasacyjną. II OSK 588/07 UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2006r. w sprawie syg. akt II SA/Wr 267/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę J. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy nieodpłatnego przyznania na własność gospodarstwa rolnego. Wyrok ten wydano w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy: Starosta S. decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 118 ust. 2a, ust. 3, ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (. Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) , po rozpatrzeniu wniosku J. L. odmówił nieodpłatnego przyznania na własność gospodarstwa rolnego wraz z zabudowaniami i budynkami gospodarczymi w całości lub w części, położonego w obrębie wsi K., stanowiącego działkę nr[...] o pow. 0,4384 ha oraz część działki gruntu o pow. 0,75 ha, oznaczonej numerem ewidencyjnym [...] o pow.3,33 ha. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa , utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, wskazując w uzasadnieniu, iż stanowiące materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, regulacje zawarte wart. 118 ust. 2a w zw. z art. 118 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, stawiają zstępnemu ubiegającemu się o przyznanie prawa własności działki warunek faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania), co oznacza wymaganie osobistego użytkowania (faktycznego) nieruchomości przez zstępnego ubiegającego się o przyznanie prawa własności działki. Nie spełnia zatem tego warunku zstępny, który nie korzysta z gruntu działki. Tymczasem, jak wskazał organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji drugoinstancyjnej, w rozważanym przypadku J. L. sama złożyła oświadczenie o tym, że nie władała faktycznie działkami gruntu wchodzącymi w skład gospodarstwa rolnego jej rodziców, czyli J. i A. M., co wynika wprost z protokołu oględzin i ekspertyz sporządzonego w dniu [...], podpisanego przez J. L. i jej męża M. L. Poza tym, jak wynika z akt sprawy, Skarb Państwa rozporządził w drodze umowy sprzedaży przysługującym mu prawem własności do gruntów przejętych — na podstawie decyzji z dnia [...] — od małżonków J. i A. M.. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu swojej decyzji powołało się na orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 marca 1993 r. (SA/Wr 1823192, ONSA 1994, Nr 3, poz. 88), w którym podkreślono, że zstępni właściciela gospodarstwa rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, mogą po jego śmierci ubiegać się o przyznanie im tej działki na własność, jeżeli najpóźniej w chwili śmierci uprawnionego przejęli po nim posiadanie działki i działkę tę nieprzerwanie posiadają. Organ odwoławczy wskazał w ostatecznej decyzji również na fakt, że trudne losy rodzinne oraz bohaterstwo członków rodziny odwołującej się nie mogą mieć w myśl obowiązujących przepisów prawa znaczenia dla przyznania tytułu własności w trybie powołanej wcześniej ustawy W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego strona skarżąca podniosła, że zarówno decyzja organu pierwszej instancji, jak i utrzymująca ją w mocy decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W., są dla niej krzywdzące, ponieważ jest następcą prawnym J. I A. M., jako ich córka i spadkobierczyni. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wskazał, iż orzekając w sprawie niniejszej organy nie naruszyły art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych ( Dz.U. z 1998r. Nr 7, poz. 25 ze zm) stanowiących podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji. Sąd I instancji podzielając ustalenia faktyczne i rozważania prawne zaprezentowane przez organ odwoławczy podkreślił, iż skarżąca posiada co prawda status zstępnego osoby uprawnionej, jednakże nie spełnia wszystkich ustawowych przesłanek, wskazanych w art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych, niezbędnych do nieodpłatnego nabycia działki nr [...] oraz działki stanowiącej obecnie część działki nr [...]. Powołane przepisy dają wprawdzie prawo do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub ust. 2 również zstępnemu osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, jednak tylko takiemu zstępnemu osoby uprawnionej, który po jej śmierci faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością. Ustawodawca uzależnił więc przyznanie prawa własności działki określonej w ust.1 I lub 2 art. 118 ustawy, zstępnym osoby uprawnionej, której w myśl dotychczasowych przepisów, przysługiwało prawo użytkowania działki gruntu (ust. 1), bądź prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich (ust. 2), od faktycznego władania tą nieruchomością przez zstępnego po śmierci osoby uprawnionej i od tego, aby realizacja uprawnienia nie naruszała praw osób trzecich. Artykuł 118 ust. 1 ustawy określa to uprawnienie jako "prawo użytkowania" działki. Uprawnienia przewidziane w art. 118 powołanej wcześniej ustawy z 1990 r. nie mogą być interpretowane rozszerzająca, mają bowiem służyć zaspokojeniu interesów rolnika, nie zaś osób trzecich. Sąd podkreślił, iż regulacja zawarta wart. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, stawiająca zstępnemu ubiegającemu się o przyznanie prawa własności działki warunek faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania), oznacza wymaganie osobistego użytkowania nieruchomości (faktycznego) przez zstępnego ubiegającego się o przyznanie prawa własności działki. Nie spełnia zatem tego warunku zstępny, który nie korzysta z gruntu działki. W rozpoznawanej sprawie J. L. sama złożyła oświadczenie o tym, że nie władała faktycznie spornymi działkami gruntu wchodzącymi w skład gospodarstwa rolnego jej rodziców, czyli J. I A. M., czego dowodem jest znajdujący się w aktach sprawy protokół oględzin i ekspertyz sporządzony w dniu [...], podpisany przez J. L. i jej męża M. L. Jednocześnie Sąd I instancji wskazał, że Skarb Państwa rozporządził już w drodze umowy sprzedaży, przysługującym mu prawem własności do gruntów przejętych na podstawie decyzji z dnia [...] od małżonków J. i A. M., czego potwierdzeniem jest umowa sprzedaży spornych gruntów z dnia [...], zawarta przez Skarb Państwa ze S. i J. M. i B. K. (wypis aktu notarialnego — repertorium [...]). Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosła J. L. zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie oraz o zasądzenie na rzecz ustanowionego pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu według norm przepisanych powiększonych o należny 22% podatek VAT, na podstawie § 14 ust. 2 pkt 2b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U Z 2002 r., Nr 163, poz. 1349), oraz zasądzenie niezbędnych poniesionych wydatków związanych z kosztami prowadzonej korespondencji w postaci listów poleconych w kwocie 3,55 zł, na podstawie § 15 pkt 2 cytowanego wyżej rozporządzenia.. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: -naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. tj. art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników z dnia 20 grudnia 1990 roku (Dz. U. 98.7.25). Błąd ten zdaniem skarżącej, miał istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem naruszenie powyższego przepisu prowadziło do utrzymania w mocy błędnej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...]. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż J. L. jest córką i jedyną spadkobierczynią J. i A. M. właścicieli spornych nieruchomości położonych we wsi K. stanowiących działki o numerach [...] oraz [...] co potwierdzają postanowienia z dnia [...] wydane przez Sąd Rejonowy w S. w sprawie o sygn. akt [...]. Nadto skarga kasacyjna zarzuca, iż Sad I instancji nie uwzględnił okoliczności, iż J. L. po śmierci matki, a później ojca faktycznie władała przedmiotową nieruchomością, zaś powołany zapis art. 118 ustawy nie precyzuje jak długo ma trwać stan faktycznego władania ani nie określa czy w chwili składania wniosku o nieodpłatne przyznanie własności gospodarstwa rolnego ma on trwać nadal. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm. ) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach : 1) naruszenia prawa materialnego przez błędna wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszenie przepisów postępowania " jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 §1 ustawy — Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej " biorąc jedynie pod uwagę nieważność postępowania". Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem skarżącego — uchybił Sąd i uzasadnienia ich naruszenia. Kasacja nieodpowiadająca tym wymogom pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie nie zawiera usprawiedliwionej podstawy zaskarżenia. Na wstępie należy zauważyć, iż wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, Sąd I instancji oraz orzekające w sprawie organy uznały J. L. za zstępną osób uprawnionych, którym przysługiwało prawo domagania się nieodpłatnego nabycia działki gruntu pozostawionej w ich użytkowaniu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego państwu na podstawie decyzji Kierownika Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w O. z dnia [...]. Jednocześnie prawidłowo Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu przyjął, iż skarżąca nie spełnia pozostałych ustawowych przesłanek wskazanych w art. 118 ust. 1 i 2a ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników ( Dz.U Dz 1998r Nr 7, poz. 25 ze zm.) Zasadniczą kwestią w sprawie niniejszej jest fakt, przywołany przez Sąd I instancji, iż część gruntów przejętych na rzecz państwa z mocy decyzji z dnia [...] w tym działka nr ew. [...] objęta wnioskiem skarżącej, została na podstawie umowy sprzedaży z dnia [...] ( akt notarialny Rep. [...] ) zbyta na rzecz osób trzecich, a co za tym idzie w chwili składania wniosku o którym mowa w art. 118 ust. 2a cytowanej ustawy nie stanowiła własności Skarbu Państwa. Już ta okoliczność czyni niemożliwym realizację żądania skarżącej w zakresie działki nr [...] bowiem art. 118 ust. 3 ustawy stanowi, iż przepisów ust. 1 – 2a nie stosuje się, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego W pozostałym zakresie, jak zasadnie przyjął Sąd i organy, wniosek skarżącej nie mógł zostać pozytywnie rozpoznany, bowiem jest faktem w sprawie bezspornym, przyznanym przez J. L. w toku postępowania administracyjnego, iż nie włada ona faktycznie i nie użytkuje działek gruntu, których bezpłatnego przeniesienia się domaga. Tymczasem art. 118 ust. 2a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, zezwalający zstępnemu ubiegać się o przyznanie prawa własności działki uzależnia pozytywne rozpoznanie wniosku od zaistnienia przesłanki faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom. Oznacza to, że zstępni właściciela gospodarstwa rolnego przejętego na własność Państwa, któremu przyznane zostało prawo dożywotniego użytkowania działki gruntu, mogą po jego śmierci ubiegać się o przyznanie im tej działki na własność, jeżeli najpóźniej w chwili śmierci uprawnionego przejęli po nim posiadanie działki i działkę tę nieprzerwanie posiadają ( vide wyrok NSA z dnia 23 marca 1993r. SA/Wr 1823/92, ONSA 1994, Nr 3, poz 88). Redakcja ust 2a art. 118 ustawy o ubezpieczeniu rolników, nie pozostawia w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wątpliwości, w związku z użyciem przez ustawodawcę zwrotu w czasie teraźniejszym dla chwili złożenia wniosku " z wnioskiem może wystąpić zstępny osoby uprawnionej..., który po jej śmierci faktycznie włada...daną nieruchomością", iż wymóg ten dotyczy momentu zgłoszenia żądania jak i rozstrzygania przez organy. Za powyższa interpretacją przemawia także wykładnia celowościowa omawianego przepisu, wskazująca, iż celem powyższego unormowania było zaspokojenie potrzeb rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz państwa oraz jego zstępnych nadal nieruchomości opisane w ust. 1 i 2 art. 118 ustawy użytkujących, nie zaś osób które faktyczny związek z wymienionymi nieruchomościami utraciły, zaspokajając swoje interesy w inny sposób. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie