II OSK 422/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Czapska - Górnikiewicz Sędziowie sędzia NSA Jerzy Solarski /spr./ sędzia NSA Bożena Walentynowicz Protokolant Marcin Sikorski po rozpoznaniu w dniu 17 kwietnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej J. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 6 grudnia 2006 r., sygn. akt II SA/Sz 878/06 w sprawie ze skargi J. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną II OSK 422/07 U Z A S A D N I E N I E Wyrokiem z dnia 6 grudnia 2006r. sygn. akt II SA/Sz 878/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie (zwany dalej WSA lub Sądem I instancji), po rozpoznaniu skargi J. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. (zwanego dalej Kierownikiem Urzędu) z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej - skargę oddalił. Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Kierownik Urzędu po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia [...] nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania J. Z. świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Decyzja została wydana w oparciu o art. 2 oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm. nazywanej dalej u.ś.p.). Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2005r. sygn. akt II SA/Sz 492/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie skargę J. Z. na decyzję tą oddalił. Dnia [...] J. Z. wystąpił do Kierownika Urzędu z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] jako wydanych z rażącym naruszeniem prawa. Wskazał, że w sprawie zakończonej powyższymi decyzjami ubiegał się o przyznanie świadczenia za okres pracy przymusowej w G. od wiosny 1940r do lata 1942r. oraz w [...] w okresie od lata 1942r. do wiosny 1944r. i stanowisko organu, iż [...] w okresie II wojny światowej nie była krajem okupowanym przez III Rzeszę, a od 1940 roku do września 1944r była także jej formalnym sojusznikiem wyklucza spełnienie przesłanki z art.2 u.ś.p., jest błędne i rażąco narusza prawo. Powołał uchwałę NSA z dnia 12 października 1998r. OPS 5/98 w której wyrażono pogląd, że z uzyskaniem prawa do świadczenia związana jest taka represja, która łączy się z wyrwaniem człowieka z jego środowiska uzasadnia stanowisko, iż wywiezienie (deportacja) na teren sojusznika III Rzeszy uprawnia do uzyskania świadczenia, skoro uprawnia do tego wywiezienie na teren okupowany. Kierownik Urzędu na podstawie przepisu art. 158 § 1 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 i art. 157 kpa, decyzją z dnia [...] nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności własnej decyzji z dnia [...] i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] i wskazał, że w czasie II wojny światowej [...] nie była okupowana przez III Rzeszę, a okresu pracy J. Z. w G. nie można zaliczyć do pracy przymusowej, o której mowa w art. 2 u.ś.p., gdyż była to praca wykonywana na terytorium Polski, w jej granicach sprzed 1 września 1939r. Po rozpoznaniu wniosku J. Z. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 u.ś.p., decyzją z dnia [...] nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W skardze J. Z. domagał się uchylenia w całości wszystkich decyzji Kierownika Urzędu, tj. z dnia [...], [...], [...], oraz [...] podając, że podjęte zostały z rażącym naruszeniem prawa określonym w art. 156 §1 pkt 2 kpa. Opisanym na wstępie wyrokiem WSA skargę oddalił stwierdzając, że mimo błędnego uzasadnienia zaskarżone rozstrzygnięcie jest zgodne z prawem. Cytując przepis art. 170 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002r. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej P.p.s.a.), powołał art. 153 P.p.s.a., wedle którego ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. W związku z tym w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem sądu ponowne merytoryczne rozstrzyganie sprawy jest niedopuszczalne, jeżeli zachodzi tożsamość podstawy faktycznej i prawnej. W wyroku NSA z dnia 23 kwietnia 2001r. sygn. akt II SA 517/00 wyrażono pogląd, że oddalenie przez sąd skargi na niezgodność decyzji z prawem zamyka organowi administracyjnemu drogę do stwierdzenia nieważności decyzji ze względu na związanie go oceną prawną zawartą w wyroku sądu w odniesieniu do przedmiotu rozstrzygnięcia sądowego. W rozpoznawanej sprawie WSA wyrokiem z dnia 2 grudnia 2005r. sygn. akt II SA/Sz 492/05 oddalił skargę J. Z. na decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] utrzymującą decyzję własną z dnia [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Wyrok ten jest prawomocny i korzysta z przymiotu powagi rzeczy osądzonej. Sąd I instancji wskazał na utrwalone orzecznictwo dotyczące podejmowanych w trybie nadzoru decyzji i reasumując stwierdził, że pomimo błędnego uzasadnienia rozstrzygnięcie jest prawidłowe i zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Prawomocny wyrok oddalający skargę wiąże zarówno organ jak też sąd oraz strony i stanowi przeszkodę dla późniejszego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. W skardze kasacyjnej J. Z. reprezentowany przez radcę prawnego zaskarżył opisany wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego, a to art. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. z 1996r. Nr 87, poz. 395). Na tej podstawie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez "uchylenie decyzji organu z [...] w całości, uchylenie decyzji organu z [...] w całości, uchylenie decyzji organu z [...] w całości, uchylenie decyzji organu z [...]", a także przyznanie zwrotu kosztów procesu za postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym według norm przepisanych, zwrot kosztów postępowania przed NSA, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Uzasadniając zarzuty i wnioski skargi kasacyjnej podniesiono, że zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. 1 u.ś.p., represją w rozumieniu ustawy jest w szczególności deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. J. Z. domagał się przyznania świadczenia pieniężnego za okres pracy w G. od wiosny 1940r. do lata 1942 oraz w [...] w okresie od lata 1942r. do wiosny 1944r. a organy i WSA stanęły na stanowisku, że wnioskodawca nie spełnił przesłanek wymienionych w powołanym wyżej przepisie. Wskazano, że w uchwale siedmiu sędziów NSA sygn. akt OPS 5/98 (ONSA 1999/1/1) wyrażony został pogląd, iż wykonywanie pracy przymusowej w latach 1939-1945 niezwiązane z deportacją (wywiezieniem) na terenach okupowanych przez III Rzeszę nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a u.ś.p. Z uzyskaniem prawa do świadczenia pieniężnego związana jest taka represja, która oparta jest na wyrwaniu człowieka z jego środowiska. Represja zatem związana ma być z wywiezieniem (deportacją), jako szczególnie dolegliwą dla deportowanego. Podkreślono, że wywiezienie na teren sojusznika III Rzeszy tym bardziej uprawnia do uzyskania świadczenia, skoro uprawnia do tego wywiezienie na teren okupowany. Na terenach państwa będących w sojuszu z III Rzeszą dolegliwości dla osób pracujących przymusowo były co najmniej tak samo dolegliwe jak na terenach okupowanych przez III Rzeszę. Praca przymusowa wykonywana przez J. Z. polegała na wykonywaniu robót ziemnych, zakładaniu kanalizacji w grupie około 80 osób na terenie niemieckiej bazy wojskowej, pod nadzorem wyłącznie żołnierzy Wehrmachtu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Stosownie do przepisu art.174 ustawy z dnia 30.08.2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na dwojakiego rodzaju podstawach: 1. naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2. naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie natomiast z przepisem art. 183 § 1 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Uznając, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą przesłanki powodujące nieważność postępowania przed sądem administracyjnym, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny powołanych w skardze kasacyjnej podstaw. W podstawach kasacyjnych wniesionego środka odwoławczego podniesiono wyłącznie zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną jego interpretację, a to art. 1 w zw. z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. z 1996r. Nr 87, poz. 395). Zarzut ten jest nieusprawiedliwiony. Przede wszystkim przypomnieć należy, że postępowanie w sprawie zostało wszczęte na wniosek J. Z. o stwierdzenie nieważności decyzji Kierownika Urzędu z dnia [...], którą utrzymana została w mocy decyzja tegoż organu z dnia [...] odmawiająca wnioskodawcy przyznania świadczenie pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Decyzja ta była przedmiotem skargi i wyrokiem z dnia 2 grudnia 2005r. sygn. II SA/Sz 492/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie skargę J. Z. oddalił; wyrok ten stał się prawomocny. Kierownik Urzędu po rozpatrzeniu tego wniosku odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] nie dopatrując się rażącego naruszenia prawa, a to przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych(...), a Sąd I instancji rozpatrując skargę na tą decyzję stwierdził, że pomimo błędnego uzasadnienia rozstrzygniecie jest prawidłowe, przy czym szczegółowo stanowisko to uzasadnił. Lektura uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie pozostawia żadnych wątpliwości co do tego, że WSA oddalając skargę na decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] nr [...] nie czynił rozważań dotyczących powołanych skargą kasacyjną przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych(...), a wskazał na przepisy art. 153 i art.170 P.p.s.a., które w realiach sprawy zadecydowały o trafności kontrolowanego rozstrzygnięcia. Stanowisko to jest prawidłowe, bowiem zgodnie z przepisem art. 170 P.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Wynikająca z tego unormowania prawomocność materialna zamyka organom administracyjnym i podmiotom posiadającym legitymację do uruchomienia nadzwyczajnego postępowania przed organami administracyjnymi możliwość stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art.156 § 1 kpa. Jest tak dlatego, gdyż kontrolując zgodność z prawem decyzji, sąd administracyjny nie będąc z mocy art.134 § 1 P.p.s.a związany granicami skargi z urzędu miał obowiązek ustalić, czy zachodzą okoliczności uzasadniające stwierdzenie nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 k.p.a. Ponieważ w sprawie sygn. II SA/Sz 492/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalając skargę na decyzję objętą wnioskiem J. Z. o stwierdzenie nieważności, takiej nieważności się nie dopatrzył i skargę oddalił, dlatego nie było możliwe stwierdzenie nieważności decyzji prawomocnej. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną, jako nieusprawiedliwioną oddalił, w oparciu o przepis art. 184 P.p.s.a.