II GSK 339/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Edward Kierejczyk Sędziowie: WSA (del.) Arkadiusz Despot-Mładanowicz (spr.) NSA Jan Kacprzak Protokolant Katarzyna Warchoł po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2007 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 czerwca 2006 r. sygn. akt III SA/Wa 1156/06 w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 9 grudnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 czerwca 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 1156/06, oddalił skargę M. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 9 grudnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że wnioskiem z dnia 4 maja 2005 r. M. J. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zwanego dalej "Zakładem", o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres: wrzesień 1999 r., od listopada 2001 r. do grudnia 1999 r., czerwiec 2000 r., od marca 2001 r. do września 2001 r., ubezpieczenie społeczne za okres: od września 1999 r. do stycznia 2001 r., od marca 2001 r. do września 2001 r. oraz FP i FGŚP za okres: od listopada 1999 r. do grudnia 1999 r., od marca 2001 r. do września 2001 r. Wniosek o umorzenie uzasadniała trudną sytuacją finansową. Decyzją z 18 lipca 2005 r. nr 38/2005 r. Zakład odmówił umorzenia należności, ponieważ nie stwierdził całkowitej nieściągalności składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 187 z póź. zm. - zwanej dalej "u.s.u.s."). W odwołaniu od decyzji Zakładu skarżąca wskazała, iż decyzja jest wadliwa ze względu na brak wskazania przepisów prawa stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Ponadto zarzuciła Zakładowi brak rozpoznawania możliwości umorzenia składek pod kątem istnienia przesłanek zawartych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365). Skarżąca powołała się na trudną sytuację finansową twierdząc, iż zarabia 637 zł brutto na - etatu oraz 300 zł z wynajmu lokalu usługowego. Podniosła także, iż kwotę 13 407 zł zadłużenia uiściła w dniu 31 maja 2005r. zaciągając kredyt. Decyzją z dnia 9 grudnia 2005 r. Prezes ZUS utrzymał w mocy decyzję Zakładu. W uzasadnieniu wskazał, iż zobowiązana posiada lokal użytkowy, na którym Inspektorat K. ustanowił hipotekę przymusową. Powyższy lokal Pani M. J. wynajmuje córce, dzięki czemu uzyskuje 300 zł dochodu miesięcznie. W lokalu tym córka prowadzi działalność gospodarczą - biuro rachunkowe, zatrudniając zobowiązaną na 3/4 etatu z wynagrodzeniem 637 zł miesięcznie. Prezes ZUS stwierdził, że z uwagi na to, iż prowadzona jest wobec płatnika skuteczna egzekucja, dłużniczka osiąga stałe dochody, jest właścicielem nieruchomości, na której ustanowiona jest przez Zakład hipoteka, oraz posiada samochód osobowy, nie ma mowy o istnieniu całkowitej nieściągalności, która w myśl art. 28 u.s.u.s. jest jedną z przesłanek uzasadniających umorzenie. W skardze na powyższą decyzję skarżąca podniosła, iż jej dochody, pozwalały jedynie na pokrycie bieżących wydatków oraz spłatę kredytu, zaciągniętego na poczet spłaty części zaległości wobec ZUS. Skarżąca wskazała, iż posiada jeszcze zaległości w stosunku do Urzędu Skarbowego z tytułu podatku od osób fizycznych oraz podatku od towarów i usług. Skarżąca wniosła również o umorzenie zaległych odsetek, gdyby nie było możliwości umorzenia należności głównej. Oddalając skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umorzone tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, tj. gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości nie podlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej, 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym, 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję, 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Sąd wskazał, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych dopuszcza również przypadki umorzenia składek ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia w uzasadnionych przypadkach pomimo braku ich całkowitej ściągalności - § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. W takim przypadku umorzenie jest możliwe o ile zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności wobec zbyt ciężkich skutków dla niego i jego rodziny. Również w tym przypadku przepis wskazuje, iż umorzenie może nastąpić w przypadkach niemożności zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia albo też przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania przez niego opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, co uniemożliwia uzyskiwanie dochodu. Mając powyższe na uwadze Sąd I instancji stwierdził, że decyzja wydana na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. jest rodzajem decyzji o charakterze uznaniowym wobec czego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mógł oceniać dokonane ustalenia pod kątem istniejącej podstawy prawnej. Decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. jak również w § 3 ust 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. wskazują na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności jak też w przypadku, gdy brak jest całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku należności mogą być umorzone. W związku z powyższym, Sąd uznał, iż z zapisu § 3 wynika, że nawet po spełnieniu przesłanek zawartych w nim, Zakład może, ale nie musi umorzyć należności. Sąd stwierdził, że Prezes ZUS słusznie wskazał, iż ze względu na posiadany majątek, z którego prowadzona jest egzekucja, a także osiąganie stałych dochodów, ustanowienie hipoteki na posiadanej przez skarżącą nieruchomości, posiadanie majątku ruchomego w postaci samochodu osobowego, wyklucza brak nieściągalności. Ponadto Sąd uznał, że organ podjął wszelkie wymagane prawem czynności, zaskarżona decyzja zawierała wszystkie wymagane przepisem art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. elementy, a uzasadnienie odniosło się do ustaleń faktycznych i prawnych. Zaskarżoną decyzją Prezes ZUS wykazał, że nie zachodzi w tej sprawie żaden z wymienionych w przepisach ustawy, jak też rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., przypadków uprawniających Prezesa do umorzenia należności. Sąd nie stwierdził, aby zaskarżona decyzja posiadała wady, skutkujące jej uchyleniem, bowiem została wydana zgodnie z przepisami będącymi jej podstawą prawną jak też po ustaleniu i rozpoznaniu całokształtu materiału dowodowego. Od powyższego wyroku M. J. złożyła skargę kasacyjną zaskarżając go w całości na podstawie art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej: p.p.s.a., oraz wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 28 ust. 3a oraz 3b u.s.u.s. w związku z §3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne polegające na bezpodstawnym przyjęciu, że dochody skarżącej są wystarczające dla opłacenia należności z tytułu składek, co jednocześnie nie pozbawiłoby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Skarżąca zarzuciła także brak ustosunkowania się i rozważenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny bezspornego faktu spłaty kwoty 13.407 zł z zaciągniętego kredytu, oraz konieczności jego spłaty w kwocie 530 złotych miesięcznie do końca 2008 r. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, iż oceniając jej sytuację majątkową oraz realne możliwości spłaty należności należy dojść do przekonania, że jeżeli nie wystąpi jakaś niespodziewana możliwość wzbogacenia się to wywiązanie się z obowiązków w sytuacji narastającego zadłużenia z tytułu narastających i olbrzymich odsetek jest wręcz wykluczone. Skarżąca wskazała, że w związku z obciążeniem lokalu użytkowego hipoteką obawia się, iż wierzyciel może sięgnąć po ten majątek, co będzie skutkowało utratą przez nią dachu nad głową. Ponadto skarżąca podnosi, że decyzja o charakterze uznaniowym nie oznacza dowolności. Przywoływane w podstawie kasacyjnej przepisy są dyspozycjami o charakterze wyjątkowym i powinny być zastosowane na korzyść skarżącej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest niezasadna i podlega oddaleniu. Przed rozważaniami dotyczącymi skargi kasacyjnej dla porządku należy wskazać, iż zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego organem wydającym decyzję w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a nie Prezes Zakładu. Przepis art. 83 ust. 1 pkt 3 u.s.u.s. stanowi, iż Zakład wydaje decyzje między innymi w sprawach dotyczących umarzania należności z tytułu składek. Użyty w ust. 4 art. 83 u.s.u.s. zwrot "stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy" zawiera jedynie wskazanie podmiotu, do którego należy zaadresować wniosek, a nie organu właściwego do wydania rozstrzygnięcia w sprawie tego wniosku. Zakład jest bowiem państwową jednostką organizacyjną posiadającą osobowość prawną, zaś Prezes Zakładu jest jednym z organów, kierującym działalnością tego podmiotu i reprezentującym go na zewnątrz. Ustawodawca uznając, iż stronie przysługuje prawo wniesienia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy założył zatem, iż sprawa będzie ponownie rozpatrywana przez ten sam organ - Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Z tych względów należy uznać, że podmiotem wydającym decyzję zaskarżoną do Sądu I instancji jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jednocześnie Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, gdyż stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Konsekwencję związania Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej stanowi wymóg prawidłowego ich określenia w samej skardze. Koniecznym zatem jest powołanie przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem strony skarżącej - uchybił sąd, uzasadnienie zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazanie dodatkowo, że wskazane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W skardze kasacyjnej strona skarżąca powołała przepis art. 173 § 1 p.p.s.a. i zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędna jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 28 ust. 3a oraz 3b u.s.u.s. w związku z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Powołany przez stronę przepis ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie może stanowić podstawy kasacyjnej, o której mowa w art. 174 p.p.s.a. Przepis art. 173 § 1 p.p.s.a. reguluje bowiem uprawnienie do wniesienia skargi kasacyjnej. Natomiast z treści sformułowanego zarzutu wynika, że skarżąca oparła skargę kasacyjną na podstawie uregulowanej w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. Zarzut błędnej wykładni wskazanych w skardze przepisów jest niezasadny. Błędna wykładnia bowiem to mylne rozumienie treści przepisu. Błędna wykładnia prawa materialnego może się wyrażać w nieprawidłowym odczytaniu treści prawa, bądź też na zastosowaniu prawa uchylonego. Skarżąca stawiając zarzut błędnej wykładni wskazanych wyżej przepisów nie podała żadnego argumentu na poparcie niniejszego zarzutu, z którego wynikałoby na czym jej zdaniem polega mylne rozumienie przez Sąd I instancji wskazanych przepisów prawa materialnego. Również zarzut niewłaściwego zastosowania niniejszych przepisów nie może zostać uznany za skuteczny. Niewłaściwe stosowanie prawa materialnego, to kwestia prawidłowego odniesienia normy prawa materialnego do ustalonego stanu faktycznego, właściwe skonfrontowanie okoliczności stanu faktycznego z hipotezą normy prawnej i poddanie tego stanu ocenie prawnej na podstawie treści tej normy (por. wyrok NSA z 13 grudnia 2004 r. sygn. akt GSK 1006/04). Innymi słowy błędne zastosowanie prawa materialnego, to wadliwe uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie konkretnej normy prawnej. Wobec tego należy stwierdzić, że błędne zastosowanie przepisów prawa materialnego pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy. Zatem, jeżeli strona równocześnie nie zakwestionuje ustaleń faktycznych, na których oparto zaskarżone rozstrzygnięcie to skutkować będzie uznaniem, iż stan faktyczny ustalony został w sposób niewadliwy. Mając powyższe argumenty na uwadze należy stwierdzić, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie podważa ustaleń stanu faktycznego, co skutkować musi uznaniem, iż został on ustalony w sposób prawidłowy. Przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewiduje możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia w uzasadnionych przypadkach pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Jednym z takich uzasadnionych przypadków jest przewidziana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) sytuacja, w której ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną zobowiązany nie jest w stanie opłacić należności z tytułu składek, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności gdy opłacenie tych należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Na zobowiązanym ciąży obowiązek wykazania, że zachodzi okoliczność stwarzająca możliwość umorzenia należności z tytułu składek. Z ustaleń stanu faktycznego wynika, że skarżąca nie posiada nikogo na utrzymaniu; uzyskuje regularne dochody z tytułu wynagrodzenia za pracę (637 zł miesięcznie) oraz czynszu najmu posiadanego lokalu użytkowego (300 zł miesięcznie). Jednocześnie należy zauważyć, iż skarżąca lokal użytkowy wynajmuje córce, która jednocześnie zatrudnia ją w prowadzonym w nim biurze rachunkowym. Zatem sytuację rodzinną skarżącej należy uznać za ustabilizowaną. Jednocześnie stan majątkowy skarżącej nie uzasadnia w chwili obecnej twierdzenia, iż opłacenie należności z tytułu składek może doprowadzić do pozbawienia jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wskazywany w skardze kasacyjnej fakt zaciągnięcia kredytu w kwocie 13407 zł, która została przeznaczona na spłatę części zadłużenia z tytułu składek oznacza, że skarżąca posiada zdolność kredytową. Zatem jej sytuacja majątkowa, a więc stan aktywów i pasywów nie jest tego rodzaju, że nie jest w stanie zaspokoić swoich niezbędnych potrzeb życiowych. Jednocześnie z faktu konieczności spłacenia zaciągniętego kredytu nie można automatycznie wyciągnąć wniosku, iż opłacenie należności z tytułu składek pozbawi skarżącą możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Również takiego wniosku nie uzasadnia fakt obciążenia lokalu użytkowego skarżącej hipoteką przymusową. Ewentualność zaspokojenia wierzyciela hipotecznego z obciążonej nieruchomości nie ma wpływu na ocenę czy skarżąca jest w stanie zaspokoić swoje niezbędne potrzeby życiowe. Zabezpieczenie wierzytelności hipoteką nie wpływa wprost na bieżące zaspokajanie niniejszych potrzeb. Wobec powyższego należy stwierdzić, że ustalony w sprawie stan faktyczny uzasadniał odmowę umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Zatem zarzut naruszenia wskazanych przepisów prawa materialnego przez ich niewłaściwe zastosowanie musiał zostać oceniony jako niezasadny. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.