IV SA/Wa 1656/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krystyna Napiórkowska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Łukasz Krzycki, sędzia WSA Jarosław Stopczyński, Protokolant Piotr Jędrasik, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2005 r. nr [...] w przedmiocie podlegania pod działanie dekretu o reformie rolnej zespołu pałacowo-parkowego - skargę oddala - Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2005r. po rozpatrzeniu odwołania R. K. uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2003r. stwierdzającą, że nieruchomość stanowiąca obecnie działkę ewidencyjną nr [...] o pow. 3,97 ha (dawniej parcela katastralna nr [...], [...] i [...]) położona w S., obejmująca zespół pałacowo - parkowy, stanowiąca byłą własność S. K., podlega pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13) i umorzył postępowanie pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji podano, że stosownie do treści art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przechodziły nieruchomości ziemskie, stanowiące własność oraz współwłasność osób fizycznych i prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W powołaniu na te przepisy strona mogła ubiegać się w postępowaniu administracyjnym o uznanie, że określona nieruchomość ziemska z uwagi na areał gruntów nie przekraczający normy obszarowej określonej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu jest wyłączona spod działania dekretu. Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi organ pierwszej instancji dokonał wadliwej wykładni § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51). Przepis ten jasno stanowi, iż wojewódzki urząd ziemski orzekał o całej nieruchomości, nie zaś o jej części. Jeżeli strona kwestionowała, iż nieruchomość ziemska, której była właścicielem słusznie przeszła na własność Państwa z mocy prawa, musiała udowodnić, iż nieruchomość ta nie spełniała norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust 1 lit e dekretu tj. 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych. Minister powołując § 6 w/w rozporządzenia wskazał, że wynika z niego, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości, można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej, a z żadnego przepisu tego dekretu nie wynika możliwość wyłączenia części przejętego majątku na podstawie art. 2 ust 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Z tego względu uznał, że decyzja Wojewody, jako orzekającą w przedmiocie części przejętego majątku należy uchylić, a postępowanie dotyczące jedynie niepodlegania pod działanie art. 2 ust1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej zespołu pałacowo - parkowego w S. umorzyć przed organem pierwszej instancji, jako że w przepisach administracyjnego prawa materialnego brak jest normy kompetencyjnej, upoważniającej organ do podjęcia takiego rozstrzygnięcia. Skargę na tę decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł pełnomocnik R. K., zarzucając naruszenie prawa, tj. art. 105 kpa poprzez przyjęcie, że postępowanie przed organem pierwszej instancji stało się bezprzedmiotowe i w związku z tym zachodzą przesłanki do umorzenia postępowania. Ponadto skarżący wskazał na naruszenie § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez przejęcie, że to przepis ten odsyła na drogę postępowania administracyjnego jedynie takie spory, których przedmiotem była wielkość przyjętego na rzecz Skarbu Państwa majątku oraz przez przyjęcie, że w trybie tych przepisów można orzekać jedynie całości majątku, a nie o "danej nieruchomości". W skardze wskazano również na naruszenie art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez dokonanie błędnej wykładni pojęcia "nieruchomości ziemskie", sprzecznej z wykładnią przyjętą w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990, sygn. akt W 3/89. Ponadto skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 64 ust. 2 i art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP przez dokonanie wykładni § 5 rozporządzenia prowadzącej do nierównej ochrony prawnej i nieudzielaniu tej ochrony byłym właścicielom majątków ziemskich. W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie może zostać uwzględniona. W oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele tej reformy przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te bezzwłocznie przechodziły na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944 r., jak słusznie zaznaczył Minister w zaskarżonej decyzji. Ustawodawca zarówno w samym dekrecie, jak i w przepisach wykonawczych nie wprowadził uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Nie zawarł również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, odnośnie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1 lit. e, wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex lege. Zaistnienie tych skutków rzeczowych nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. nr 39, poz. 233 ze zm.). Przepisy wykonawcze tego dekretu - rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. - w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 1 lit. e dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadło w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało jednakże skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani do dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wywoływało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile został uprzednio wpisany. Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia posługuje się zwrotem orzekania "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust,l lit. e" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten stanowi podstawę do rozstrzygnięcia również o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, czy społeczno - gospodarcze przeznaczenie. Jednakże zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona łącznie obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być jedynie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska jako całość podpada pod działania art. 2 ust. 1 pkt lit. e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 podobnie jak i § 5 rozporządzenia posługuje się określeniem "dana nieruchomość", a zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust. 1 lit. 6 dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu, z uwagi na jej areał gruntów. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art.2 ust.l lit. e dekretu z uwagi na łączną wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Z tego względu Sąd uważa rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi za odpowiadające prawu, uwzględniając fakt, iż spadkobierczyni byłego właściciela majątku w swym żądaniu domagała się orzeczenia o niepodpadaniu nie całego przejętego majątku, a jedynie jego niewielkiej części, obejmującej zespół pałacowo - parkowy. Mając na uwadze przedstawioną argumentację, w ocenie Sądu nie było podstaw do orzekaniu w oparciu o § 5 w zw. z § 6 rozporządzenia o niepodpadaniu pod działanie dekretu jedynie części przejętego w tym trybie majątku. Nieruchomość objęta księgą wieczystą S. - Dobra przekraczała normy określone w powołanym dekrecie, posiadał powierzchnię 1721ha. W ocenie składu orzekającego złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu, jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne , o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Raz jeszcze należy podkreślić, że w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych do nieruchomości ziemskich (własności), w zakresie" objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, z uwagi na łączną wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania, tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość, z racji swego charakteru, nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Skoro tak, to w świetle poczynionych ustaleń postępowanie wszczęte wnioskiem spadkobierczyni byłego właściciela majątku ziemskiego podlegało umorzeniu w trybie art. 105 § 1 kpa. Stosownie do treści art. 105 § 1 kpa organ wydaje decyzje o umorzeniu postępowania, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe. Brak materialno - prawnych podstaw do władczej w formie decyzji administracyjnej ingerencji organu administracyjnego czyni sprawę administracyjną bezprzedmiotową w rozumieniu art. 105 kpa. Wówczas jakiekolwiek rozstrzygnięcia pozytywne czy negatywne stają się prawnie niedopuszczalne. Zatem umorzenie postępowania z powodu jego bezprzedmiotowości w sytuacji gdy nie istniały podstawy do rozstrzygnięcia sprawy są do istoty, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie, pozostaje w zgodzie z art. 105 § 1 kpa. Nie oznacza to, że wyłączone jest dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym na art. 2 ust. 1 lit. e zostały faktycznie przejęte przez Państwo. Wszak ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnym na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowania przed sądem powszechnym w drodze powództwa o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy też w powództwie windykacyjnym lub w powództwie o ustalenie prawa. Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winna mieć zastosowanie przywołana wykładnia pojęcia "nieruchomości ziemska" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. sygn. akt W3/93, gdyż kwestia ta wobec przyjęcia że żądanie nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym nie miała znaczenia przy kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Również z tych samych przyczyn , Sąd nie ustosunkuje się do zarzutów naruszenia art. 32 i 64 Konstytucji RP. Z wskazanych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie ma podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.