IV SA/Wr 876/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków Sędziowie Sędzia NSA Tadeusz Kuczyński Sędzia WSA Małgorzata Masternak-Kubiak (spr.) Protokolant Krzysztof Caliński po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 14 lutego 2007 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka I. uchyla decyzję I i II instancji w zakresie ustalenia kwoty [...] złotych jako świadczenia nienależnego; II. w pozostałym zakresie skargę oddala; III. orzeka, że zaskarżona decyzja w zakresie objętym punktem I nie podlega wykonaniu. Decyzją z dnia [...] r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) uchyliło, w punkcie 1 rozstrzygnięcia z dniem [...] r. decyzję Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. Nr [...] z dnia [...] r. w przedmiocie przyznania A. J. uprawnień do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na dziecko M. J., w pozostałym zakresie zaskarżoną decyzję organu I instancji utrzymało w mocy. Na mocy decyzji Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. Nr [...] z dnia [...] r. A. J. pobierała zasiłek rodzinny na dziecko M. J. przyznany w okresie od [...] r. do [...] r. w kwocie [...] zł. miesięcznie oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w okresie od [...] r. do [...] r. w kwocie [...]zł. miesięcznie. W toku postępowania ustalono, że strona jest panną i nie wychowuje dziecka razem z jego ojcem. Według dołączonego do wniosku odpisu zupełnego aktu urodzenia dziecka ojciec dziecka nie był znany. Postanowieniem z dnia [...] r. Dyrektor MOPS w L. wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie zbadania uprawnień do pobierania świadczeń rodzinnych przyznanych na podstawie wskazanej decyzji z dnia [...] r. Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., uchylił w całości z dniem [...] r. decyzję Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. Nr [...] z dnia [...] r. w przedmiocie przyznania A. J. uprawnień do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na dziecko M. J., oraz ustalił kwotę [...] zł. jako świadczenie nienależnie pobrane za okres od [...] r. do [...] r. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, iż w toku postępowania poprzedzającego wydanie decyzji z dnia [...] r. ustalono, iż A. J. jest osobą samotnie wychowującą dziecko, a z przedłożonego zupełnego aktu urodzenia dziecka wynikało, iż ojciec nie uznał dziecka. W decyzji strona była poinformowana o konieczności niezwłocznego powiadomienia Ośrodka o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. W dniu [...] r. do Ośrodka wpłynęło pismo z Sądu Rejonowego w L. z prośbą o udzielenie informacji, jaką pomocą objęta jest strona oraz ojciec dziecka – J. J. W wyniku przeanalizowania dokumentów znajdujących się w posiadaniu Ośrodka dla celów pomocy społecznej ustalono, że w aktach sprawy znajduje się odpis zupełny aktu urodzenia dziecka z dnia [...] r., z którego wynika, że dziecko zostało uznane przez ojca J. M. J. Nie zostały zasądzone alimenty, ponieważ sprawa jest w toku. W związku z tym zdaniem organu I instancji zasiłek rodzinny oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka od grudnia [...] r. nie przysługiwał. Natomiast kwota pobranych świadczeń w wysokości [...] zł została uznana jako nienależna. W odwołaniu A. J. stwierdziła, że powyższa decyzja jest dla niej i jej dziecka krzywdząca. Wskazała, iż pobierała świadczenia legalnie i do tej pory nic się nie zmieniło w jej życiu na lepsze. Obecnie nie ma zasądzonych alimentów. W dalszej części odwołania skarżąca opisała swoje trudności w uzyskaniu alimentów przed Sądem. Podkreśliła również, iż znajduje się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej. Ponadto wskazała, iż była utwierdzana przez pracownika socjalnego w przekonaniu, iż świadczenia rodzinne cały czas się jej należą. W motywach zaskarżonego rozstrzygnięcia Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, iż zgodnie z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 z późn. zm.), organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzje administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych albo osoba nienależnie pobrała świadczenia rodzinne. Przepis ten umożliwia więc uchylenie decyzji ostatecznej w sytuacji m. in. pobrania świadczenia nienależnego. W myśl art. 30 ust. 2 za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się: 1) świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. O tym czy mamy do czynienia z nienależnie pobranym świadczeniem należy rozważać w kontekście przepisów prawa regulujących dane świadczenie. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 7 pkt 5 stanowi, iż zasiłek rodzinny nie przysługuje, jeżeli osobie samotnie wychowującej dziecko nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od jego rodzica, chyba że: a) rodzice lub jedno z rodziców nie żyje, b) ojciec dziecka nie jest znany, c) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone, d) sąd zobowiązał jednego z rodziców do ponoszenia całkowitych kosztów utrzymania dziecka i nie zobowiązał drugiego z rodziców do świadczenia alimentacyjnego na rzecz tego dziecka. Składając, w dniu [...] r., wniosek o przyznanie świadczeń rodzinnych A. J. oświadczyła, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Strona oświadczyła także, iż jest panną i nie wychowuje dziecka razem z jego ojcem. Do akt sprawy dołączony został zupełny odpis aktu urodzenia dziecka, z którego wynikało, ze ojciec dziecka nie był znany. Ta sytuacja uległa jednak istotnej zmianie. W dniu [...] r. J. J. oświadczył, iż uznaje M. J. jako swoje dziecko. Fakt ten potwierdza znajdujący się w aktach sprawy zupełny odpis aktu urodzenia dziecka z dnia [...] r. Z tym dniem zaistniała, więc przesłanka powodująca ustanie prawa do zasiłku rodzinnego a co za tym idzie także dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka - ojciec dziecka A. J. stał się bowiem znany i jednocześnie do tej pory nie zasądzono od niego alimentów ani nie oddalono powództwa o alimenty. Przestały zatem istnieć okoliczności uzasadniające pobieranie świadczeń rodzinnych w sytuacji braku zasądzenia świadczeń rodzinnych od drugiego z rodziców. A. J. była zapoznana z przepisami regulującymi uprawnienia do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i na tej podstawie mogła się zorientować, w jakich sytuacjach świadczenia te nie przysługują i pomimo tego nie zgłosiła faktu uznania dziecka przez ojca, to należało przyjąć, iż w okresie od [...] r. do [...] r. pobierane przez nią świadczenia były nienależne. Okoliczność powyższa jednocześnie uzasadnia uchylenie decyzji przyznającej świadczenia. Przy czym w zaskarżonej decyzji organ I instancji wskazał błędnie datę [...] r., ponieważ takiej daty nie ma w kalendarzu. Z tego względu organ odwoławczy, w celu konwalidowania wskazanej wadliwości był zobowiązany do uchylenia decyzji organu I instancji i orzeczenia w sposób prawidłowy o uchyleniu decyzji dotychczasowej z upływem ostatniego dnia miesiąca [...] r. tj. z dniem [...] r. Kolegium wskazało także na możliwość umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, względnie odroczenia terminu ich płatności lub rozłożenia na raty z uwagi na szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych). W tej sprawie strona może złożyć podanie w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w L. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu A. J. zarzuciła, iż nie była pouczona i zapoznana z przepisami regulującymi uprawnienia do zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Podała, iż informacja o ojcu dziecka była zgłaszana w MOPS w L. Skarżąca wskazała, iż dziecko urodziła w klinice we W. z uwagi na problemy zdrowotne. Akt urodzenia dziecka wydano bez nazwiska, ponieważ strona była nieletnia. Następnie wpisano ojca dziecka na skutek czynności Sądu Rejonowego w L. Sprawy w Sądzie były odraczane, gdyż ojciec dziecka zachorował, obecnie jeździ na wózku inwalidzkim. Skarżąca nie wie, dlaczego Sąd nie oddalił powództwa skoro przez cały rok nie mógł zasądzić alimentów. Strona nie była w stanie, z uwagi na młody wiek, rozeznać się w sytuacji prawnej, była bez środków do życia potrzebowała pieniędzy na utrzymanie. Cały czas była na utrzymaniu matki oraz otrzymywała zasiłki celowe z pomocy społecznej. Ośrodek był na bieżąco informowany o sytuacji skarżącej, która nie rozumie, dlaczego teraz ma oddać pieniądze. Obecnie strona się uczy i płaci za naukę. A. J. stwierdziła, iż nie ma za co spłacić zadłużenia i prosi o jego umorzenie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację faktyczną i prawną zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 184 Konstytucji RP z 1997 r. i art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 ustawy). Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Sądy administracyjne sprawują kontrolę aktów i czynności z zakresu administracji publicznej pod względem zgodności z obowiązującym w dacie ich wydania prawem. Sąd administracyjny nie rozważa kwestii, czy decyzja organu administracji publicznej jest słuszna, lecz czy mieści się w granicach obowiązującego prawa materialnego i procesowego. Kryterium legalności umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji, jeżeli stwierdzi on naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające postawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.), Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga wniesiona w rozpatrywanej sprawie jest uzasadniona, ale z powodów innych niż w niej podniesione. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L., wydając zaskarżoną decyzję, naruszyło przepisy postępowania ze skutkiem mającym wpływ na wynik sprawy. Stosownie do art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255, z późn. zm.), w brzmieniu obowiązującym w dniu orzekania przez organy właściwe w sprawie, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m.in. świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Przepis art. 32 ust. 1 przewiduje, że organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych albo osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne. Z treści tej regulacji wynika, że przesłanką obligatoryjnej zmiany lub uchylania decyzji na niekorzyść strony bez jej zgody jest zmiana sytuacji rodzinnej lub dochodowej osoby otrzymującej świadczenie. W tym przypadku zmiana sytuacji dochodowej lub rodzinnej musi być tego rodzaju, że wiąże się z podstawą prawną i faktyczną przyznania świadczenia, a zatem ma wpływ na spełnienie bądź niespełnienie wymogów do jego otrzymywania. Z akt sprawy wynika, iż strona nie dopełniła obowiązku wynikającego z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zaistniały więc okoliczności uzasadniające ustanie prawa do świadczeń rodzinnych, o których strona nie poinformowała właściwego organu, choć była pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń w takiej sytuacji. W dacie składania wniosku ojciec dziecka był nieznany, o czym świadczy dołączony do wniosku odpis zupełny aktu urodzenia z dnia [...] r. Jak wynika z kolejnego odpisu zupełnego aktu urodzenia dziecko zostało w dniu [...] r. uznane przez ojca J. J. Nastąpiła więc istotna zmiana w sytuacji prawnej dziecka, a w konsekwencji była to zmiana mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Pomimo tego skarżąca, która wiedziała, że świadczenia rodzinne nie przysługują gdy ojciec dziecka jest znany, a nie są zasądzone alimenty - nie zgłosiła tego faktu we właściwym organie. Dopiero na skutek pisma z Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] r. powzięto wątpliwość co do faktycznej sytuacji prawnej dziecka i ustalono na podstawie akt zgromadzonych dla potrzeb pomocy społecznej, iż dziecko w dniu [...] r. zostało uznane przez ojca. Powyższe przesłanki wskazują na obowiązek zweryfikowania ostatecznej decyzji administracyjnej o przyznaniu A. J. uprawnień do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Abstrahując od zarzutów merytorycznych zawartych w skardze, zaskarżone rozstrzygnięcie, w ocenie Sądu, należy uznać za wadliwe. Dopóki bowiem nie stanie się prawomocne orzeczenie o utracie od określonego momentu uprawnień do pobierania przez świadczeniobiorcę zasiłku rodzinnego i dodatku do tego zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, nie jest dopuszczalne orzekanie o uznaniu wypłaconych po tej dacie świadczeń za nienależne, a zatem podlegające zwrotowi. W przypadku, gdy organ administracyjny stwierdzi, iż świadczeniobiorca nie spełnia warunków do dalszego otrzymywania pomocy, winien orzec jedynie w tym zakresie, a dopiero po uprawomocnieniu się tego orzeczenia podjąć dalsze czynności, skutkujące określonym rozstrzygnięciem zobowiązującym do zwrotu nienależnego świadczenia. Mając powyższe na względzie, Sąd działając na podstawie przepisów art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku. W myśl art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Wojewódzki Sąd Administracyjny jest zobowiązany orzec, w jakim zakresie zaskarżony akt może być wykonany przed uprawomocnieniem się wyroku. W rozpatrywanej sprawie zachodziła potrzeba orzekania w tym przedmiocie, ponieważ zaskarżona decyzja w pkt 2 nakładała na skarżącą obowiązek. Miała zatem cechę wykonalności.