I FZ 533/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Maria Dożynkiewicz (spr.) po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2007 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia G. R. – K. w Ż. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 20 września 2007 r. sygn. akt I SA/Go 1017/06 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi G. R. – K. w Ż. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w R. z dnia 7 czerwca 2006 r. nr (...) w przedmiocie podatku akcyzowego za okres od listopada 2001 r. do lutego 2003 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z 20 września 2007 r., sygn. akt I SA/Go 1017/06 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim odmówił G. R. – K. w Ż. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w R. z 7 czerwca 2006 r. Nr (...) w przedmiocie podatku akcyzowego za okres od listopada 2001 r. do lutego 2003 r. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych skarżący podał, że pozostaje na utrzymaniu rodziców, że jego jedynym dochodem jest wynagrodzenie za pracę wynoszące 1200 zł brutto. Z uzasadnienia oraz oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż skarżący jest współwłaścicielem lokalu mieszkalnego, który jest przedmiotem zajęcia w postępowaniu egzekucyjnym (hipoteka przymusowa w wysokości ponad 1,6 mln zł). Skarżący zamieszkuje z rodzicami, którzy wspomagają go finansowo, jego ojciec uzyskuje dochody z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej w wysokości 2000 zł miesięcznie. Skarżący został wezwany w trybie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.) do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń dotyczących sytuacji majątkowej jego ojca, udokumentowania wysokości poniesionych alimentów na rzecz dzieci (6 i 8 lat) skarżącego za ostatnie trzy miesiące. Dokumentów tych i oświadczeń skarżący jednak nie złożył. Dlatego też postanowieniem z 25 lipca 2007 r. wydanym przez referendarza sądowego skarżącemu odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od złożonej skargi kasacyjnej. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego skarżący podniósł, że obowiązku składania oświadczeń nie można rozciągać na inne osoby, w tym przypadku ojca skarżącego, mimo iż przyczynia się on do utrzymania swego pełnoletniego syna. Ponadto zdaniem skarżącego w ocenie samego sądu (postanowienie z 21 marca 2007 r.) sytuacja żony i rodziców skarżącego została przedstawiona w miarę możliwości i wiedzy wnioskodawcy. Skarżący nie ma zaś możliwości w jakikolwiek sposób "wymusić" stosownych oświadczeń od swojej żony, czy rodziców. Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego ciężar wykazania występowania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na osobie składającej w tym przedmiocie wniosek, co oznacza, że wnioskodawca powinien poczynić wszelkie kroki mające na celu uzasadnienie i uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie czy nastąpiło to w sposób dostateczny należy do oceny sądu. W niniejszej sprawie skarżący nie przedłożył wszystkich materiałów źródłowych, o które był wzywany, a ogólnikowe wskazania nie pozwalają na rzetelną ocenę jego sytuacji majątkowej i możliwości finansowych. W opinii WSA o przyznaniu prawa pomocy decyduje oprócz sytuacji majątkowej skarżącego również sytuacja majątkowa jego rodziców, bowiem pozostają z nim we wspólnym gospodarstwie domowym i mają wpływ na jego utrzymanie. Materiały związane z dochodami ojca skarżącego były zatem niezbędne do ustalenia i oceny tych okoliczności. Według Sądu pierwszej instancji skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd podkreślił również, iż w powołanym przez skarżącego postanowieniu z 21 marca 2007 r. Sąd ten ewidentnie wskazał, iż "sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bowiem nie uległa ona pogorszeniu, lecz wręcz poprawie. Nadal pozostaje on na utrzymaniu rodziców, a właściwie ojca prowadzącego działalność (według oświadczenia matka nie uzyskuje dochodów). Pozostałe dane zawarte we wniosku są w swej treści tożsame z informacjami zamieszczonymi w poprzednio złożonym. Fakt otrzymywania dochodów, to jedyna różnica pomiędzy tymi wnioskami". Skarżący wniósł zażalenie na powyższe postanowienie zaskarżając je w całości i zarzucając mu błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że skarżący nie uprawdopodobnił wystąpienia przesłanek do udzielenia mu pomocy we wnioskowanym zakresie, podczas gdy uprawdopodobnił on w wystarczającym stopniu, że nie jest w stanie ponieść kosztów procesu. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem skarżącego błędny jest pogląd sądu, iż jego rodzice, którzy go utrzymują powinni pokryć koszty sądowe, o ile nie wykażą, że nie pozwala im na to sytuacja majątkowa. Wprawdzie rodzice i dzieci obowiązani są wspierać się wzajemnie, jednak nie oznacza to automatycznie, że rodzice są odpowiedzialni za długi swych dzieci. Rodzice skarżącego dobrowolnie pomagają mu w codziennym utrzymaniu, nie mają jednak ustalonego sądownie obowiązku alimentacyjnego. Nieuzasadnione jest w ocenie skarżącego stanowisko sądu, że skarżący nie dopełnił obowiązku opisanego w art. 255 p.p.s.a. poprzez zaniechanie złożenia oświadczenia majątkowego rodziców, bowiem nie posiada w tym zakresie niezbędnej wiedzy, a jego rodzice nie mają obowiązku składać tego typu oświadczeń. Skarżący wskazał na postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 listopada 2006 r. (II OZ 1112/2006; IIOZ 1113/2006; ONSAiWSA 2007/4 poz. 79), zgodnie z którym jeżeli sąd na podstawie art. 255 p.p.s.a. zażądał dodatkowych dokumentów dotyczących stanu majątkowego, rodzinnego lub dochodów strony, to niezłożenie takich dowodów może oznaczać, że strona nie wykazała podstaw do przyznania jej prawa pomocy, i uzasadniać oddalenie wniosku. W przedmiotowej sprawie skarżący wykazał swój stan majątkowy, rodzinny i dochody, Sąd natomiast wbrew prawu zażądał przedstawienia stanu dochodów jego ojca, co nie może skutkować oddaleniem wniosku o przyznanie prawa pomocy czy inną sankcją prawną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy jest już kolejnym wnioskiem tego rodzaju w przedmiotowej sprawie. Prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 21 marca 2007 r. Sąd ten odmówił wówczas skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jak wynika z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zmiany okoliczności, o jakich mowa w tym przepisie, uzasadniać mogą zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. Ponowny wniosek złożony po uprawomocnieniu się postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych podlega merytorycznemu rozpoznaniu, jednak w przypadku braku zmiany okoliczności powinien być oddalony (vide orzeczenie Sądu Najwyższego z 31 października 1935 r., C.I. 1775/35, PREiS 1936, nr 2, s. 370). Stanowisko Sądu Najwyższego Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela. Unormowania instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, jak i możliwość uchylenia lub zmiany prawomocnych postanowień niekończących postępowania w sprawie są bowiem podobne do unormowań, na tle których został wyrażony pogląd przez Sąd Najwyższy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym jest możliwe wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, o których mowa w art. 246 § 1 p.p.s.a. spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej, finansowej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, sąd administracyjny może na podstawie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów. Przykładowe dokumenty źródłowe zostały wymienione w § 4 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 roku w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245). Z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. skorzystał Sąd pierwszej instancji wzywając skarżącego o doręczenie nie tylko zeznań podatkowych skarżącego i jego ojca, dokumentacji podatkowej ojca skarżącego z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej; wykazu i wyciągów z rachunków bankowych ojca skarżącego, ale także oświadczenia skarżącego, jakie są jego miesięczne wydatki i czy współpracuje z ojcem oraz dokumentacji dotyczącej wysokości alimentów poniesionych na rzecz dzieci skarżącego. Dokumenty te umożliwiłyby ocenę, czy nastąpiła zmiana sytuacji finansowej skarżącego uzasadniająca zmianę pierwotnego rozstrzygnięcia. Skarżący nie wykonał wezwania Sądu, bowiem nie dostarczył wymaganych dokumentów źródłowych, uniemożliwił tym samym zbadanie, czy nastąpiła zmiana okoliczności od momentu wydania pierwotnego postanowienia o przyznaniu prawa pomocy. Zatem wbrew zarzutom zawartym w zażaleniu zaskarżone postanowienie jest prawidłowe i nie narusza prawa. Z uwagi na powyższe oraz na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.