IV SA/Wa 1868/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, Sędziowie sędzia WSA Izabella Janson, sędzia WSA Małgorzata Miron (spr.), Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2006 r. sprawy ze skargi K. R., R. K., A. R., S. R., S. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2006 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia majątku na podstawie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu pierwszej instancji; 2. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz K. R., R. K., A. R., S. R., S. R. kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2006r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2003r. odmawiającą stwierdzenia, że dwór i park wchodzący w skład majątku B. położone na terenie gminy W., stanowiące w dacie przejęcia własność Z. R. nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał na następujące ustalenia faktyczne i prawne: Wnioskiem z dnia [...] maja 1998r. K. R. wystąpił do Wojewody [...] o stwierdzenie, że dwór w B. wraz z otaczającym go parkiem nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Decyzją z dnia [...] lipca 2002 r. Wojewoda [...] odmówił stwierdzenia, że zespół dworsko - parkowy położony w B. nie podpadał pod działanie przepisów w\w dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2002 r. uchylił w\w decyzje i sprawę przekazał do ponownego rozpatrzenia w celu uzupełnienia dokumentów sprawy o materiały archiwalne dotyczące stanu prawnego i faktycznego majątku przejętego na cele reformy rolnej. Rozpatrując ponownie sprawę Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2003r. ponownie odmówił stwierdzenia, że dwór i park pochodzący z majątku B [...] o łącznej powierzchni [...] ha stanowiące b. własność Z. R. nie podpadały pod działanie dekretu z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W wyniku rozpatrzenia odwołania organ odwoławczy wskazał, że przedmiotowa nieruchomość została przejęta na rzecz Skarbu Państwa z mocy samego prawa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e w\w dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Na cele reformy rolnej na postawie tego przepisu przechodziły nieruchomości stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw: poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie w całości na własność Skarbu Państwa a przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie dekretu czyli z dniem 13.09.1944r. W związku z powyższym stwierdzić należy, że na cele reformy rolnej można było przeznaczyć te nieruchomości, które równocześnie spełniały normy obszarowe i miały charakter nieruchomości ziemskiej. Ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów wynika, że powierzchnia przedmiotowej nieruchomości stanowiącej byłą własność Z. R. wynosiła ok. [...] ha a zatem bez wątpienia spełniała wymagane dekretem normy obszarowe. Ponadto należy zauważyć, że przez pojecie "nieruchomości ziemskie" z art. 2 ust. 1 lit. e ustawodawca miał na myśli te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Dotyczy to również zespołów dworsko - parkowych, które pozostawały w funkcjonalnej łączności z majątkiem ziemskim o obszarze przekraczającym powierzchnię ogólną 100 ha - co bezspornie miało miejsce w niniejszej sprawie. Z analizy przepisów powołanego dekretu a zwłaszcza art. 6 oraz §44 ust. 3 i 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. wynika, że cele reformy rolnej nie stały na przeszkodzie przejmowaniu na rzecz Państwa nieruchomości ziemskich, na których stały zespoły dworsko - parkowe. W tych warunkach należy stwierdzić, iż przedmiotowa nieruchomość wraz z zespołem dworsko-parkowym stanowiącym jej integralną część przejęta została zgodnie z postanowieniami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wojewoda [...] w toku postępowania wyjaśniającego, po zebraniu i zapoznaniu się z materiałami archiwalnymi dotyczącymi stanu prawnego i faktywnego majątku B. ustalił, iż po przejęciu w\w nieruchomości na własność Skarbu Państwa z resztówki pozostałej po rozparcelowaniu majątku przekazanej [...] maja 1945 r. Związkowi S. wydzielono w 1946 r. najpierw [...] ha parku wraz z pałacem a następnie w 1951 r. obszar o powierzchni [...] ha wraz z budynkami z przeznaczeniem na Państwowy D. w B. Zgodnie więc z art. 1 ust. 2 lit. d dekretu o reformie rolnej należy zauważyć, iż celem przeprowadzenia reformy rolnej było między innymi zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz innych ośrodków co spowodowało, że przejęciu na cele reformy rolnej podlegały także pałace i inne zabudowania. Zespół dworsko - parkowy powiązany był z majątkiem w B. przez osobę właściciela a więc w sensie przedmiotowym wykazywał ścisły i nierozerwalny związek z przejętą na rzecz Skarbu Państwa nieruchomością ziemską. Zespół dworsko - parkowy stanowił miejsce zamieszkania właściciela majątku tzn. ośrodek majątku. Ponadto majątek ziemski o charakterze rolnym stanowił także zaplecze dla funkcjonowania powiązanego z nim organizacyjnie zespołu dworsko-parkowego. Trudno sobie bowiem wyobrazić prawidłowe funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót- istnienie ośrodka centralnego bez dochodów z produkcji w gospodarstwie rolnym. Kwestionowanie związku funkcjonalnego między bazą gospodarstwa - dworem a pozostałą częścią majątku jest nieuzasadnione gdyż związek taki musi istnieć. Twierdzenie strony, że zespół dworsko - parkowy był wykorzystany głównie na cele mieszkalne nie oznacza, że wchodzi on w skład majątku ziemskiego o charakterze rolniczym. Wykorzystanie przez właściciela obiektów mieszkalnych jako miejsca jego zamieszkania mieści się w prawie właściciela obiektu do zarządzania nim w sposób odpowiadający jego potrzebom. Nie oznacza to jednak, że z tego powodu zespół taki nie był częścią majątku ziemskiego tego właściciela. Usytuowanie dworu w centrum majątku o charakterze rolniczym i rolniczy charakter otaczających go gruntów wskazują, że dwór ten był powiązany nie tylko z pozostałymi gruntami wchodzącymi w skład majątku poprzez osobę jego właściciela i stanowił nie tylko miejsce jego zamieszkania, ale był również związany z pozostałymi gruntami majątku będąc ośrodkiem zarządzania spornym majątkiem rolnym czyli gruntami ornymi, pastwiskami, łąkami i ogrodami warzywnymi. W związku z tym dwór wchodził w skład nieruchomości ziemskiej i przeszedł z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa wraz z całym majątkiem. Odnosząc się do zarzutu skarżącego jakoby dwór znajdował się na odrębnej działce, stanowiącej odrębną od nieruchomości rolnych nieruchomość i przez to nie podlegał reformie rolnej organ uznał go za bezzasadny. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego organ wskazał, że skarżący musiałaby w takiej sytuacji wykazać, że zespół dworsko - parkowy "B." był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej wyodrębnioną w wyniku dokonanego podziału prawnego. Taka okoliczność nie została wykazana ani nawet uprawdopodobniona. K. R., R. K., A. R., S. R. i S. R. wnieśli skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2006r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zarzucając: * naruszenie art. 9 i 11 kpa poprzez sporządzenie uzasadnienia w sposób sprzeczny z dyrektywą tych przepisów i nie odniesione się w uzasadnieniu do zarzutów zawartych w odwołaniu skarżących; * naruszenie art. 7 i 8 kpa poprzez nienależyte wyjaśnienie sprawy; * naruszenie art. 77§1 i 80 kpa poprzez wadliwą i wyrywkową ocenę materiału dowodowego co doprowadziło do uznania, że zespół dworsko parkowy "B." podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej; * naruszenie art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędną jego wykładnię i bezzasadne przyjęcie, że artykuł ten pozwalał na przejęcie szeregu budynków podczas gdy przejmowanie budynków na podstawie tego dekretu podlegało szeregu ograniczeniom; * naruszenie art. 1 ust. 2 lit. d dekretu poprzez błędną jego wykładnię i przyjęcie, że przeznaczenie części budynków majątku "B." na dom d. jest zgodne z celami reformy rolnej, podczas gdy zgodnie z tym artykułem przejęcie budynków mogło nastąpić jedynie w celu zarezerwowania odpowiednich terenów dla szkół. W uzasadnieniu skargi skarżący dodatkowo podnieśli, że nie można zgodzić się z twierdzeniami zawartymi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji co do tego, że nie udowodnili ani nawet nie uprawdopodobnili, że zespół dworsko parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej. Okoliczność ta została wykazana poprzez złożenie kserokopii zbioru dokumentów [...]. Dodatkowo podnieśli, że organ nienależycie wyjaśnił kwestię związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko- parkowym a pozostałą częścią nieruchomości, a sam związek podmiotowy - przez osobę właściciela był niewystarczający. Powołując się na orzecznictwo NSA podkreślili, że powinna być także oceniana możliwość wyłączenia spod działania dekretu tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu. Kodeks postępowania administracyjnego nakłada na organ administracji obowiązek wyjaśnienia tego związku oraz zbadania jaki dokładnie jest ten związek i czy tego rodzaju związek w zależności od jego trwałości uzasadniał podleganie zespołu dworsko- parkowego pod działanie przepisów dekretu. Stwierdzili także, że przeznaczenie gruntów na Państwowy D. nie jest zgodne z celami przeprowadzenia reformy rolnej określonymi w dekrecie a to skutkuje wadliwością postępowania nacjonalizacyjnego. W konkluzji wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania w sprawie. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. -Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz.U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Jednocześnie art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm. - zwanej także P.p.s.a.) wskazuje, że sąd rozstrzyga w graniach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając na względzie powyższe unormowanie Sąd uznał, że skarga jest uzasadniona i prowadzi do uchylenia zaskarżonej decyzji jak i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji z tym, że nie wszystkie podniesione przez skarżących zarzuty są słuszne. Stosownie do treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz.U. nr 3 z 1945 r., poz. 13) na cele reformy rolnej zostały przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiących własność albo współwłasność osób fizycznych albo prawnych jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich łączy rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret o reformie rolnej nie zawiera definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". Pojęcie o zostało zdefiniowane w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19.09.1990r. (W.3\89 OTK 1990\1\26). Wprawdzie z dniem wejścia w życie Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997r. uchwały Trybunału konstytucyjnego w sprawie ustalenia wykładni ustawy utraciły moc powszechnie obowiązującą stosownie do treści art. 239 §3 tej Konstytucji to jednak nie pozbawia tych uchwał zupełnie waloru wykładni jeżeli są one zgodne z regułami interpretacyjnymi przyjętymi w teorii prawa. Biorąc pod uwagę cele reformy rolnej określone w art. 1 ust. 2 i art. 6 dekretu oraz §6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. - tzw. rozporządzenia wykonawczego- należy przyjąć, że przejęciu podlegały tylko te nieruchomości, które miały charakter rolniczy. Analiza tych przepisów wskazuje, że intencją ustawodawcy było przejęcie tylko tych nieruchomości, które mogły być dalej wykorzystane rolniczo i które mogły być przeznaczone na cele reformy rolnej. Taka interpretacja zyskała aprobatę w dotychczasowym orzecznictwie sądowo administracyjnym m.in. wyroki NSA z dnia 6.12.2000r. IVSA 801\99 ( niepubl.), z dnia 22.08.2000 w sprawie IVSA 2582\98 i z 4.11.2003 r. sprawie IVSA 1086\02. Również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8.05.1992 r. ( IIIPRN 23\92 OSP 1993\3\47) wskazał na potrzebę przyjęcia wykładni ścieśniającej przy interpretacji przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wobec tego w sytuacji, gdy strona wnosi o stwierdzenie, że wskazany przez nią zespół dworsko (pałacowo)-parkowy nie podlega przejęciu na podstawie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej to należy ustalić czy ten zespół pozostawał w funkcjonalnej i gospodarczej łączności z gospodarstwem rolnym. Łączność taka występuje wtedy, gdy gospodarstwo rolne nie mogło funkcjonować bez tego zespołu albowiem stanowiło jego integralną cześć z uwagi na te gospodarcze i funkcjonalne powiązania. Sam związek funkcjonalny poprzez osobę właściciela był niewystarczający. Również fakt zamieszkiwania w obiektach mieszkalnych właściciela całej nieruchomości ziemskiej nie wystarczał do przejęcia nieruchomości ziemskiej wraz z tymi obiektami mieszkalnymi. Ten związek funkcjonalny i gospodarczy winien być wykazany w postępowaniu wyjaśniającym i przedstawiony w uzasadnieniu decyzji z przywołaniem dowodów, na podstawie których dokonano tych ustaleń. Tego wymaga bowiem art. 107§3 kpa. Decyzja Wojewody [...] jak i utrzymująca ją w mocy decyzja Ministra Rolnictwa Rozwoju Wsi nie zawierają takich ustaleń. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z wyrażoną w art. 7 kpa zasadą prawdy obiektywnej organ administracji ma obowiązek podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Dodatkowo art. 77§1 kpa wskazuje, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ naczelny wskazał wprawdzie, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko parkowym w B. a pozostałą częścią majątku poprzez osobę właściciela oraz że trudno sobie wyobrazić prawidłowe funkcjonowanie nieruchomości ziemskiej bez ośrodka centralnego i na odwrót, twierdzenia te jednak nie zostały poparte żadnym materiałem dowodowym. Organ administracji nie wskazał, na podstawie jakich dowodów uznał istnienie tegoż związku funkcjonalnego. Nie ustalił m.in. kto zarządzał majątkiem i czy nieruchomość ta faktycznie stanowiła ośrodek majątku ziemskiego czy też pełniła jedynie funkcje mieszkalne co skutkowałoby stwierdzeniem, że nie miała charakteru nieruchomości ziemskiej. Nie może też ujść uwadze, że zgodnie z wyrażoną w art. 15 i 138 kpa zasadą dwuinstancyjności organ administracji - w sytuacji skutecznego złożenia środka odwoławczego ma obowiązek ponownego rozpoznania sprawy nie ograniczając się jedynie do weryfikacji decyzji organu I instancji. Tymczasem organ odwoławczy nie odniósł się do wszystkich zarzutów zawartych w odwołaniu. Między innymi -wskazując na istnienie związku funkcjonalnego organ nie odniósł się do twierdzeń wnioskodawcy, co do tego, że przedmiotowy zespół znajdował się a odrębnej nieruchomości, co mają potwierdzać zapisy w wykazie hipotecznym. Powyższe okoliczności wskazują jednoznacznie na naruszenie art.7, 77§1, 80 i 107§3 jak też art. 15 kpa, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie podzielił natomiast poglądu skarżących co do tego, że fakt, iż przedmiotowa nieruchomość została w części przeznaczona na cele Państwowego D. a zatem cele nie przewidziane w dekrecie przemawia za tym, że nieruchomość będąca przedmiotem wniosku nie podpadała po działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd w tym zakresie podzielił pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2005 r. IIICZP 90\05 ( OSN 2006\11\179 ), w której stwierdzono, że nierozdysponowanie nieruchomości ziemskiej nabytej przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu nie stanowi wystarczającej przesłanki uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie w dziale II spadkobiercy b. właściciela tej nieruchomości w miejsce Skarbu Państwa. W uzasadnieniu tej uchwały wskazano, że przejście nieruchomości na mocy dekretu następowało z mocy prawa, niezależnie od tego w jak sposób nieruchomość ta została następnie rozdysponowana natomiast w obowiązującym ustawodawstwie brak jest mechanizmu powrotu ex legę prawa własności nieruchomości ziemskiej podlegającej przepisom dekretu o reformie rolnej do jej pierwotnego właściciela. Tym samym zatem - w ocenie Sądu w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę -brak jest postaw prawnych do twierdzenia, że nierozdysponowanie nieruchomością na cele wskazane w dekrecie skutkuje samo przez się uznaniem, że dana nieruchomość nie podpada pod działanie tego dekretu, skoro rozdysponowanie (lub nie) faktycznie następowało w terminie znacznie późniejszym niż wejście w życie dekretu i przejście nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa ex lege. Reasumując - zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy a zatem jako naruszające prawo należało je wyeliminować z obrotu prawnego. Rozpoznając ponownie sprawę organy administracji wyjaśnią należycie czy istniał związek funkcjonalny i gospodarczy pomiędzy przedmiotowym zespołem a pozostałą częścią nieruchomości odnosząc się również do zarzutów skarżących zawartych zarówno w odwołaniu jak i skardze do Sądu. Ustalenia te winny znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji wskazującej także dowody, w oparciu o które organ wydał decyzję. Z tych wszystkich względów - na podstawie art. 145§1 pkt. 1 lit. c oraz art. 135 i 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) Sąd orzekł jak w sentencji. Rozstrzygnięcie o kosztach zostało oparte o treść art. 200 tej ustawy.