II GSK 149/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Drachal Sędziowie NSA Jan Bała Małgorzata Korycińska (spr.) Protokolant Ewa Babik po rozpoznaniu w dniu 2 października 2007 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej E. N. P. P. H.- U. "A" w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 4 grudnia 2006 r. sygn. akt VI SA/Wa 1616/06 w sprawie ze skargi E. N. P. P. H.-U. "A." w P. na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 marca 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia wygaśnięcia prawa ochronnego na znak towarowy oddala skargę kasacyjną I Zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę E. N. na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia [...] marca 2006 r., w przedmiocie odmowy uznania za wygasłe prawa z rejestracji znaku towarowego P. W uzasadnieniu wyroku Sąd podał wpierw, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uprzednio orzekał już w tej sprawie i wyrokiem z dnia 28 października 2004 r., sygn. akt 6 II SA 4027/03, uchylił decyzję Urzędu Patentowego z dnia [...] lipca 2003 r., oddalającą wniosek E. N. o stwierdzenie wygaśnięcia prawa z rejestracji znaku towarowego P. o numerze [...], w części dotyczącej towarów w klasach 17, 20, 22, 24. Uchylając decyzję Sąd stwierdził, że organ nienależycie ją uzasadnił w zakresie uznania za usprawiedliwione przyczyny nieużywania znaku towarowego. Zdaniem Sądu, napotkanie bariery popytu nie może być uznane za samoistne usprawiedliwienie nieużywania znaku towarowego. W związku z tym Sąd zobowiązał Urząd do zbadania, czy uprawniony ze znaku – firma P. GmbH – podjął stosowne działania dotyczące faktycznego używania znaku oraz wskazania, czy działania te wespół z barierą popytu mogą stanowić przesłankę, o której mowa w art. 28 ust. 4 ustawy z dnia 31 stycznia 1985 r. o znakach towarowych (Dz. U. Nr 5 poz. 17 ze zm.), zwanej dalej ustawą o znakach towarowych. Po ponownie przeprowadzonym postępowaniu, Urząd Patentowy RP decyzją z dnia [...] marca 2006 r., działając na podstawie art. 25 pkt 3, art. 28 i art. 30 ust. 1 ustawy o znakach towarowych, w związku z art. 315 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej (tj. Dz. U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.), zwanej dalej p.w.p., oddalił wniosek E. N. Oddalając skargę E. N. na tę decyzję Sąd I instancji uznał, że Urząd Patentowy RP przy ponownym rozpoznaniu sprawy zastosował się zarówno do oceny prawnej jak i wskazań, co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku Sądu z dnia 28 października 2004 r. Zdaniem Sądu I instancji, organ nie naruszył przepisów procedury administracyjnej, prawidłowo ustalił stan faktyczny, dokonał całościowej oceny zebranego materiału dowodowego, zgodnie z wymogami zawartymi w art. 80 k.p.a. oraz w sposób wyczerpujący, stosownie do wymagań stawianych przez art. 107 § 3 k.p.a., uzasadnił podjęte rozstrzygnięcie. Sąd I instancji stwierdził, że skoro w rozpatrywanej sprawie zostało prawomocnie przesądzone, że znak nie był używany w rozumieniu art. 28 ustawy o znakach towarowych, to należało rozważyć kwestię, czy uprawniona do znaku wykazała, że w relewantnym dla oceny okresie występowały okoliczności usprawiedliwiające niewykonywanie przez nią obowiązku jego używania. Dokonując wykładni pojęcia "usprawiedliwionych powodów" Sąd I instancji odwołał się zarówno do ratyfikowanej przez Polskę konwencji paryskiej z dnia 20 marca 1883 r. o ochronie własności przemysłowej, gdzie zawarta została regulacja obowiązku używania znaku towarowego (art. 5 lit. C ust. 1-2), jak i porozumienia z dnia 15 kwietnia 1994 r. w sprawie handlowych aspektów praw własności intelektualnej (TRIPS), które dokonało aktualizacji rozwiązań konwencyjnych o obowiązku używania znaku, oraz pierwszej dyrektywy Rady 89/104/EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. o harmonizacji przepisów prawnych Państw członkowskich o znakach towarowych (Dz. Urz. WE Nr L 40 z 11 lutego 1989 r.) oraz do rozporządzenia o znaku wspólnotowym (Rozporządzenie Rady WE Nr 40/94 z dnia 20 grudnia 1993 r., Dz. Urz. WE Nr L 11 z 14 stycznia 1994 r.). Sąd stwierdził, że w przepisie art. 5 lit. C ust. 1 konwencji mówi się tylko o samej możliwości usprawiedliwienia powodów nieużywania znaku, do których zalicza się niedające się przewidzieć okoliczności rynkowe, które miały charakter ogólny, a nie indywidualny. Z kolei przepis art. 19 TRIPS do ważnych przyczyn związanych z istnieniem przeszkód w używaniu znaku zalicza te wszystkie okoliczności, które leżą poza sferą wpływu właściciela znaku. Zdaniem Sądu, "usprawiedliwione podstawy" z art. 5 konwencji muszą mieć swoje źródło w okolicznościach obiektywnych i w konsekwencji odpowiadać kryterium obiektywnemu, natomiast "ważne przyczyny" z art. 19 TRIPS mogą mieć swoją podstawę w okolicznościach leżących także w subiektywnej sferze działania uprawnionego do znaku. Sformułowania zawarte w art. 19 TRIPS "przeszkody dla używania znaku", w tym "restrykcje importowe", a zwłaszcza "wymogi rządowe", mają przekonywać o tym, że do ważnych przyczyn należy zaliczyć również te okoliczności, które dotyczą (gospodarczego) ryzyka działalności uprawnionego z rejestracji. Sąd I instancji podzielił stanowisko Urzędu Patentowego RP, że uprawniona wykazała, iż w rozpatrywanym przypadku wystąpiły okoliczności usprawiedliwiające niewykonywanie przez nią obowiązku używania znaku. Organ ocenił działania uprawnionej, których celem było usunięcie bariery popytu na jej towary, jako zmierzające do używania znaku w Polsce uznając za takie działanie próbę utworzenia przedstawicielstwa uprawnionej Spółki w Polsce. Zdaniem Sądu, za prawidłowe uznać należy zakwalifikowanie do okoliczności usprawiedliwiających niewykonywanie obowiązku używania znaku, działań uprawnionej dotyczących podjęcia współpracy z W. P. Sąd uznał za nieprzekonywujący argument skarżącej, że w nawiązywaniu kontaktów handlowych uprawniona wykazywała pasywność, co miałoby świadczyć o zawinionym działaniu. W konkluzji Sąd stwierdził, że w świetle materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego nie można zarzucić uprawnionej, że działała opieszale, a podejmowane przez nią czynności zmierzające do utworzenia przedstawicielstwa były pozorne. Ostrożność i staranność w doborze partnerów handlowych w Polsce świadczy o tym, że uprawniona zdaje sobie sprawę z gwarancyjnej funkcji znaku towarowego. Uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, Sąd I instancji oddalił skargę na podstawie przepisu art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. II W skardze kasacyjnej E. N. – P. P. H.-U. A. w P. domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. Wyrokowi zarzuciła: 1) zgodnie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych w związku z art. 315 ust. 1, 2 i 3 p.w.p.; 2) na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., polegające na niewłaściwym ustaleniu przez Sąd stanu faktycznego sprawy, wynikające z niedostrzeżenia błędów popełnionych w zakresie tych ustaleń przez organ w postępowaniu administracyjnym (art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a.) i polegające na nieuchyleniu przez Sąd zaskarżonej decyzji. Natomiast w uzasadnieniu skargi kasacyjnej postawiono dodatkowe zarzuty –naruszenia art. 153 p.p.s.a. oraz art. 19 ust. 1 TRIPS. Uzasadniając poszczególne zarzuty skarżąca podniosła wpierw, że Sąd błędnie ocenił, że w wyroku z dnia 28 października 2004 r. WSA dokonał interpretacji przepisu art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych i tym samym doszło do naruszenia przepisu art. 153 p.p.s.a. Naruszenia tego przepisu jak i art. 7, art. 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a. strona skarżąca upatrywała w tym, że Urząd Patentowy nie zbadał, czy uprawniony podjął takie działania, jak zawarcie umowy o import towarów z przedmiotowym znakiem towarowym, intensywna reklama radiowa, telewizyjna lub prasowa, zawarcie umowy licencyjnej o używanie tego znaku, do czego w jej ocenie obligował uprzedni wyrok. Nadto strona skarżąca wykazywała, że za wygaszeniem prawa do znaku towarowego przemawia jednoznacznie treść przepisu art. 19 ust. 1 TRIPS i podniosła, że takie rozstrzygniecie pozostawałoby w zgodzie z orzecznictwem wspólnotowym, oraz że uprawniona nie wskazała na "restrykcje importowe lub inne wymogi rządowe", jako ważne przyczyny nieużywania znaku. W odpowiedzi na skargę kasacyjną uprawniony do znaku – P. GmbH wniósł o jej oddalenie, jako bezzasadnej. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Jej autor zarzucił Sądowi I instancji zarówno naruszenie przepisu prawa materialnego w obu formach, o których stanowi art.174 pkt 1 p.p.s.a. jak i naruszenie przepisów postępowania. W obrębie tej drugiej ustawowej podstawy kasacyjnej, określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. postawiony został zarzut naruszenia art. 153 p.p.s.a., przy czym zarzut ten wiąże się zarówno z naruszeniem przepisów procedury administracyjnej (art.7, art. 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a.), jak i z naruszeniem prawa materialnego – art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych. Stąd też przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjnej należy przypomnieć pisemne motywy uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 28 października 2004 r., uchylającego decyzję Urzędu Patentowego z dnia [...] lipca 2003 r. Wskazać przy tym należy, że w kontrolowanej wówczas przez Sąd I instancji decyzji Urząd Patentowy oddalając wniosek skarżącej o uznanie za wygasłe prawa z rejestracji znaku towarowego [...] P. przyjął, po pierwsze, że żądająca uznania prawa z rejestracji za wygasłe ma interes prawny, o którym mowa w art. 30 ust. 1 ustawy o znakach towarowych. Po wtóre uznał, że znak towarowy, w klasach objętych wnioskiem o wygaszenie nie był używany, przy czym jego nieużywanie było usprawiedliwione z uwagi na obiektywnie istniejącą barierę w postaci braku popytu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uchylając tę decyzję w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. wyraził pogląd prawny opierający się na tezie, że napotkanie bariery popytu nie może być uznane za samoistne usprawiedliwienie nieużywania znaku. Cytując wybrane fragmenty z artykułu publikowanego w Państwie i Prawie (1992/11/62) skład wówczas orzekający w sprawie uznał za konieczne ustalenie, czy uprawniony podjął działania przygotowawcze zmierzające do podjęcia w wymaganym zakresie używania znaku towarowego. Do takich czynności przygotowawczych Sąd I instancji zaliczył, za autorem artykułu, takie działania jak zawarcie umowy o import towaru z przedmiotowym znakiem, intensywna reklama radiowa, telewizyjna lub prasowa, zawarcie umowy licencyjnej o używaniu tego znaku, jak i podjęcie działań zmierzających do utworzenia przedsiębiorstwa na obszarze Polski lub utworzenie już takiego przedsiębiorstwa, które będzie wytwarzać lub zbywać towary z tym znakiem lub świadczyć usługi pod tym znakiem. Konsekwentnie do wyrażonego poglądu Sąd I instancji we wskazaniach, co do dalszego postępowania zobligował organ do dokonania oceny czy uprawniony podjął tego typu działania i czy w związku z barierą popytu mogą one stanowić uzasadnione usprawiedliwienie nieużywania znaku. Reasumując rozważania Sądu zawarte w pisemnych motywach wyroku z dnia 28 października 2004 r. stwierdzić należy, że w orzeczeniu tym przesądzono zarówno to, że znak towarowy uprawnionego nie był używany, jak i to, że jego nieużywanie było skutkiem bariery popytu, a ustalenia wymagało to, czy uprawniony podjął działania mające na celu doprowadzić w efekcie do wypełnienia obowiązku używania znaku towarowego. W myśl przywołanego w skardze kasacyjnej art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Naruszenie zacytowanego przepisu w powiązaniu z art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. strona skarżąca upatruje w tym, że w jej ocenie organ, zgodnie z zaleceniami Sądu powinien zbadać, czy uprawniony podjął każdą z wymienionych czynności przygotowawczych, o których była mowa w poprzednim orzeczeniu. Tymczasem organ ustalił i ocenił tylko to, że uprawniony podejmował działania zmierzające do zawarcia umowy o współpracy z firmą polską (zakończone podpisaniem w efekcie umowy). Natomiast zaniechał zbadania, czy uprawniony podjął czynności mające na celu zawarcie umowy o import towarów z przedmiotowym znakiem towarowym i zawarcie umowy licencyjnej o używaniu tego znaku, jak i czy prowadził intensywną reklamę radiową, telewizyjną lub prasową. To zaniechanie według kasatora stanowiło naruszenia przywołanych przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, a z uzasadnienia omawianego zarzutu wynika, że jego autor wiąże je z naruszeniem art. 153 p.p.s.a. Zarzut ten nie jest zasadny. W świetle omówionych już wcześniej wskazań, co do dalszego postępowania zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 października 2004 r. nie może budzić wątpliwości to, że Urząd Patentowy zobligowany był do ustalenia, czy uprawniony podejmował czynności przygotowawcze zmierzające do używania znaku towarowego. To, że Sąd wymienił, przykładowy rodzaj czynności przygotowawczych, które wespół z barierą popytu mogą stanowić uzasadnienie usprawiedliwionego nieużywania znaku towarowego, nie oznaczało, że tylko w sytuacji, gdy uprawniony podjął każdą z takich czynności, prawo z rejestracji znaku nie wygaśnie. Użyty przez Sąd zwrot "między innymi" oznacza, zarówno to, że mogą istnieć inne przyczyny, dla których w konkretnym stanie faktycznym należy uznać nieużywanie znaku towarowego za usprawiedliwione, jak i to, że za czynności przygotowawcze można uznać i inne działanie niż te, które przykładowo wymienił Sąd I instancji. Natomiast nie można z tego przykładowego wyliczenia wyciągać wniosku, że tylko podjęcie każdego z działań zaliczonych przez Sąd do czynności przygotowawczych będzie stanowiło usprawiedliwiony powód nieużywania znaku. Zauważyć przy tym należy, że autor skargi kasacyjnej nie kwestionuje tego, że organ ustalił i ocenił w aspekcie art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych podjęcie przez uprawnionego działań zmierzających do zawarcia umowy z polską firmą, a nadto tej ocenie nie stawia zarzutu naruszenia art. 80 k.p.a. Z zacytowanym już przepisem art. 153 p.p.s.a. wiąże się również zarzut dotyczący naruszenia art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych. W ocenie kasatora do naruszenie tych przepisów doszło poprzez dokonanie przez Sąd I instancji błędnej oceny, iż w uprzednim wyroku (z dnia 28 października 2004 r.) Sąd dokonał "interpretacji" art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych. Odnosząc się do tego zarzutu przypomnieć najpierw należy, że Sąd w wyroku z dnia 28 października 2004 r. jako przyczynę uchylenia kontrolowanej decyzji podał art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Ta podstawa prawna uchylenia decyzji, jak i uzasadnienie orzeczenia wskazują jednoznacznie, że uchylenie rozstrzygnięcia nastąpiło z powodu naruszenia przepisów postępowania, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd podał, że wydając decyzję Urząd Patentowy RP dopuścił się naruszenia art. 7, 9, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. W takiej sytuacji, wobec nienależytego wyjaśnienia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych, Sąd nie dokonywał oceny prawidłowości zastosowania art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych, gdyż taka ocena byłaby przedwczesna. Ma rację strona skarżąca twierdząc w skardze kasacyjnej, że Sąd w uprzednim wyroku nie dokonał również wykładni tego przepisu prawa materialnego. Jednakże myli się kasator twierdząc, że w poddanym kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego wyroku Sąd I instancji przyjął, że w orzeczeniu z dnia 28 października 2004 r. została dokonana wykładnia art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd I instancji podał, że "ponieważ w rozpoznawanej sprawie zostało prawomocnie przesądzone, że sporny znak nie był używany w rozumieniu art. 28 u.z.t. w niniejszej sprawie pozostaje do rozważenia kwestia czy uprawniona do znaku wykazała, że w relewantnym dla oceny okresie występowały okoliczności usprawiedliwiające niewykonanie przez nią obowiązku używania znaku". Ta konstatacja Sądu I instancji jest prawidłowa i zgodna nie tylko z tym, co zostało przesądzone w uprzednim wyroku, ale również z twierdzeniami strony skarżącej. Ponadto kwestie związane z używaniem bądź nieużywanie znaku stanowią element ustaleń faktycznych, a nie wykładni przepisu prawa materialnego. Tak zresztą to zagadnienie przedstawił Sąd I instancji. Zauważyć nadto należy, że wykładni art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych dokonał w tej sprawie Sąd I instancji w objętym skargą kasacyjną wyroku, co także przeczy tezie zaprezentowanej w omawianym zarzucie skargi kasacyjnej. Zgodnie z przytoczonym przepisem – prawo z rejestracji nie wygasa, jeżeli uprawniony wykaże, że z usprawiedliwionych powodów nie mógł używać znaku. Słusznie stwierdził Sąd I instancji, że w rozpoznawanej sprawie zostało przesądzone, że uprawniony w okresie objętym wnioskiem nie używał znaku. Stąd też wykładni wymagało użyte w art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych pojęcie "usprawiedliwionych powodów" i Sąd I instancji wyjaśnił jak rozumie treść tego zwrotu. Przy jego wykładni Sąd posiłkował się rozwiązaniami prawnymi przyjętymi zarówno w Konwencji Paryskiej, jak i w TRIPS, a także postanowieniami Pierwszej dyrektywy Rady 89/104 / EWG z dnia 21 grudnia 1988 r. o harmonizacji przepisów prawnych Państw członkowskich o znakach towarowych. Analiza przyjętych w tych aktach prawnych regulacji i przedstawionych w uzasadnieniu orzeczenia stanowisk doktryny stanowiła podstawę dla dokonania przez Sąd I instancji wykładni pojęcia "usprawiedliwionych powodów", o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych. W ocenie Sądu I instancji, zbiór powodów istotnych z punktu widzenia przepisu art. 28 ustawy o znakach towarowych obejmuje oprócz przeszkód natury faktycznej i prawnej, niezależnych od woli uprawnionego z rejestracji również te, jakkolwiek były skutkiem zachowania się uprawnionego to nie miały znamion winy (w tym niedbalstwa). W świetle tych rozważań uznać należy za nietrafne twierdzenie strony skarżącej, że Sąd I instancji oparł się na błędnym poglądzie, iż w poprzednim wyroku została dokonana wykładnia art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych. Z tych powodów i ten zarzut skargi kasacyjnej należy uznać za nieusprawiedliwiony. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono nadto zarzut naruszenia art. 19 ust. 1 TRIPS i to w takim ujęciu, iż to właśnie ten przepis uzasadnia wygaszenie prawa z rejestracji znaku towarowego. Wyjaśnić, zatem należy, że powołanie się przez Sąd I instancji na ten przepis, obok innych przepisów konwencji, porozumień i dyrektywy, służyło analizie użytego w art. 28 ust. 3 ustawy o znakach towarowych pojęcia "usprawiedliwionych powodów". Nie powinno budzić jednak wątpliwości, że podstawą rozstrzygnięcia wniosku skarżącej o wygaśnięcie prawa z rejestracji stanowiły przepisy ustawy o znakach towarowych. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany granicami skargi kasacyjnej. Ta zasada wynikająca z treści art. 183 § 1 p.p.s.a., oznacza pełne związanie Sądu podstawami zaskarżenia, wskazanymi w skardze kasacyjnej. Obowiązkiem kasatora jest więc jednoznaczne wskazanie podstaw kasacyjnych. W tej sprawie strona skarżąca podstawy, na których oparła skargę kasacyjną, powołała nie tylko w jej petitum, ale dodatkowe podstawy wskazała w uzasadnieniu zarzutów. Naczelny Sąd Administracyjny mimo tak zredagowanego środka odwoławczego odniósł się do każdego z przepisów, który został powołany, niezależnie od tego czy u podstaw skargi kasacyjnej, czy też w jej uzasadnieniu. Natomiast poza kontrolą kasacyjną pozostają te obszerne wywody skargi kasacyjnej, które nie zostały powiązane z żadnym z zarzutów skargi kasacyjnej. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art.184 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.