VII SA/Wa 2448/06
WyrokWSA w Warszawie2007-03-21
Skład orzekający: Mariola Kowalska, Elżbieta Zielińska-Śpiewak, Agnieszka Wilczewska-Rzepecka
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy decyzja o pozwoleniu na budowę może zostać wydana, jeśli projekt budowlany nie uwzględnia okien pomieszczeń użytkowych (sklepowych) przy obliczaniu analizy przesłaniania, a jedynie okna pomieszczeń mieszkalnych?Ratio decidendi
Sąd uznał, że wystawy sklepowe, nawet o dużej powierzchni przeszklonej, nie pełnią funkcji okien w rozumieniu przepisów techniczno-budowlanych, a zatem analiza przesłaniania, która uwzględnia jedynie okna pomieszczeń mieszkalnych, jest prawidłowa. W związku z tym, pozwolenie na budowę zostało wydane zgodnie z prawem, a skarga została oddalona.Stan faktyczny
Wspólnota Mieszkaniowa zaskarżyła decyzję Wojewody, która uchyliła decyzję Prezydenta odmawiającą pozwolenia na budowę i zatwierdziła projekt budowlany dla budynku handlowo-usługowego. Skarżąca podnosiła, że inwestycja negatywnie wpłynie na bezpieczeństwo konstrukcji sąsiedniego budynku i spowoduje zacienienie. Kwestionowano również sposób obliczenia analizy przesłaniania, wskazując na nieuwzględnienie okien lokali użytkowych.Rozstrzygnięcie
Oddalił skargę.Pełny tekst orzeczenia
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mariola Kowalska (spr.), , Sędzia WSA Elżbieta Zielińska-Śpiewak, Sędzia WSA Agnieszka Wilczewska-Rzepecka, Protokolant Monika Sosna-Parcheta, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2007 r. sprawy ze skargi Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości przy [...] w [...] na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2005 r. nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę skargę oddala.
Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2005 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania inwestora "W. [...]" Sp. z oo. w W., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił zaskarżoną decyzję Prezydenta W. z dnia [...] kwietnia 2005r. nr [...] odmawiającą inwestorowi zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia zezwolenia na budowę, i na podstawie art. 28, art. 33 ust. 1, art. 34 ust. 4, art. 36 Prawa budowlanego zatwierdził projekt budowlany oraz udzielił "W. [...]" sp. z o.o. w W. pozwolenia na budowę budynku handlowo -usługowego z parkingami w podziemiu u zbiegu ulic [...],[...] i [...], na terenie działek nr ew. [...] z obrębu [...] w W.
W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, iż zamierzenie inwestycyjne jest zgodne z miejscowym planem zagospodarowania terenu oraz z decyzją o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu z dnia [...] października 2002r. Organ podkreślił, iż obowiązek odtworzenia ul. [...], zawarty w decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu, nie wynika z planu zagospodarowania przestrzennego, i w związku z tym nie mógł zostać nałożony na inwestora w tej decyzji. Pod względem konserwatorskim projekt inwestycji zaopiniowany został pozytywnie przez [...] Konserwatora Zabytków postanowieniem z dnia [...] lipca 2003r. Organ odwoławczy stwierdził, że przedmiotowy projekt ma wszelkie wymagane pozwolenia i uzgodnienia wymienione w decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu i nie narusza art. 35 Prawa budowlanego. Z dołączonej do akt sprawy analizy przesłaniania i nasłonecznienia budynków sąsiednich wynika jednoznacznie, iż projektowany budynek nie będzie miał żadnego wpływu na warunki nasłonecznienia budynku znajdującego się przy ul. [...] i nie wpłynie na pogorszenie się warunków nasłonecznienia budynków położonych przy
ul. [...] oraz [...]. Okna w budynku przesłanianym znajdują się na wysokości 5m w związku, z czym wysokość przesłaniania wynosi 25m, a jej połowa stanowi odległość 12,5m i jest ona zgodna z § 13 ust. 6 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 79, poz. 690 z późn.zm.).
Ponadto z przedłożonej dokumentacji w Tomie III.4 wynika, iż omawiany obiekt zachowuje wszystkie parametry osiadania mieszczące się w dopuszczalnych granicach, a zatem nie stanowi niebezpieczeństwa dla sąsiadujących z inwestycją obiektów. Inwestor przedłożył również analizę oddziaływania inwestycji na środowisko.
Dlatego też zdaniem organu odwoławczego zebrana w sprawie dokumentacja pozwalała na merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy.
Skargę do sądu administracyjnego na powyższą decyzję złożyła Wspólnota Mieszkaniowa Nieruchomości przy ul. [...].
W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż przedmiotowa inwestycja będzie miała negatywny wpływ na bezpieczeństwo konstrukcji budynku przy ul. [...] oraz spowoduje częściowe zacienienie fasady wschodniej budynku.
Wskazano również na nieprawidłowości w sposobie obliczenia wysokości obiektu przesłaniającego tj. przyjęcia wymiaru od poziomu dolnej krawędzi najniżej położonego okna pomieszczenia mieszkalnego w domu przesłanianym na I piętrze, gdy tymczasem na parterze znajdują się sklepy i inne lokale usługowe, które są pomieszczeniami przeznaczonymi na pobyt ludzi w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 79, poz. 690 z późn.zm.).
W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał swoje stanowisko w sprawie wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.
Ponadto przed rozprawą pisma procesowe złożyli uczestnicy postępowania Wspólnota Mieszkaniowa Nieruchomości [...]
oraz inwestor "W. [...]" sp. z o.o. Wspólnota w swoim piśmie podniosła dodatkowo argumenty o realnym zagrożeniu życia i zdrowia mieszkańców, powstaniu uciążliwości spowodowanych hałasem wibracjami, uniemożliwienie dotychczasowego dostępu do drogi publicznej i zlikwidowanie drogi pożarowej. Natomiast inwestor w swoim piśmie podniósł zarzut braku legitymacji po stronie Zarządu skarżącej oraz stwierdził, iż zarzuty skargi odnośnie naruszenia § 13 rozporządzenia wykonawczego oraz bezpieczeństwa inwestycji są bezpodstawne. Ponadto w piśmie inwestor odpowiedział na zarzuty przedstawione w piśmie uczestnika postępowania Wspólnoty Mieszkaniowej Nieruchomości [...] uznając je również za bezpodstawne, gdyż projekt przewiduje utworzenie drogi pożarowej a dotychczas wykorzystywany przejazd przez działki inwestora wykorzystywany jest bezprawnie i tylko wzgląd na stosunki dobrosąsiedzkie nie powoduje jego likwidacji.
Wyrokiem z dnia [...] marca 2006r. sygn.akt [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w [...] uchylił zaskarżoną decyzję.
W wyniku skargi kasacyjnej inwestora "W. [...]" Sp. zoo. w W., Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia [...] grudnia 2006r. sygn.akt [...] uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w [...].
W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż w jego ocenie, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, Wspólnota Mieszkaniowa Nieruchomości przy ulicy [...] miała interes prawny w zaskarżeniu decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lipca 2005r. w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę spornego obiektu, skoro wykazywała w jednym z zarzutów wniesionej skargi kwestię negatywnego wpływu planowanej inwestycji na bezpieczeństwo konstrukcji budynku przy ulicy [...], czyli występowała w zakresie zarządu nieruchomością wspólną. Ewentualna nieskuteczność innego zarzutu tej Wspólnoty wskazanego w skardze w zakresie częściowego zacienienia fasady wschodniej budynku przy ulicy [...] nie pozwala na odmienną ocenę legitymacji skargowej Wspólnoty w tej sprawie albowiem skargę tę należy oceniać jako całość a nie odnosić ten interes do wybranych
pojedynczych zarzutów.
Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił natomiast zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania , art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 7 i 77 k.p.a. w związku z art. 145 § 1 lit. c ustawy 7 dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002r., Nr 153, poz. 1270 z późn.zm.). Sąd w uzasadnieniu wskazał, iż warunkiem uwzględnienia skargi jest ustalenie, że stwierdzone naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W rozpoznawanej sprawie w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w okolicznościach tej sprawy wskazywane przez Sąd I instancji naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. a w konsekwencji przepisu art. 7 i 77 k.p.a. nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Nie można bowiem zarzucić naruszenia przepisu art. 107 § 3 k.p.a. dotyczącego składników uzasadnienia, a w konsekwencji uznania naruszenia art. 7 i 77 k.p.a. bez zajęcia stanowiska i wypowiedzenia się w kwestii związanej z ewentualnym naruszeniem bądź nie w rozpoznawanej sprawie § 13 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Kwestia ta w ramach badania legalności zaskarżonej decyzji winna wobec stawianego w skardze zarzutu zostać rozstrzygnięta przez Sąd I instancji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, ponownie rozpoznając sprawę zważył, co następuje:
Skarga podlega oddaleniu.
Sąd administracyjny, stosownie do przysługujących mu kompetencji określonych w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 z późn.zm.) kontroluje zaskarżoną decyzję wyłącznie w aspekcie jej zgodności z prawem i może decyzję taką uchylić lub stwierdzić jej nieważność tylko wówczas, gdy narusza ona prawo materialne lub procesowe w stopniu, mającym wpływ na wynik sprawy (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi .(Dz.U. z 2002r., Nr 153, poz. 1270 z późn.zm.).
Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszym postępowaniu jest decyzja
Wojewody [...], którą to decyzją Wojewoda uchylił decyzję Prezydenta W. w całości oraz działając na podstawie art. 138 § I pkt 2 k.p.a. zatwierdził projekt budowlany i zezwolił ,,W. [...]" Sp. z oo. w [...] na budowę budynku handlowo - usługowego z parkingami w podziemiu u zbiegu ulic [...],[...]i [...]w W.
Organ odwoławczy uznał, iż w sprawie nie może mieć zastosowania art. 35 ust. 4 ustawy Prawo budowlane, z uwagi na to, iż inwestor, jak wynika z akt sprawy, spełnił warunki określone w art. 35 ust. 1 oraz art. 32 ust. 4 ustawy Prawo budowlane. Pogląd ten należy podzielić.
Zgodnie z art. 35 ustawy z dnia 7 lipca 1994r. Prawo budowlane (t.jedn. Dz.U. z 2000r., Nr 106, poz. 1126 z późn.zm.) w brzmieniu obowiązującym w dacie złożenia wniosku o pozwolenie na budowę , tj. [...]czerwca 2003r., przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę lub odrębnej decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego właściwy organ sprawdzał:
1) zgodność projektu zagospodarowania działki lub terenu z:
a) miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego i wymaganiami
ochrony środowiska,
b) wymaganiami decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu,
c) przepisami, w tym techniczno-budowlanymi,
2) kompletność projektu budowlanego i posiadanie wymaganych opinii, uzgodnień,
pozwoleń i sprawdzeń,
3) wykonanie projektu przez osobę posiadającą wymagane uprawnienia budowlane.
Stosownie zaś do ust. 4 tego przepisu w razie spełnienia wymagań określonych w ust. 1 i 2 oraz w art. 32 ust. 4, właściwy organ nie mógł odmówić wydania decyzji o pozwoleniu na budowę. Jak wynika z akt sprawy inwestor złożył w dniu [...] czerwca 2003r. wniosek o pozwolenie na budowę w terminie ważności decyzji Burmistrza [...] W. [...]z dnia [...] października 2002r, o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu dla tej inwestycji. Inwestor wykazał się ponadto prawem do dysponowania nieruchomością na cele budowlane. Okoliczność ta nie była kwestionowana zarówno przez organ I instancji, jak również skarżących. Zostały zatem zachowane wymagania określone w art. 32 ust. 4 Prawa budowlanego.
Sąd nie dopatrzył się również naruszenia przepisów art. 35 Prawa budowlanego.
Decyzja Wojewody [...] jest zgodna z decyzją o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu z dnia [...] października 2002r., inwestor , jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt sprawy przedłożył wszystkie wymagane opinie i uzgodnienia.
Zgodnie z art. 5 ust. 1 pkt 6 Prawa budowlanego, obiekt budowlany należy projektować i budować w sposób zapewniający ochronę, uzasadnionych interesów osób trzecich. Nie wszystkie jednakże interesy osób trzecich podlegają ochronie; chronione są wyłącznie interesy prawne, a nie są chronione interesy jedynie faktyczne. Wyznacznikiem zakresu, w jakim wydający decyzję organ ma obowiązek chronić uprawnienia osób trzecich, są przepisy prawa materialnego. Naruszenie interesu prawnego rozumiane jest jako naruszenie konkretnych norm prawa materialnego, obowiązujących w procesie inwestycyjnym /por. wyrok NSA z dnia 7 lipca 1999 r. sygn.akt [...]. Zarzuty dotyczące szeregu utrudnień dla otoczenia w przypadku zrealizowania zamierzonej inwestycji nie mogą być prawnie skuteczne, gdyż dotyczą jedynie naruszenia interesów faktycznych skarżących, a nie interesu prawnego rozumianego jako naruszenie konkretnych norm prawnych. Stwierdzić należy, iż w zasadzie każda inwestycja w zabudowie miejskiej powoduje uciążliwości i utrudnienia dla najbliższych sąsiadów. Jednakże, gdy w sprawie uzyskano wszelkie, wymagane prawem, uzgodnienia i opinie, to nie można stawiać skutecznego zarzutu, iż wydana decyzja o zatwierdzeniu projektu i udzieleniu pozwolenia budowlanego jest niezgodna z prawem.
Skarga Wspólnoty Mieszkaniowej opiera się w zasadzie na dwóch
zarzutach: naruszeniu dóbr osób trzecich związanym z budową obiektu o bardzo
głębokim posadowieniu co może mieć wpływ na bezpieczeństwo konstrukcji budynku
przy ulicy [...] oraz nadmiernego częściowego zacienienia fasady
wschodniej budynku przy ulicy [...].
Co do pierwszego z zarzutów wypowiedział się już Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia [...] marca 2006r. Zgodzić się należy z twierdzeniem zawartym w uzasadnieniu tego wyroku, iż zarzut co do wpływu planowanej inwestycji na bezpieczeństwo konstrukcji budynków sąsiednich nie został w żaden sposób
udowodniony, a nawet uprawdopodobniony, a zgromadzona na tę okoliczność dokumentacja w Tomie III.4 projektu jest wystarczająca do przyjęcia braku wątpliwości w tym zakresie. Zarzut skargi, iż Wojewoda [...] odmiennie niż uczynił to organ I instancji ocenił ten sam zapis w projekcie jest bezzasadny w świetle art. 138 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z tym przepisem organ odwoławczy ponownie rozpoznaje sprawę, nie będąc związany ani oceną prawną dokonaną przez organ I instancji ani oceną stanu faktycznego. Ma zatem prawo w sposób samodzielny ocenić dotychczas zgromadzony materiał dowodowy.
Oceny wymaga natomiast zarzut naruszenia § 13 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 79, poz. 690 z późn.zm.), a w szczególności, czy "Analiza przesłaniania" stanowiąca podstawę dla uznania, iż nie zostały naruszone przepisy dotyczące odległości określone w § 13 rozporządzenia, została wykonana zgodnie z obowiązującymi przepisami. Z "Analizy,, wynika, iż dla obliczenia wysokości obiektu przesłaniającego stosownie do § 13 rozporządzenia przyjęto dolną krawędź okien pomieszczeń mieszkalnych znajdującą się na wysokości 5m, nie uwzględniono natomiast okien pomieszczeń sklepowych i użytkowych. W powyższym sposobie obliczania skarżąca Wspólnota dopatrywała naruszenia przepisów rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 79, poz. 690 z późn.zm.).
Zarzut ten należy uznać za bezpodstawny. Stosownie do ust. 4 § 13 ww. rozporządzenia wysokość przesłaniania, o której jest mowa w ust. 2 tego przepisu liczy się od poziomu dolnej krawędzi najniżej położonych okien budynku przesłanianego do poziomu najwyżej zacieniającej krawędzi obiektu lub jego przesłaniającej części. Z akt sprawy wynika, iż na parterze budynku przesłanianego są lokale użytkowe. Rozważenia wymaga zatem, czy przeszklone duże powierzchnie, pełniące w zasadzie funkcje wystaw sklepowych, są oknami w rozumieniu § 12 ust. 4 oraz czy ich funkcją jest zapewnienie światła dziennego do pomieszczeń użytkowych. Niewątpliwie wystawy w zależności od ich formy, ilości prezentowanego towaru, czy też umieszczonych tam reklam, w jakiejś części stanowią źródło światła dziennego dla
pomieszczeń użytkowych. Wystawy nie pełnią jednakże funkcji, jakie z reguły wyznacza się oknom w pomieszczeniach, dla których światło dzienne jest podstawowym źródłem światła w porze dziennej. Ilość światła dziennego w pomieszczeniach, w których zamiast okien są wystawy sklepowe może być zmienna, w zależności od potrzeb wystawienniczych i reklamowych sklepu. Z tego też powodu wystawy sklepowe nie mogą być traktowane w taki sam sposób jak okna sensu stricte w innych pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi. Wystawy sklepowe, nawet jeżeli mają formę dużej przeszklonej powierzchni nie pełnią funkcji okien. Niezależnie bowiem od wielkości takiej wystawy lokale użytkowe muszą być oświetlane światłem sztucznym. Wskazać też należy, iż rozporządzenie dopuszcza oświetlenie pomieszczeń użytkowych wyłącznie światłem sztucznym za zgodą państwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego( § 59 rozporządzenia). Zapewne tymi względami oraz faktem, iż witryny sklepowe /wystawy/ nie pełnią funkcji okien, była podyktowana zgoda właścicieli lokali użytkowych na parterze budynku [...] na takie posadowienie budynku sąsiedniego. W tej sytuacji uznać należało, iż przedmiotowa "Analiza przesłaniania", w której przyjęto, iż okna w budynku przesłanianym są na wysokości 5m, nie narusza § 13 ust. 4 rozporządzenia.
Z uwagi na zarzuty skargi, rozważenia wymaga również zgodność z przepisami rozporządzenia, posadowienia planowanego budynku w odległości 12,5m od obiektu należącego do skarżącej, wobec brzmienia ust. 3 § 13, a zatem czy prawo pozwala na posadowienie budynku w odległości mniejszej niż 20m w zabudowie śródmiejskiej uzupełniającej wzdłuż ulic i placów.
Niewątpliwie przedmiotowa lokalizacja inwestycji spełnia przesłanki określone w § 13 ust. 6 rozporządzenia. Z planu zagospodarowania terenu wynika, iż ma ona uzupełniać istniejącą zabudowę śródmiejską wzdłuż istniejących ulic. Przepis § 13 ust. 6 stosuje się do odległości wyznaczonych zgodnie z § 13 ust. 1 i 2, a zatem możliwe jest skrócenie o połowę odległości wyliczonych na podstawie przepisu § 13 ust. 2 pkt 1, który z uwagi na wysokość obiektu przesłaniającego ma zastosowanie w niniejszej sprawie. Wskazać należy, iż § 13 ust. 3 odnosi się do § 13 ust. 2 pkt 1. Celem tego przepisu jest zapewnienie odpowiednich odległości między budynkami, z których przynajmniej jeden ma charakter budynku wielomieszkaniowego lub takiego,
w którym pomieszczenia przeznaczone są do zbiorowego pobytu dzieci. Przepis określony w § 13 ust. 3 rozporządzenia ma zatem charakter uzupełniający w stosunku do przepisu ujętego w § 13 ust. 2 pkt 1. W sytuacjach określonych przesłankami wynikającymi z obu tych przepisów, powinny być stosowane łącznie. Zatem § 13 ust. 6 odnoszący się do odległości określonych w § 13 ust. 2 rozporządzenia ma zastosowanie również w takich stanach faktycznych, w których jednym z budynków jest budynek wielomieszkaniowy, wielkość przesłaniania jest nie większa niż 35m, a lokalizacja obiektów pozwala na przyjęcie, iż mamy do czynienia z zabudową uzupełniającą śródmiejską wzdłuż ulic i placów.
Na tle niniejszej sprawy uznać zatem należało, iż prawidłowo organ odwoławczy przyjął, iż "Analiza przesłaniania" została sporządzona zgodnie z obowiązującym rozporządzeniem Ministra Infrastruktur) z dnia 12 kwietnia 2002r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. Nr 79, poz. 690 z późn.zm.). Zarzuty skargi w tym zakresie nie miały zatem podstaw w obowiązującym prawie.
W tym stanie rzeczy na podstawie art. 151 w związku z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn.zm.) skargę jako bezzasadną należało oddalić.
Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 15.07.2026. · Źródło