III SA/Wa 1895/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Małgorzata Jarecka, Sędzia WSA Jakub Pinkowski (sprawozdawca), Asesor WSA Hieronim Sęk, Protokolant Robert Powojski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2006 r. sprawy ze skargi A. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy oddala skargę Pismem z [...] kwietnia 2004r. A. O. zwana, dalej Skarżącą, zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS) z wnioskiem umorzenie wszelkich zaległości wobec tej instytucji powstałych w okresie od maja 1999r. do lipca 2001r. W uzasadnieniu podniosła, iż z dniem [...] lipca 2001r. zawiesiła prowadzenie własnej działalności gospodarczej z powodu trudnej sytuacji na rynku, narastającego zadłużenia wobec ZUS, a także niewypłacalności swoich kontrahentów. Wyjaśniła nadto, iż nie może podjąć zatrudnienia, a jej jedynym stałym źródłem utrzymania są alimenty w wysokości 500 zł. Ponadto wskazała, że mieszka w mieszkaniu będącym własnością jej byłego męża wraz z córką, która również otrzymuje alimenty w wysokości 500 zł. ZUS decyzją z [...] września 2004r., nr [...], działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28, art. 30 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm., dalej uosus), odmówił Skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżąca wniosła o uchylenie powyższej decyzji i wydanie decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek za okres od maja 1999r. do lipca 2001r., zarzucając organowi I instancji naruszenie art. 28 uosus przez błędną interpretację, w wyniku której przyjęta została możliwość spłaty należności wobec ZUS. Argumentowała, że znajduje się w tak trudnym położeniu, że comiesięczne spłacanie nawet kilkunastozłotowych zobowiązań pieniężnych staje się naruszeniem egzystencji jej i córki. W ocenie Skarżącej w decyzji organu pierwszej instancji nie wskazano żadnej przesłanki, na podstawie której mogłaby podjąć się spłaty zobowiązań finansowych wobec ZUS. Jej zdaniem podstawą odmowy udzielenie ulgi były tylko przypuszczenia i sugestie. Nie dostrzeżono realnych i konkretnych podstaw, mających wskazać możliwe źródła spłaty wymaganych należności. Zdaniem Skarżącej spełnia ona spełnia wszelkie warunki określone w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; dalej: rozporządzenie). Prezes ZUS decyzją z dnia [...] października 2004r., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej Kpa), utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...] września 2004r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z [...] kwietnia 2005r. (sygn. akt III SA/Wa 309/05) stwierdził jednak nieważność tej decyzji z uwagi na naruszenie przepisów o właściwości. Wniesiona przez Prezesa ZUS skarga kasacyjna została oddalona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia [...] września 2005r. o sygn. akt. II GSK 181/05. Postanowieniem z [...] lutego 2006r. Minister Polityki Społecznej przekazał wniosek Skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezesowi ZUS jako organowi właściwemu. Uzasadniając swoje stanowisko Minister wskazał na nowe brzmienie art. 83 ust. 4 uosus, natomiast pismem z [...] marca 2006r. ZUS poinformował Skarżącą o możliwości wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] kwietnia 2006r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kpa w zw. z art. 83 ust. 4 uosus - utrzymał w mocy decyzję ZUS z [...] września 2004r. W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł przede wszystkim, iż w przypadku Skarżącej nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności należności określona w art. 28 ust. 3 pkt. 1-6 uosus. Skarżąca uzyskuje bowiem dochód z tytułu alimentów. Prezes ZUS dodał także, że ocena całkowitej nieściągalności zadłużenia dotyczy nie tylko aktualnej, ale także przyszłej sytuacji finansowo-majątkowej dłużnika. Oceniając stan faktyczny pod kątem spełnienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek określonych w art. 28 ust. 3a uosus organ II instancji uznał, że nie zostały one spełnione. W tej materii wskazał, że ciężar dowodowy spoczywa na Skarżącej, a dokumentacja zebrana w przedmiotowej sprawie nie wykazuje, że uregulowanie zadłużenia mogłoby pozbawić Skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych. Skarżąca oraz jej córka otrzymują łącznie 1000 zł miesięcznie z tytułu alimentów i zajmują mieszkanie, które należy do byłego męża Skarżącej. Zdaniem organu, Skarżąca ma szansę na uzyskanie dodatkowego źródła dochodu w przyszłości, a nawet w obecnej sytuacji ma możliwość spłaty zadłużenia z wykorzystaniem ulgi wskazanej w art. 29 ust. 2 uosus, tj. umowy ratalnej. W ocenie organu, w razie przystąpienia przez Skarżącą do stopniowej spłaty zadłużenia byt rodziny, możliwość zaspokajania jej podstawowych potrzeb nie będzie zagrożona. Ponadto art. 29 ust. 2 uosus gwarantuje wstrzymanie biegu odsetek za zwłokę począwszy od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielnie ulgi, oczywiście przy załażeniu, że umowa ratalna zostanie przez strony podpisana i zobowiązana przystąpiłaby do jej realizacji. Biorąc powyższe pod uwagę organ drugiej instancji uznał, że przesłanki umorzenia należności z tytułu składek określone w art. 28 ust. 3a uosus i rozporządzeniu nie zostały spełnione i udowodnione, bowiem Skarżąca nie wykazała skutecznie ważnego interesu przemawiającego za umorzeniem zaległych należności z tytułu składek figurujących na jej koncie. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z [...] maja 2006r. Skarżąca wniosła o uchylenie wyżej wymienionej decyzji i wydanie decyzji o umorzeniu przedmiotowych należności, zarzucając Prezesowi ZUS naruszenie art. 28 uosus poprzez jego błędną interpretację, w wyniku której przyjęta została możliwość spłaty przeze mnie należności wobec ZUS a nadto brak odwołania się do przepisów rozporządzenia. W ocenie Skarżącej zaskarżona decyzja a zwłaszcza jej uzasadnienie nie uwzględniają stanu faktycznego, który uległ zmianie. Jej zdaniem, organ II instancji, uzależniając możliwość umorzenia należności od zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności zadłużenia, błędnie wskazuje, że ocena tej przesłanki odnosi się nie tylko do aktualnej, ale także przyszłej sytuacji finansowo-majątkowej dłużnika. Skarżąca wskazała, że żaden przepis nie odnosi przesłanki nieściągalności należności od przyszłej sytuacji finansowej dłużnika, bowiem gdyby tak było, to przesłanka ta nigdy nie mogłaby zostać zrealizowana. Ponadto Skarżąca zaznaczyła, że organ drugiej instancji nie zauważył również dodatkowej przesłanki, umożliwiającej mu wydanie decyzji o umorzeniu należności. Zgodnie bowiem z art. 28 ust. 3a uosus należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych, będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Taka sytuacja ma miejsce w jej przypadku. Zdaniem Skarżącej w jej sytuacji podstawą umorzenia stanowić powinien § 3 pkt 1 rozporządzenia. Zdaniem Skarżącej organ II instancji nie uwzględnił faktu, że jej córka wyprowadziła się do jej byłego męża, co oznacza że nie otrzymuje już alimentów na córkę. Utrzymuje się więc za 500 zł miesięcznie, przy czym opłata za energię elektryczną wynosi ok. 250 zł miesięcznie, opłata za gaz ok. 110 zł. Na potwierdzenie swojego stanowiska Skarżąca dołączyła kserokopie oświadczenia W. S. o wspólnym zamieszkaniu z córką, potwierdzającą odbiór przekazanych alimentów na córkę za kwiecień i maj 2006r., faktury za gaz i rachunków za prąd. Dodała jednocześnie, że jej przyszła sytuacja będzie gorsza, ponieważ zgodnie z wyrokiem Sądu alimenty od męża, które stanowią jej jedyne źródło dochodu, będzie otrzymywała jedynie do kwietnia 2007r. Niezależnie od powyższego Skarżąca podniosła, że od października 2001r. cierpi na stany depresyjne, uniemożliwiające jej normalne funkcjonowanie. W konkluzji Skarżąca stwierdziła, że zaskarżona decyzja ma charakter wyraźnie subiektywny i nie ma oparcia w przepisach prawa. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.; dalej ppsa), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 i 2 ppsa, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności decyzji. Dokonując w tym zakresie oceny zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 28 ust. 1 uosus należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład z uwzględnieniem ust. 2-4. Ust. 2 tego artykułu jednoznacznie określa, iż należności te mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, chyba, że zachodzi sytuacja określona w art. 28 ust. 3a, który otwiera możliwość uwzględnienia innych przesłanek umorzenia wyłącznie w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. W przypadku tym należności, ale wyłącznie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Niezależnie jednak, czy chodzi o kwestię umorzenia należności z tytułu składek, czy także - w przypadku ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami - o kwestię umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ustawodawca, używając zwrotu "mogą być umorzone" przesądził, że decyzja Zakładu ma charakter uznaniowy, a to oznacza, że organ ten przy ustalonym stanie faktycznym ma możliwość wyboru jednego spośród kilku wariantów rozstrzygnięć. O tym, czy składki powinny być umorzone czy też nie, rozstrzyga nie Sąd, lecz ZUS, który może - ale nie musi - je umorzyć. Zakład ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności nawet w razie spełnienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 uosus lub w rozporządzeniu - tj. w razie stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek albo gdy zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Pamiętać jednak trzeba, że w przypadku, gdy ustawodawca daje organowi możliwość rozstrzygnięcia sprawy na zasadzie uznania, sądowa kontrola jego decyzji obejmuje jedynie samo postępowanie poprzedzające jej wydanie, a nie rozstrzygnięcie będące wynikiem dokonania wyboru, o którym była mowa wyżej. Nie zwalnia to jednak Sądu z obowiązku oceny, czy spełnione zostały przesłanki umorzenia. Mimo iż pogląd ten został wyrażony przez Sąd Najwyższy na gruncie prawa podatkowego (por. wyrok z 8 listopada 1996 roku w/s III RN 24/96), to zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie pozostaje on aktualny także w odniesieniu do problematyki umarzania składek na ZUS na gruncie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zdaniem Sądu w badanej sprawie ZUS a następnie Prezes ZUS jako organ II instancji w sposób prawidłowy zbadały, czy spełniona została przesłanka wyszczególniona w art. 28 ust. 2 uosus. Biorąc zaś pod uwagę ustalenia w tym zakresie, a mianowicie, że Skarżąca i jej córka otrzymują łącznie 1.000 zł miesięcznie oraz zamieszkują w mieszkaniu byłego męża Skarżącej, organ słusznie uznał, że w takiej sytuacji przesłanka umorzenia w postaci całkowitej nieściągalności składek nie zachodzi. Prawidłowa była także ocena, że nie zachodzą przesłanki umorzenia zaległości określone w rozporządzeniu, tj. osoba zobowiązana wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Sąd chciałby wskazać, że nie ma racji Prezes ZUS, gdy twierdzi, że ocena całkowitej nieściągalności zadłużenia dotyczy nie tylko aktualnej, ale także przyszłej sytuacji finansowo-majątkowej dłużnika, ponieważ art. 28 ust 3 uosus, który jednoznacznie wskazuje, kiedy zachodzi całkowita nieściągalność, takiej przesłanki nie wymienia. Zdaniem Sądu to naruszenie naruszenie art. 28 ust. 3 uosus nie miało jednak wpływu na wynik sprawy, bowiem takie elementy jak wiek osoby zobowiązanej i jej szanse na rynku pracy ZUS powinien brać pod uwagę formułując swoje ostateczne rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia zaległości. Nie do końca można się zgodzić z tezą, że ciężar udowodnienia, iż spełnione zostały przesłanki umorzenia zaległości określone w art. 28 uosus oraz przepisach rozporządzenia spoczywa na osobie zobowiązanej, albowiem organ jest zawsze z mocy art. 7 Kpa zobowiązany podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, na podstawie zaś art. 77 § 1 Kpa zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący. Tych ustawowych obowiązków organu nie przekreśla rozporządzenie, nawet gdy w § 3 ust. 1 wyraźnie wskazuje, że ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Stanowiący bowiem podstawę wydania tego rozporządzenia art. 28 ust. 3 b uosus nie daje możliwości przerzucenia na osobę zobowiązaną ciężaru dowodowego. Faktem jest jednak, że w takich postępowaniach, których celem jest umorzenie zaległości, strona ma szczególny interes w udowodnieniu określonych faktów, często zaś bez odpowiedniej inicjatywy strony niemożliwe może się okazać wykazanie pewnych okoliczności. W sytuacji zatem, kiedy - jak w badanej sprawie - organ wykazał inicjatywę, wzywając stronę do wykazania zaistnienia pewnych zdarzeń i wskazując, że od ich istnienia może zależeć rozstrzygnięcie sprawy, nie można organowi postawić zarzutu, że nie wyjaśnił sprawy w sposób właściwy. Nie można uznać także za uzasadniony zarzutu Skarżącej, że Prezes ZUS nie uwzględnił faktu, iż jej sytuacja rodzinna i finansowa się zmieniła. Sąd bowiem, oceniając decyzję, bierze pod uwagę okoliczności istniejące w chwili jej wydania. Zmiana tych okoliczności może być przesłanką wznowienia postępowania, jeśliby zgodnie z art. 145 § 1 pkt 5 Kpa wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody, które istniały już w dniu wydania decyzji, a nie były znane organowi, który wydał decyzję. Podkreślenia jednak wymaga, iż zmiana okoliczności faktycznych, w szczególności sytuacji majątkowej, rodzinnej lub zdrowotnej osoby zobowiązanej, może być zawsze podstawą do ponownego wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie zaległości, bowiem odmowa ich umorzenia nie stwarza sytuacji powagi rzeczy osądzonej i - jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 lutego 2000 roku w/s III SA 398-399/99 - zobowiązany do uiszczenia zaległości może występować o jej umorzenie tak długo, jak długo zaległość ta istnieje, zwłaszcza zaś jeśli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu. Aczkolwiek pogląd ten wypowiedziano w oparciu o przepisy ustawy - ordynacja podatkowa, to jednak jest on w pełni aktualny także na gruncie ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ppsa skargę jako nieuzasadnioną oddalił.