I OSK 1727/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie sędzia NSA Jolanta Rajewska sędzia del WSA Jolanta Rudnicka Protokolant Urszula Radziuk po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt V SA/Wa 1553/06 w sprawie ze skargi W. L. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia represji oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt V SA/Wa 1553/06, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę W. L. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] lipca 2006 r., Nr [...], (nr [...]) w przedmiocie odmowy potwierdzenia represji. W uzasadnieniu powyższego wyroku Sąd wskazał na następujący stan faktyczny i prawny sprawy: wnioskiem z dnia [...] listopada 2004 r. W. L. zwrócił się do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o potwierdzenie dla celów kombatanckich pobytów w areszcie bez wyroku w L. od [...] sierpnia 1948 r. do [...] sierpnia 1948 r. oraz w październiku 1948 r. w więzieniu w B. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu decyzją z dnia [...] kwietnia 2006 r., nr [...], odmówił W. L. potwierdzenia przebywania bez wyroków w areszcie w L. od [...] sierpnia do [...] sierpnia 1948r. oraz w październiku 1948r. w więzieniu w B., za działalność polityczną i religijną związaną z walką o suwerenność i niepodległość Polski, wskazując, że ustalony stan faktyczny sprawy nie wypełnia dyspozycji art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002r. Nr 42 poz. 371). Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] ([...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2006 r., wskazując, iż dla uznania określonej osoby za represjonowaną w myśl ustawy o kombatantach konieczne jest spełnienie łącznie dwóch ustawowych przesłanek: po pierwsze osadzenie bez wyroku w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski w latach 1944-1956; po drugie, osadzenie na skutek działalności politycznej lub religijnej, związanej z walką o suwerenność i niepodległość. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej uznał, iż spełnienie przez W. L. pierwszej przesłanki nie budzi żadnej wątpliwości. Natomiast odnośnie drugiej przesłanki, organ powziął wątpliwości i uznał, że zawarcie małżeństwa kościelnego (z kobietą, która należała do WiNu) bez zgody przełożonego i z tego tytułu ukaranie skarżącego, nie stanowiło działalności niepodległościowej, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Na powyższą decyzję W. L. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wskazując, że od daty zawarcia związku małżeńskiego, tj. od 1948 r. do końca służby w MO był prześladowany i padały wobec niego ciągle zarzuty o współpracę z członkami AK i WiN. Oświadczył, iż z pracy w Urzędzie Gminy za działalność religijną został zwolniony, a za publiczne przyjmowanie obrazu Matki Bożej i Różańca był prześladowany w każdej pracy przez UB i PZPR i ostatecznie został zmuszony do podjęcia pracy fizycznej. Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt V SA/Wa 1553/06, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę W. L. na decyzję Prezesa instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] lipca 2006 r. wskazał, że użycie w art. 4 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, terminu "działalność polityczna bądź religijna" oznacza, iż chodzi tu nie o czyny o charakterze politycznym, czy religijnym lecz, że o "działalność" czyli szereg czynności tworzących zorganizowana i trwającą określony czas aktywność polityczna, bądź religijną. Zdaniem Sądu, sam fakt poddania represji, z pominięciem bezpośredniego zaangażowania się danej osoby w taką działalność nie powodował objęcia tej represji ochroną art. 4 ust.1 pkt 4 wskazanej ustawy. Sąd podkreślił, że nie kwestionuje faktu dwukrotnego aresztowania i przetrzymywania skarżącego bez wyroku w L. i B., jednak, w ocenie Sądu należy przyjąć, że represje te nie były wynikiem prowadzenia przez skarżącego działalności politycznej bądź religijnej. Zdaniem Sądu z akt niniejszej sprawy nie wynika, aby skarżący podejmował działania zmierzające do obalenia ustroju. Za takie działanie nie można bowiem uznać zawarcia kościelnego związku małżeńskiego bez zezwolenia przełożonego i nałożenia na wnioskodawcę z tego tytułu kary. W ocenie Sądu pierwszej instancji zawarcie związku małżeńskiego było wynikiem wyznawanej przez skarżącego wiary, a nie świadomą, celowo prowadzoną działalnością, tym bardziej, że w zbliżonym czasie skarżący wykonując obowiązki służbowe, brał czynny udział w walkach z bandami reakcyjnego podziemia na terenie województwa [...] w okresie od [...] sierpnia 1947r. do [...] grudnia 1947r. Sąd wskazał także, iż późniejsze czyny skarżącego, tj. przyjmowanie obrazu Matki Boskiej oraz odmowa zdjęcia krzyża, nie mogą stanowić represji, o której mowa w przepisie art. 4 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, gdyż miały miejsce po roku 1956. Natomiast przyznanie uprawnień kombatanckich z wnioskowanego tytułu ograniczone jest granicami czasowymi lat 1944 - 1956. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną złożył W. L., wnosząc o jego uchylenie i poprzedzającej go decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] lipca 2006 r. oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, które nie zostały opłacone w całości, ani w części. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42 poz. 371), przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że zawarcie kościelnego związku małżeńskiego z działaczką organizacji niepodległościowej stanowiło nie tylko przeciwstawienie się narzucanemu przez ówczesne władze ustrojowi politycznemu oraz instytucjom i formacjom mającym za zadanie jego utrwalenie. Było to w istocie świadome i otwarte wystąpienie przeciw przełożonym przez osobę pracującą jako funkcjonariusz MO. Podkreślono ponadto, że nie można traktować zawarcia kościelnego związku małżeńskiego jako jednorazową czynność o charakterze tylko formalnym, polegającą na wypełnieniu pewnych obrzędów, czy czynności rytualnych, gdyż z czynnością tą wiąże się szczególna odpowiedzialność związana z przymiotem nierozerwalności takiego związku. Małżonkowie bowiem zawierając taki związek przyjmują na siebie obowiązek wychowania potomstwa w duchu katolickim. Jest to zatem zobowiązanie, które należy ocenić właśnie jako "szereg czynności tworzących zorganizowaną i trwającą określony czas aktywność religijną", zgodnie z dokonaną przez Sąd wykładnią gramatyczną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Dokonując oceny zasadności wniesionej przez W. L. skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2006 r., o którym wyżej mowa, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarga ta nie ma usprawiedliwionych podstaw. W szczególności należy podkreślić, że zgodnie z art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - powoływanej dalej jako p.p.s.a.) skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W rozpoznawanej sprawie w skardze kasacyjnej wskazano na naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu przepisu art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42 poz. 371). Zarzut skargi kasacyjnej nie ma usprawiedliwionej podstawy. Istotnym dla rozstrzygnięcia tego zagadnienia jest ustalenie zakresu obowiązywania wskazanego przepisu. Przy czym nietrafny zdaje się być pogląd prezentowany w skardze kasacyjnej, że ratio legis omawianego art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach przemawia za objęciem swym zasięgiem również i wnoszącego skargę kasacyjną. W myśl art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jt. Dz. U. z 2002r. Nr 42, poz. 371), zwanej dalej ustawą o kombatantach, przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom (...) okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne, albo w latach 1944-1956 bez wyroku, za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Wykładnia gramatyczna określenia zawartego w przytoczonym art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach: "przebywanie w więzieniu za działalność polityczną bądź religijną (...)" prowadzi jednoznacznie do wniosku, że osadzenie w więzieniu powinno pozostawać w bezpośrednim związku przyczynowym z prowadzoną uprzednio a wymienioną w tym unormowaniu działalnością. To zaś oznacza, że przy takim rozumieniu tego przepisu nie obejmuje on wszystkich osób, które w czasie osadzenia w więzieniu lub areszcie w latach 1944 - 1956 były poddawane represjom, szykanom, niedozwolonym metodom śledczym z przyczyn politycznych lub innych. Należy przy tym mieć na uwadze, że art. 4 ustawy o kombatantach jest przepisem szczególnym, a więc nie podlega wykładni rozszerzającej. Skoro przepis ten zawiera wyraźne ograniczenie zarówno czasowe, jak i podmiotowe i przedmiotowe, gdyż pozostawia poza działaniem ustawy zarówno część osób represjonowanych, jak i część działań niewątpliwie mających charakter represji, to tym samym konsekwencją takiej woli ustawodawcy jest brak przesłanek do przyjęcia wykładni funkcjonalnej, zezwalającej na objęcie tym przepisem szerszego kręgu osób. Wykładnię funkcjonalną stosuje się bowiem wówczas, gdy wykładnia gramatyczna jest niewystarczająca, nie odzwierciedla woli ustawodawcy, a taka sytuacja przy odczytywaniu omawianego przepisu nie ma miejsca. Inaczej mówiąc użycie przez ustawodawcę terminu "działalność polityczna bądź religijna" oznacza, iż chodzi tu nie o czyny o charakterze politycznym, czy religijnym lecz, że o "działalność" czyli szereg czynności tworzących zorganizowana i trwającą określony czas aktywność polityczna, bądź religijną. Naczelny Sąd Administracyjny podziela w tym względzie stanowisko zaprezentowane przez Sąd pierwszej instancji, że sam fakt poddania represji, z pominięciem bezpośredniego zaangażowania się danej osoby w taką działalność nie powodował objęcia tej represji ochroną art. 4 ust.1 pkt 4 wskazanej ustawy. Poza sporem pozostaje przy tym fakt, co wynika z materiału dokumentacyjnego sprawy, dwukrotnego aresztowania i przetrzymywania skarżącego bez wyroku w L. i B. Jednakże, należy przyjąć, że represje te nie były wynikiem prowadzenia przez skarżącego działalności politycznej bądź religijnej. Materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu nie wskazuje na to, aby skarżący podejmował działania zmierzające do obalenia ustroju. Takim działaniem nie jest bowiem zawarcie kościelnego związku małżeńskiego bez zezwolenia przełożonego i nałożenie na wnioskodawcę z tego tytułu kary. Zawarcie przez skarżącego związku małżeńskiego było wynikiem wyznawanej przez niego wiary, a nie świadomą, celowo prowadzoną działalnością. Także późniejsze czyny skarżącego, tj. przyjmowanie obrazu Matki Boskiej oraz odmowa zdjęcia krzyża, nie mogą stanowić represji, o której mowa w powołanym przepisie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, gdyż miały miejsce już po roku 1956. Jak już wyżej wspomniano, przyznanie uprawnień kombatanckich z wnioskowanego tytułu, ograniczone jest granicami czasowymi do lat 1944 - 1956. Odnośnie kosztów postępowania za pomoc prawną świadczoną z urzędu, to wskazać należy, że przepisy art. 209 i 210 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, maja zastosowanie tylko do kosztów postępowania miedzy stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa ( art. 250 wskazanej ustawy) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.), pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Dlatego orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.