I FSK 80/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Zirk-Sadowski po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2007 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Stefana W. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 28 września 2006 r. sygn. akt I SA/Lu 412/06 odrzucającego skargę Stefana W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 12 maja 2006 r. (...) w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2003 r. postanawia: oddalić skargę kasacyjną. Postanowieniem z dnia 28 września 2006 r., I SA/Lu 412/06, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odrzucił skargę Stefana W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 12 maja 2006 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2003 r. W motywach orzeczenia Sąd zauważył, że na mocy stosownego zarządzenia Przewodniczącego Wydziału skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem jej odrzucenia. Doręczenia wezwania dokonano w tzw. "trybie zastępczym" /por. art. 65 par. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a. w zw. z par. 9 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 17 czerwca 1999 r. w sprawie szczegółowego trybu doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym - Dz.U. nr 62 poz. 697 ze zm./, w dniu 27 lipca 2006 r., tj. w ostatnim dniu upływu terminu przechowywania przesyłki w placówce pocztowej, po uprzednim dwukrotnym jej awizowaniu /w dniach 12 i 20 lipca 2006 r./. W tym stanie rzeczy 7-dniowy termin do uiszczenia wpisu upływał w dniu 3 sierpnia 2006 r. We wskazanym terminie wpis od skargi nie został uiszczony, wobec czego podlegała ona odrzuceniu na podstawie art. 220 par. 3 p.p.s.a. W skardze kasacyjnej od powyższego orzeczenia zarzucono naruszenie art. 70 par. 2 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie oraz nieważność postępowania w rozumieniu art. 183 par. 2 pkt 5 tej ustawy. Na tej podstawie skarżący zażądał uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji oraz zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego. W motywach środka odwoławczego podniesiono, iż strona po złożeniu skargi, pismem z dnia 13 września 2006 r. złożonym za pośrednictwem Dyrektora Izby Skarbowej w L., powiadomiła organ o zmianie swojego adresu zamieszkania na adres: (...) B.-P., ul. C. 9/28. Pismo to organ powinien był przekazać Sądowi. Skarżący nie wie, czy organ uczynił zadość obowiązkowi wynikającemu z art. 54 par. 2 p.p.s.a., dotyczącemu przekazania skargi wraz z całością akt sprawy sądowi administracyjnemu. Obowiązek ten rozciąga się natomiast również na wszelkie pisma, które strona składa do organu po złożeniu skargi. Skarżący nie powinien ponosić negatywnych skutków związanych z ewentualnym niedopełnieniem tego obowiązku przez organ. Jednocześnie skarżący nie mógł na tym etapie przekazać ww. pisma Sądowi, ponieważ nie wiedział, czy skarga w tym czasie została już przekazana do Sądu, czy też nie. Ponadto, działając w zaufaniu do treści pouczenia zawartego w zaskarżonej decyzji, miał świadomość, że skarga, jak i wszelkie jej uzupełnienia winny być kierowane najpierw do organu /zanim na podstawie urzędowego zawiadomienia, zawierającego w szczególności sygnaturę akt sprawy nie uzyska on wiadomości, że skarga wpłynęła do Sądu/. W opisanej wyżej sytuacji skarżący miał podstawy by sądzić, że jego nowy adres zamieszkania jest Sądowi znany i doręczanie pism sądowych będzie następowało na nowy adres. Tymczasem Sąd I instancji próbował doręczyć skarżącemu wezwanie do uiszczenia opłaty sądowej od skargi pod starym adresem: D. 31, (...) L.-P. i przyjął, że wezwanie to zostało mu doręczone zastępczo, podczas gdy w świetle art. 70 par. 2 p.p.s.a. należało podjąć próbę doręczenia na aktualny adres skarżącego, wskazany przez niego w piśmie skierowanym do organu. Art. 70 par. 2 p.p.s.a. obliguje Sąd do doręczenia pisma na nowy adres, jeżeli jest on Sądowi znany. Zdaniem skarżącego brak jest racjonalnych przeszkód do przyjęcia, iż wiedza Sądu o zmianie adresu strony mogłaby wynikać również z analizy akt administracyjnych sprawy, tym bardziej, że jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, pismo w tym przedmiocie zostało złożone już po wniesieniu skargi. Ponadto należy zdaniem strony wziąć pod uwagę okoliczność, że obowiązek zawiadomienia Sądu o zmianie miejsca zamieszkania, wynikający z art. 70 par. 1 p.p.s.a., którego niedopełnienie przez stronę skutkuje pozostawieniem pisma w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia w oparciu o art. 70 par. 2 p.p.s.a., powstaje dopiero z momentem pouczenia strony o tym obowiązku i skutkach jego niedopełnienia, co powinno nastąpić przy pierwszym doręczeniu. Skarżący nie został natomiast o tym obowiązku pouczony przez Sąd I instancji, zaś skutek ów został de facto w stosunku do niego zastosowany. Swoje stanowisko strona wsparła poglądami doktryny w powyższym zakresie, która opowiada się za koniecznością dokonania pierwszego doręczenia w sprawie do rąk adresata. Stanowisko takie wydaje się też podzielać Wojewódzki Sąd Administracyjny, który zamieścił powyższe pouczenie w piśmie sądowym przy kolejnym doręczeniu z dnia 3 października 2006 r. /dotyczącym zaskarżonego postanowienia z dnia 28 września 2006 r./. Wnioskować stąd można, iż takie pouczenie nie zostało w ogóle zawarte przy poprzednim wezwaniu strony do uiszczenia opłaty sądowej, bądź też, że mimo jego umieszczenia przy tym wezwaniu, Sąd uznał je za nieskuteczne i próbował pouczyć skarżącego w tym przedmiocie, tak aby pouczenie to dotarło do niego w sposób bezpośredni, a nie zastępczy. Wywodzenie wobec skarżącego skutków przewidzianych w art. 70 par. 2 p.p.s.a. mogłoby nastąpić pod warunkiem, że wcześniej Sąd zastosowałby się do treści tej części tego przepisu, w której mowa o obowiązku wzięcia pod uwagę nowego adresu skarżącego, który jest Sądowi znany. W tym stanie rzeczy w ocenie skarżącego doszło przy wydawaniu zaskarżonego postanowienia do naruszenia art. 70 par. 2 p.p.s.a. przez jego niewłaściwe zastosowanie, co wyrażało się w niewzięciu pod uwagę nowego adresu skarżącego, wskazanego w piśmie skierowanym do organu po złożeniu skargi za pośrednictwem tego organu, jak również w zastosowaniu /mimo nie powołania tego przepisu w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia/ skutku doręczenia w sytuacji braku wcześniejszego pouczenia skarżącego o obowiązku zawiadomienia Sądu o zmianie miejsca zamieszkania i skutkach niedopełnienia tego obowiązku. Powyższe naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziło do wydania postanowienia o odrzuceniu skargi, które to postanowienie nie powinno było zapaść przy prawidłowym zastosowaniu powyższego przepisu. Prawidłowe zastosowanie tego przepisu skutkowałoby bowiem przyjęciem, że doręczenie może nastąpić wyłącznie na nowy adres, zaś na adres podany w skardze wyłącznie przy braku wskazania nowego adresu przez skarżącego i to przy prawidłowym pouczeniu go o skutkach takiego zaniedbania, co nie miało w sprawie miejsca. Zarazem wskazane naruszenie skutkowało w ocenie strony pozbawieniem jej możliwości obrony swoich praw w postępowaniu przed sądem administracyjnym /art. 183 par. 2 pkt 5 p.p.s.a./, co jest jedną z przyczyn nieważności postępowania, którą NSA bierze pod uwagę z urzędu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W pierwszym rzędzie należało zwrócić uwagę na zakres kognicji Sądu administracyjnego II instancji. Zgodnie z art. 183 par. 1 zd. 1 p.p.s.a., NSA - poza przypadkami nieważności postępowania, wymienionymi w art. 183 par. 2 p.p.s.a. - rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Oznacza to związanie Sądu kasacyjnego podstawami zaskarżenia oraz zakresem tego zaskarżenia /w całości lub w części/. Sąd odwoławczy bierze jednak pod uwagę z urzędu nieważność postępowania, która zachodzi m.in. w przypadku, gdy strona została pozbawiona możności obrony swych praw /art. 183 par. 2 pkt 5 p.p.s.a./. W niniejszej sprawie żadna z przesłanek wymienionych w art. 183 par. 2 p.p.s.a. nie zachodzi, w tym również wskazywane środku odwoławczym pozbawienie skarżącego możliwości obrony jego praw. Nieważność określona w art. 183 par. 2 pkt 5 p.p.s.a. polega przede wszystkim na tym, że strona na skutek wadliwości procesowych sądu lub strony przeciwnej nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeśli skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte przed wydaniem orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji /por. wyrok NSA z dnia 13 października 2005 r., FSK 2356/04 - Lex nr 175406/. Tak rozumiane pozbawienie strony możności obrony jej praw w procesie, w ocenie Sądu odwoławczego nie wystąpiło w niniejszej sprawie. Omawiana sytuacja miałaby przykładowo miejsce w niniejszej sprawie, gdyby Sąd I instancji, dokonując doręczenia przesyłki z wezwaniem do uiszczenia należnej od skargi opłaty sądowej, nie pouczył skarżącego o obowiązku zawiadamiania Sądu o każdej zmianie jego adresu i skutkach zaniedbania tego obowiązku. To zaś w niniejszej sprawie nie miało miejsca. W myśl art. 70 par. 2 p.p.s.a. o obowiązku strony, wynikającym z par. 1 tego przepisu /zawiadamianie sądu o każdej zmianie swojego zamieszkania, adresu do doręczeń lub siedziby/, jak i skutkach jego niedopełnienia sąd powinien pouczyć stronę przy pierwszym doręczeniu. Tak się też w przedmiotowej sprawie stało. Z akt sprawy wynika, że doręczając stronie odpis zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 6 lipca 2006 r. /wezwanie do uiszczenia wpisu/ Sąd pouczył stronę o omówionym wyżej obowiązku i skutkach jego zaniedbania. Okoliczność, iż z pouczeniem tym skarżący się nie zapoznał, z uwagi na to, że pismo to było pierwszym, doręczanym /zastępczo/ skarżącemu w niniejszym postępowaniu, nie wyłącza zastosowania dyspozycji zawartej w zdaniu pierwszym art. 70 par. 2 ustawy sądowoadministracyjnej /pozostawienia pisma w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, w razie zaniedbania ww. obowiązku/ - por. postanowienie NSA z dnia 15 grudnia 2005 r., I FZ 634/05 - nie publ. Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu znany jest przy tym wyrażany niekiedy w piśmiennictwie pogląd, iż pierwsze doręczenie w sprawie musi być doręczeniem właściwym /do rąk adresata/, aby wskazane pouczenie odniosło właściwy skutek /por. A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, B. Dauter, B. Gruszczyński: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz; Zakamycze 2005 r., s. 187; J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, LexisNexis 2006, s. 208; T. Ereciński /red./, J. Gudowski, M. Jędrzejewska, Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego, Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze, t. 1, Warszawa 2004, s. 332; M. Korniłowicz, Czekajcie na listy, Rzeczpospolita 2000 nr 9 s. 27/. W przytoczonych publikacjach argumentuje się powołany pogląd przede wszystkim tym, że przy pierwszym doręczeniu nie ma pewności, iż adres wskazany przez stronę jest prawidłowy. Adres staje się pewny dopiero przy kolejnym doręczeniu, jeżeli będzie ono doręczeniem właściwym. Odnosząc się do powyższego argumentu zauważyć należy, że strona składając pismo do sądu /zwłaszcza wszczynające postępowanie w sprawie/ powinna liczyć się z tym, że na wskazany przez nią adres będzie kierowana korespondencja sądowa. W jej interesie leży zatem, aby adres ten był prawidłowy. Przytoczonego wyżej stanowiska Sąd odwoławczy w niniejszym składzie nie podziela jednak przede wszystkim dlatego, że jakkolwiek doręczenie właściwe i zastępcze są różnymi sposobami doręczeń, to ich ważność musi być oceniana w ten sam sposób. Wskazani autorzy przypisują zaś odmienne skutki prawne każdemu z ww. trybów, co nie znajduje potwierdzenia w ustawie. W szczególności - jak zauważono wyżej - odmawiają skuteczności pouczeniu o obowiązku wynikającym z art. 70 par. 1 p.p.s.a. i skutkach jego zaniedbania, jeżeli pierwsze doręczenie dokonane przez sąd w sprawie nie było doręczeniem właściwym. Tymczasem art. 70 par. 2 p.p.s.a. /i jego odpowiednik w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. nr 43 poz. 296 ze zm. - art. 136 par. 2/ nie różnicuje trybu doręczenia w jakim powinno się pouczyć stronę o obowiązku wynikającym z art. 70 par. 1 p.p.s.a. i konsekwencjach jego niedopełnienia. Przepis ten stanowi jedynie, iż o wskazanym "obowiązku i skutkach jego niedopełnienia sąd powinien pouczyć stronę przy pierwszym doręczeniu". Wnosić więc stąd należy, iż pierwsze doręczenie, zawierające stosowne pouczenie, może być zarówno doręczeniem właściwym, jak i zastępczym. Twierdzenie natomiast, że musi być to doręczenie dokonane do rąk adresata jest w istocie implementacją dodatkowego /nowego/ elementu normatywnego do dyspozycji analizowanego przepisu, co w systemie prawa stanowionego /por. zwłaszcza art. 2 i art. 87 Konstytucji RP/ nie powinno mieć miejsca. Wspomnianej przesłanki nie daje się wywieść z treści art. 70 par. 2 p.p.s.a. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że także w doktrynie prezentowany jest pogląd, iż pouczenie o konieczności zawiadamiania o zmianie adresu wywołuje skutki, jeżeli pierwsze doręczenie było skuteczne, nie wyłączając doręczenia zastępczego /por. M. Kołakowski [w:] K. Piasecki /red./, Kodeks postępowania cywilnego, Komentarz, t. I, Warszawa 1996, s. 487; E. Marszałkowska-Krześ, Czekajcie na listy, Rzeczpospolita 2000 nr 11 s. 3; M. Romańska, H. Knysiak-Molczyk, T. Woś Tadeusz /red./ Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2005, s. 317/. Autorzy ci również podkreślają, że nie ma podstaw do tego, aby w odmienny sposób traktować doręczenie właściwe i zastępcze, a ponadto wskazują, iż przyjęcie przeciwnego stanowiska doprowadziłoby w praktyce niejednokrotnie do niemożności skutecznego zainicjowania postępowania lub nieuzasadnionych przypadków ustanawiania kuratora procesowego, nawet gdyby wskazany adres strony byłby adresem aktualnym i rzeczywistym. Uznanie pierwszego doręczenia przez awizo za nieskuteczne mogłoby również w ich ocenie prowadzić do unikania przez strony podejmowania przesyłek sądowych w celu uniemożliwienia prowadzenia lub spowodowania przewlekłości postępowania. Mając powyższe na uwadze stwierdzić trzeba, że - wbrew wywodom skargi kasacyjnej - Sąd I instancji wywiązał się z nałożonego nań w art. 70 par. 2 zd. drugie p.p.s.a. obowiązku pouczenia strony o konieczności zawiadamiania Sądu o każdej zmianie swojego zamieszkania i skutkach zaniechania tej czynności. W tym natomiast stanie rzeczy brak zawiadomienia Sądu przez skarżącego o zmianie jego adresu, skutkował pozostawieniem pisma /wezwania do uiszczenia wpisu od skargi/ w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia /art. 70 par. 2 zd. pierwsze p.p.s.a./. Nie znajduje bowiem również żadnego potwierdzenia w aktach sprawy /tak sądowych, jak i administracyjnych/ okoliczność zawiadomienia Sądu przez skarżącego - za pośrednictwem organu - o zmianie swojego adresu zamieszkania. Do Sądu I instancji nie wpłynęło pismo skarżącego ze stosowną informacją, które jego zdaniem organ powinien przekazać. Z kolei w aktach administracyjnych sprawy ostatnim dokumentem jest zaskarżona decyzja wraz ze zwrotnym potwierdzeniem jej odbioru przez podatnika. W aktach tych, podobnie jak w skardze strony, można dopatrzeć się jedynie poprzednio wskazywanego przez nią adresu do korespondencji, na który doręczono wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi. Wreszcie na poprawnie opisanej kopercie /zawierającej wezwanie do uiszczenia wpisu/ wraz ze zwrotnym potwierdzeniem odbioru nie zawarto adnotacji o zmianie miejsca zamieszkania adresata, a jedynie o jego nieobecności. Trudno w konsekwencji przyjąć, iż: a/ nowy adres miejsca zamieszkania strony był Sądowi I instancji znany; b/ o zmianie miejsca zamieszkania powiadomiła ona Sąd /do czego obligował ją art. 70 par. 1 p.p.s.a./. W tym też kontekście - nawiązując do wywodów środka odwoławczego - podkreślić należy, iż okoliczność złożenia skargi za pośrednictwem organu nie oznacza, że do czasu pierwszego pisma sądu, doręczonego stronie, cała jej korespondencja powinna być kierowana do organu. Należy przypomnieć, że w myśl art. 54 par. 2 organ, o którym mowa w par. 1 /za pośrednictwem którego wniesiono skargę/, przekazuje skargę sądowi wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę w terminie trzydziestu dni od dnia jej wniesienia. Od momentu przekazania skargi do Sądu, strona powinna kierować swoją korespondencję do Sądu. Nie jest przy tym konieczne wskazywanie sygnatury akt nadanej przez Sąd, jeżeli nie jest ona stronie znana /wystarczyłoby podać informacje np. o zaskarżonym akcie prawnym/. W niniejszej sprawie przekazanie przez organ skargi sądowi wraz z aktami sprawy i odpowiedzią na skargę miało miejsce w dniu 6 lipca 2006 r., a wiec ponad dwa miesiące przed - jak twierdzi skarżący - wysłaniem pisma przez stronę do organu /dnia 13 września 2006 r. - por. s. 2 skargi kasacyjnej/. Rzekome zawiadomienie o zmianie miejsca zamieszkania strona wysłała również ponad miesiąc po tym, jak usiłowano jej doręczyć przedmiotowe wezwanie. W tym zaś stanie rzeczy żadną miarą przyjąć nie można, iż w sprawie doszło do naruszenia art. 70 par. 2 p.p.s.a., oraz że zaistniała w sprawie przesłanka nieważności postępowania z art. 183 par. 2 pkt 5 p.p.s.a. Brak wywiązania się skarżącego z wezwania Przewodniczącego Wydziału, wydanego w trybie art. 220 par. 1 p.p.s.a., musiał więc skutkować odrzuceniem skargi na podstawie par. 3 ww. przepisu, co też Sąd I instancji uczynił. Z tych względów skargę kasacyjną należało oddalić, na podstawie art. 184 p.p.s.a.