IV SA/Wa 426/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Stopczyński (spr.), Sędziowie asesor WSA Aneta Opyrchał, sędzia NSA Otylia Wierzbicka, Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2007 roku sprawy ze skargi M. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) grudnia 2002 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia stwierdzającego, że nieruchomość rolna podpadała pod działanie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) listopada 2002 roku; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej M. K. kwotę 100 (sto) złotych tytułem częściowego zwrotu kosztów postępowania sądowego; 3. zasądza ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata K. O. prowadzącego Kancelarię Adwokacką w W. przy ulicy (...) kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę stanowiącą 22% podatku VAT tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej M. K. IVSA/Wa 426/07 UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy własną decyzję z dnia (...) listopada 2002r. odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium (...) Rady Narodowej z dnia (...) listopada 1950r. mocą, którego orzeczono na podstawie art. 2 ust. 1 lit.e dekretu z dnia 6 września 1944r o przeprowadzeniu reformy, że nieruchomość ziemska położna na terenie wsi Z. pow. M. oraz na terenie wsi S. i G. powiatu s. o ogólnym obszarze (...) ha stanowiąca własność J. R. przeszła w dniu 13.09.1944r na własność Państwa na cele reformy rolnej. Organ uznał bowiem, że orzeczenie z dnia (...).11.1950r. jest zgodne z obowiązującym wówczas stanem prawnym. W następstwie rozpoznania skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając sprawę po raz pierwszy skargę tą wyrokiem z dnia 17.03.2005r oddalił. W uzasadnieniu tegoż wyroku wskazał m.in. na to, że osoby zainteresowane w sprawie ( F. R. i R. G.) podnosiły, iż sporna nieruchomość o powierzchni ogólnej (...) ha nie podpadała pod działanie przepisów art. 2. ust.1 lit.e dekretu o reformie rolnej albowiem jej część ( o pow. (...) ha) stanowiła przypadającą R. G. masę spadkową pozostałą po matce P. R. W ocenie Sądu zainteresowane nie przedłożyły jednak żadnych dowodów potwierdzających podział prawny w/w nieruchomości, jak również podział prawny na gruncie. Zdaniem Sądu z treści aktu notarialnego nr (...) sporządzonego w roku 1936, a znajdującego się w aktach sprawy wynika, że sporna nieruchomość ziemska położona we wsi Z. o obszarze (...) ha w części (...) stanowiła współwłasność małżeńską J. i F. R., w części (...) własność P. R.- pierwszej żony J. R. i w części (...) spadkobierców A. R.- ojca J. R., oraz z działki gruntu o pow.(...)ha położonej we wsi G. i działki o pow. (...)ha we wsi S. stanowiącej współwłasność małżeńską F. i J. R. W ocenie Sądu prawidłowe było zatem ustalenie organów, że sporna nieruchomość ziemska na dzień 1.09.1939r. miała ogólną powierzchnię (...)ha i stanowiła współwłasność. Niesporne było to, że powierzchnia użytków rolnych tejże nieruchomości przekraczała określoną w dekrecie normę obszarową 50ha i wynosiła (...)ha. To zaś oznaczało, że przekroczenie tej normy skutkowało zastosowaniem art. 1 ust.1 lit.e dekretu niezależnie od tego czy nieruchomości, o których mowa stanowiły własność jednej czy też współwłasność kilku osób tak jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie. Zdaniem Sądu zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazywał na to, że sporna nieruchomość stanowiła jedną całość gospodarczą, jedno gospodarstwo rolne uprawiane przez małżeństwo J. i F. R., a po śmierci męża przez F. R. Na gospodarstwie tym niewątpliwie pracowała G. R.-córka J. R. co wynika, m.in. z protokołu zabezpieczenia gospodarstwa rolnego sporządzonego w dniu 31.12.1945r. Okoliczność ta nie daje jednak podstaw do przyjęcia, iż G. R. była właścicielką części przedmiotowej nieruchomości o powierzchni (...)ha, która stanowiła odrębne gospodarstwo rolne. W ocenie Sądu materiał zebrany w sprawie wskazywał, iż G. R. występując w 1950r o wyłączenie (...) ha gruntu spod reformy rolnej nie wykazała, iż był dokonany prawny podział tej nieruchomości ziemskiej na dwie odrębne nieruchomości o pow.(...) ha i (...)ha. Trafnie zatem organ nadzoru przyjął, iż zachodziły podstawy do przejęcia spornej nieruchomości pn. " Z." na cele reformy rolnej w trybie art. 2 ust.1 lit.e dekretu PKWN z dn. 6.09.1944r o przeprowadzeniu reformy rolnej. W następstwie rozpoznania skargi kasacyjnej od powyższego orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie NSA uchylił to orzeczenie i sprawę przekazał sądowi I -ej instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia NSA podkreślił, że w postępowaniu administracyjny ocenie organu podlegało to czy decyzja Prezydium (...) Rady Narodowej z dnia (...) listopada 1950r. naruszała rażąco przepisy będące podstawą jej wydania, zaś w postępowaniu sądowo-administracyjnym czy organ nadzoru prawidłowo uznał, że nie ma podstaw do stwierdzenia, iż w sprawie takie naruszenie miało miejsce. W ocenie NSA z argumentacją sądu l-ej instancji, która legła u podstaw kwestionowanego w kasacji orzeczenia można zgodzić się jedynie częściowo. Otóż stosownie do art. 2.ust.1lit.e dekretu nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym położone na terenie m.in. województwa (...) przechodziły na własność Państwa jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100ha powierzchni ogólnej lub 50ha użytków rolnych. Użyte w tym przepisie sformułowanie "rozmiar łączny" dowodzi, że określone normy obszarowe odnosiły się do łącznej powierzchni ziemskiej. O łącznym rozmiarze decydowało więc kryterium własności i gospodarcze przeznaczenie całego majątku , a nie powierzchnia każdej z osobna nieruchomości. NSA podkreślił, że nieruchomości ziemskie przechodziły na własność Państwa z dniem wejścia w życie dekretu tj. z dniem 13.09.1944r, przy czym dekret w wersji w jakiej w odniesieniu do spornej nieruchomości wywołał ewentualnie skutek z mocy prawa zawierał art.2 ust.2w brzmieniu następującym:,, Rodzina podzielona co do praw majątkowych prawnie i fizycznie przed dniem 1 września 1939r nie będzie uważana za jednostkę w rozumieniu części 1 pkt.e niniejszego artykułu" oraz ustęp 3 ,który stanowił, że podziałem prawnym w powyższym rozumieniu jest " podział na podstawie wyroku sądowego, ugody sądowej, aktu sporządzonego przed notariuszem zgodnie z zezwoleniem właściwej władzy ziemskiej, chociaż wpis o podziale w wykazie hipotecznym nieruchomości nie nastąpił z powodu wybuchu wojny". W ocenie NSA to właśnie te przepisy, a nie ust.2 w wersji tekstu jednolitego z 1954r mają decydujące znaczenie w przedmiotowej sprawie. Przejście prawa własności następowało bowiem z mocy samego prawa z dniem 13.09.1944r, a nie na podstawie orzeczenia stwierdzającego czy dana nieruchomość podlega pod działanie dekretu. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że w aktach sprawy nie ma żadnych dowodów mogących chociażby pośrednio wskazywać, że przed 1 września 1939r dokonano podziału omawianej nieruchomości we wskazanym wyżej znaczeniu, co oznacza, iż sąd l-ej instancji zasadnie uznał, że podnoszone w tym zakresie przez strony zarzuty nie mogą uzasadniać stwierdzenia nieważności orzeczenia z dnia (...) listopada 1950r. .Zdaniem NSA istotne zastrzeżenia budzą natomiast ustalenia Sądu l-ej instancji w pozostałym, zakresie. Sąd ten przyjął bowiem, że J. i F. R. w dniu 1.09.1939r byli właścicielami nieruchomości o powierzchni ponad (...)ha co jednak wbrew twierdzeniu tego Sądu wcale nie wynika z aktu notarialnego nr (...). Tenże akt dotyczy bowiem jedynie zawarcia umowy przedmałżeńskiej J. R. z przyszłą żoną F. P. Nie stanowił zatem żadnego dowodu własności nieruchomości w rozumieniu obowiązujących także w tamtym czasie przepisów prawa. W akcie tym jest mowa o nieruchomościach o powierzchni (...)ha(...)m2 i (...)ha(...)m 2 Nie ma natomiast żadnej wzmianki o nieruchomości o powierzchni (...)ha, oraz o działkach o powierzchni (...)ha i (...)ha położonych odpowiednio w miejscowościach G. i S. To zaś oznacza, że stwierdzenie Sądu l-ej instancji jakoby nieruchomości J. i F. R. spełniały normy obszarowe przewidziane w dekrecie o reformie rolnej zostało wysunięte bez rzetelnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Stosownie do art.2 ust.1 lit.e dekretu przejęciu na rzecz Państwa podlegały nieruchomości stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych. Zakresem podmiotowym tej regulacji nie byli objęci natomiast posiadacze gruntów. Decydujące znaczenie miał więc tytuł prawny a nie stan posiadania nieruchomości. Dla stwierdzenia więc czy decyzja Prezydium (...) Rady Narodowej z dnia (...) listopada 1950 r. odpowiadała obowiązującemu prawu czy też została podjęta z jego przekroczeniem niezbędne jest zatem zbadanie stanu prawnego spornej nieruchomości, co w konsekwencji prowadzi do konieczności ustalenia stanu faktycznego i prawnego sprawy. Sad zważył co następuje: przepis art.190ppsa stanowi, że sąd, któremu sprawa została przekazana w następstwie uchylenia orzeczenia wydanego w l-ej instancji jest związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez NSA. Oznacza, to także, iż obowiązany jest uwzględnić w toku dalszego postępowania treść tzw. wytycznych sądu wyższej instancji, które mogą odnosić się również do zakresu postępowania ( także dowodowego) jakie należy przeprowadzić przed podjęciem rozstrzygnięcia merytorycznego. Treść owych wytycznych w sprawie będącej przedmiotem osądu powoduje, iż konieczne jest uchylenie także zaskarżonej decyzji organu jak również decyzji ją poprzedzającej. W sprawie konieczne są bowiem ustalenia nie tylko o charakterze prawnym ale także - co podkreśla NSA- i ustalenia stanu faktycznego. Tych ostatnich ustaleń nie może czynić samodzielnie Wojewódzki Sad Administracyjny. Może natomiast i powinien ( o ile sprawa trafi ponownie do sądu) ocenić je po dokonaniu ich przez organ a to w ramach oceny legalności decyzji będącej konsekwencją tychże ustaleń oraz stosownej subsumpcji przepisów prawa materialnego. Rozważenia będzie wymagało w szczególności to jaki status prawny miały nieruchomości wymienione w kwestionowanej decyzji. Jak podkreślił bowiem NSA zakresem podmiotowym regulacji zawartej w art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6.09.1944r o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz.U. nr 3z 1945r poz.13) nie byli objęci posiadacze gruntów. Bez znaczenia było więc to czy część nieruchomości, których dotyczyło orzeczenie Prezydium (...) Rady Narodowej z dnia (...).11.1950r. była np. dzierżawiona bądź użytkowana przez podmioty nie będące ich właścicielami. W tym miejscu godzi się przypomnieć, że NSA przesądził o tym, że akt notarialny nr (...) sporządzony w 1963roku nie może być uznany za dokument potwierdzający prawo własności do nieruchomości w rozumieniu także wówczas obowiązujących przepisów prawa. Dotyczy on bowiem jedynie zawarcia umowy przedmałżeńskiej J. R. z jego przyszłą żoną F. P. Prawo własności nieruchomości, których dotyczy orzeczenie z dnia (...) listopada 1950r. musi więc wywodzić się z innych źródeł. Na pytanie z jakich musi odpowiedzieć postępowanie przed organem . Jest rzeczą oczywistą, że ustalenia dotyczące prawa własności muszą dotyczyć absolutnie wszystkich nieruchomości, które wymienione są zarówno w w/w orzeczeniu, jak i w zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Dokonując ustaleń w powyższym zakresie należy oprzeć się nie tylko na materiałach zgromadzonych w aktach sprawy, ale także wykorzystać dowody o przeprowadzenie, których będą wnioskować osoby zainteresowane, także i te dowody, których potrzeba wykorzystania okaże się pożądana z punktu widzenia organu prowadzącego postępowanie. Trzeba również pamiętać, iż pod pojęciem nieruchomości ziemskich w rozumieniu art.2 ust.1 lit. e dekretu NSA rozumie nieruchomości o charakterze rolniczym, co oznacza, iż tylko takie nieruchomości ( o charakterze rolniczym) mogły być przejęte na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej o ile oczywiście zajmowały powierzchnie wskazane w jego art.2 usti.lit.e tzn. przekraczały bądź 50ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego 100ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Reasumując należy stwierdzić, iż dopiero nie budzące wątpliwości ustalenia stanu prawnego całej nieruchomości oraz jej charakteru ( użytków rolnych, bądź nie) pozwoli na wydanie rozstrzygnięcia odnoszącego się do wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium (...) Rady Narodowej z dnia (...) listopada 1950r. Podstawą rozstrzygnięcia Sądu jest przepis art. 145§1 pkt Ilit.a i c ppsa.