IV SA/Wa 645/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Rzążewska Asesor WSA Anna Szymańska (spr.) Asesor WSA Wanda Zielińska-Baran Protokolant Andrzej Malinowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 stycznia 2005 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2004 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że zespół dworsko parkowy podlegał przejęciu na cele reformy rolnej I. Stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] września 2002 r. [...], II. Zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz M. B. kwotę 200,00 zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2004 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2002r. stwierdzającą, że zespół dworsko-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego " D." o ogólnej powierzchni 1289,3479 ha, stanowiący byłą własność M. S. - podlega pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że kluczowym zagadnieniem dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia w przedmiotowej sprawie możliwości wykorzystania wymienionych we wniosku Pani T. B. nieruchomości na cele reformy rolnej wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przedmiotowa nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. Do przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości spełniającej przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie było konieczne wydanie decyzji administracyjnej w tym przedmiocie, ponieważ przechodziła ona na własność Skarbu Państwa z mocy samego prawa z dniem 13 września 1944 r. Zaświadczenie wystawione przez wojewódzki urząd ziemski o podpadaniu przedmiotowej nieruchomości pod działanie dekretu było jedynie podstawą do wpisu Skarbu Państwa do księgi wieczystej w miejsce dotychczasowych właścicieli. Jak wynika z treści art. 1 dekretu z dnia 6 września 1944r., przejmowana na cele reformy rolnej nieruchomość ziemska nie oznaczała tylko i wyłącznie takiej nieruchomości rolnej, która była przeznaczona na powiększanie istniejących lub tworzenie nowych gospodarstw. Ponadto, zgodnie z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), właściwy organ orzekał, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 pkt e) powołanego dekretu. Przepis § 44 wyżej cytowanego rozporządzenia dowodzi, że zabudowania dworskie, choć nie mogły podlegać podziałowi, również były przejmowane na własność Skarbu Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu. Jak twierdzi organ o tym, że budynki dworskie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przesądza również § 8 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945r., który stanowi, że majątki przejmuje się ze wszelkimi aktywami. Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi żaden przepis dekretu nie wskazuje jakoby części nieruchomości ziemskiej, przejmowane na cele reformy rolnej, np. dwory, podlegały wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu. Zarówno z art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu jak i § 5 rozporządzenia wykonawczego do dekretu wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, a zatem również budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości. Wskazana w odwołaniu uchwala Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. z chwilą wejścia w życie Konstytucji RP utraciła moc powszechnie obowiązującej wykładni przepisów prawa, a ponadto dotyczyła zupełnie odmiennego stanu prawnego i faktycznego. W skardze na tę decyzję M. B. wniosła o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi podniosła, że przejęciu na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944r. podlegały wyłącznie nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, a nie wszelkie nieruchomości położone poza terenami miast. Ten sam pogląd zaprezentował również Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990r. (sygn. akt W3/89), który przyjął, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane na cele produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Powołane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przepisy rozporządzenia z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej pozostają, jak podnosi skarżąca, bez żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Zagadnienia dotyczące własności nie mogą być w systemie polskiego prawa regulowane w trybie rozporządzeń ministra. Ponadto nie istniał funkcjonalny związek części nieruchomości o charakterze nierolniczym (zespołu dworsko - parkowego) z częścią nieruchomości o charakterze rolniczym, a kwestii związku funkcjonalnego między tymi częściami nieruchomości organ nie rozpatrywał. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art.2 ust.l lit.e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź lOOha powierzchni ogólnej, bądź 50ha użytków rolnych, a na terenie województw Poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał lOOha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września I944r. Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art.2 ust.l lit.e) dekretu nieruchomości ziemskich od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałaby w czasie skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność Państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. I dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej /Dz.U.Nr 39, poz.233 ze zm/. Przepisy wykonawcze do tego dekretu- rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. - w §6 przewidywały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art.2 ust.l lit.e) dekretu. Wniosek taki w myśl §5 tego rozporządzenia był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym, czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w §6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art.2 ust. I lit.e) dekretu powodowało skutki rzeczowe i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej. Zgodnie z §5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art.2 ust. 1 lit.e) dekretu, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w §5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art.2 ust.l lit. e) dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dozwała również na rozstrzyganie o tym czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu z uwagi na swój charakter, to jednak zestawienie treści tego uregulowania z §6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w §5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę składającą wniosek obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art.2 ust.l pkt e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany §6 posługuje się również określeniem "dana nieruchomość", jaki zawiera §5 rozporządzenia, jednak zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art.2 ust.l lit.e) dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art.2 ust. 1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość (zespół dworsko-parkowy), nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej i nie może być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie zaś z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów, W §5 cytowanego rozporządzenia, o czym była mowa wyżej, przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych /własności/ do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art.2 ust. 1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania w innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi części składowej majątku ziemskiego. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art.2 ust.l lit.e) zostały faktycznie przejęte przez Państwo. Bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnych na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowaniu przed sądem powszechnym, czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym, czy też w powództwie o ustalenie prawa. W związku z powyższym ocenić należy, że decyzja organu I instancji oraz utrzymująca ją w mocy decyzja organu II instancji zapadły bez podstawy prawnej, zatem są dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art.l 56 §1 pkt 2) kpa. Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana w skardze i w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. (sygn. akt W 3/89), gdyż kwestia ta wobec przyjęcia, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Z przyczyn wyżej wymienionych, na podstawie art.145 §1 pkt2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.o Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm./ stwierdzono nieważność decyzji obu instancji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art.200 powołanej ustawy.