IV SA/Wa 2022/05

Dnia 25 maja 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec (spr.), Sędziowie asesor WSA Marta Laskowska, sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2006 roku sprawy ze skargi G. B. na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] lipca 2005 roku nr [...] w przedmiocie odmowy wydania zaświadczenia potwierdzającego posiadanie statusu pokrzywdzonego 1. uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] maja 2005 roku nr [...] , 2. orzeka, że zaskarżone postanowienie nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Zaskarżonym do Sądu Administracyjnego postanowieniem nr [...] z dnia [...] .07.2005 r. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu utrzymał w mocy postanowienie własne nr [...] z dnia [...] .05.2005 r., odmawiające wydania zaświadczenia stwierdzającego, że G. B. jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 18.12.1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. nr 155, poz. 1016 ze zm.), zwanej dalej ustawą o IPN. G. B. na skutek wniosku o ustalenie jej statusu jako osoby pokrzywdzonej, otrzymała zaświadczenie w trybie art. 218 ust. 1 Kpa, iż nie jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN. Ponieważ nie zgodziła się z treścią tego zaświadczenia, Prezes IPN-u postanowieniem nr [...] z dnia [...] .05.2005 r., odmówił wydania zaświadczenia stwierdzającego, że jest ona osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN przyjmując, że zainteresowana żąda wydania zaświadczenia określonej treści. W uzasadnieniu podał, że w archiwach IPN-u nie odnaleziono dokumentów, które wskazywałyby, iż przysługuje jej status pokrzywdzonego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy G. B. stwierdziła, że kwestionowane postanowienie nie precyzuje kim jest w świetle ustawy o IPN, stąd stwierdzenie kim nie jest w rozumieniu tej ustawy uważa za niewystarczające. Postanowieniem z dnia [...].07.2005 r. Prezes IPN-u utrzymał w mocy swe poprzednie rozstrzygnięcie i stwierdził, że w zasobach archiwalnych IPN-u odnaleziono teczkę pracy tajnego współpracownika wskazującą, że wnioskodawczyni była tajnym współpracownikiem o pseudonimie "[...] ". Pozyskano ją do współpracy na zasadzie dobrowolności m. in. w celu zabezpieczenia kontaktów z zagranicą, przy czym jej współpraca z SB rozpoczęła się [...].11.1976 r., a zakończyła w dniu [...].05.1985 r. Podczas jej trwania przekazała siedem informacji operacyjnych. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu podkreślił także, iż brak jest dokumentów świadczących o tym, że po zakończeniu tej współpracy organy bezpieczeństwa państwa zbierały o niej informacje. Nadto nadmienił, że pozostałe dotyczące jej informacje zawarte w aktach sprawy chronione są przepisami ustawy o ochronie informacji niejawnych, stąd szersze uzasadnienie postanowienia nie jest możliwe. W skardze pełnomocnik G. B. zarzucił organowi uniemożliwienie jego mocodawczym zapoznania się z dokumentami zgromadzonymi na jej temat, zwłaszcza wobec faktu zaprzeczenia przez nią podjęcia współpracy z SB. Takie działanie organu uniemożliwiło jej weryfikację zebranych na jej lemat materiałów archiwalnych, brak jest także w akiaci sprawy osobistej deklaracji takiej współprac). Wnioskodawczyni w tocząc v;y: się postępowaniu została pozbawiona możliwości weryfikacji zgromadzom-u dokumentów oraz składania wyjaśnień dotyczących ich treści. W odpowiedzi na skargę Prezes I PN wniósł ojej oddalenie i podtrzyma ś argumentację zawartą w zaskarżonym postanowieniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie. Oba kwestionowane postanowienia wydane zostały z naruszeniem zarówno przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 6 ustawy o I PN pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy jest osoba, o której organy bezpieczeństwa państwa zbierały - informacje na podstawie celowo gromadzonych danych, w tym w sposób tajny (ust. 1). W razie śmierci pokrzywdzonego jego uprawnienia wynikające z ustawy przysługują osobie mu najbliższej w rozumieniu art. 115 § 11 Kodeksu Karnego. Przepis i'. tego nie stosuje się w razie istnienia dowodu, że byłoby to sprzeczne z wolą pokrzywdzonego (ust.2). Pokrzywdzonym nie jest osoba, która została funkcjonariuszem, pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa (ust. 3). Art. 6 pozostaje w ścisłym związku z art. 30 ust. 2 powołanej ustawy, który stanowi, że każdy ma prawo wystąpić z pytaniem do Instytutu Pamięci, czy jest pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy. Art. 30 ust. 2 przyznaje więc prawo każdemu do wystąpienia z żądaniem do Instytutu rozpatrzenia jego statusu jako pokrzywdzonego, a obowiązkiem Instytutu jest rozpatrzenie tego żądania. Na podstawie art. 43 ustawy o IPN postępowanie w sprawach uregulowanych w ustawie prowadzi się według przepisów Kpa. W orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego prezentowane było stanowisko, że skoro ustawa o IPN nie przewiduje ekspressis verbis wydania decyzji w przedmiocie statusu pokrzywdzonego to można przyjąć, że Prezes Instytutu na żądanie osoby ubiegającej się o nie wydaje stosowne zaświadczenie. Za podstawę wydania takiego zaświadczenia przyjmowano an. 217 § 2 pkt. 2 Kpa w związku z art. 6 ust. 1 ustawy o IPN. Interes prawny osoby ubiegającej się o takie zaświadczenie polegał w takim przypadku na możliwości dostępu pokrzywdzonego do dotyczących go dokumentów. Postępowanie w sprawie zaświadczeń ma charakter uproszczony, a organ na żądanie strony zobowiązany jest wydać zaświadczenie potwierdzające fakty lub stan prawny, wynikający z prowadzonych przez ten organ ewidencji, rejestrów bądź innych danych znajdujących się w jego posiadaniu (por. wyroki w sprawach II SA 4130/03, II SA 4448/03, II SA 4896/03, II SA 4429/03). Z powyższym stanowiskiem Sądu nie zgodził się Rzecznik Praw Obywatelskich. W wyniku jego skargi kasacyjnej od wyroku WSA w Warszawie, zapadłego w sprawie o sygn. akt II SA 4182/03, Nae/.elny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 iutepo 2005r. OSK 1185/04 /aiai stanowisko odmienne od dotychczas prezentowanego w orzecznictwie i przyjął, że załatwienie spraw jednostki w przedmiocie statusu pokrzywdzonego następuje w unormowanym przepisami prawa procesowego postępowaniu i ma formę decyzji administracyjnej. NSA ocenił jako niezgodne z zasadami konstytucyjnymi takie postępowanie organów wykonawczych administracji publicznej, w którym wnioski obywateli załatwiane są poza procedurą. W konsekwencji przyjął, że do załatwienia wniosków o uznanie za pokrzywdzonego, nie stosuje się przepisów działu VII Kpa regulującego wydawanie zaświadczeń. Zaświadczenie potwierdza tylko ustalony fakt, a nie wynik przeprowadzonego postępowania, zastosowanie uproszczonej procedury do rozpoznania takiego wniosku, godzi w prawo do obrony oraz prawo do wysłuchania. Podzielając słuszność takiego stanowiska Skład orzekający w niniejszej sprawie uznał, iż istnieją podstawy do uchylenia postanowień wydanych w niniejszej sprawie. Słuszność stanowiska przyjętego przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 lutego 2005r. OSK 1185/04 w dużym stopniu podzielił także Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 26.10.2005 r., sygn. akt K 31/04 (OTK ZU Nr 9/A/2005, poz. 103), Stwierdził bowiem, że odmowa udzielenia pozytywnej odpowiedzi na pytanie, czy jest się pokrzywdzonym z innych przyczyn niż z powodu braku w zbiorach IPN odpowiednich dokumentów, wymaga zajęcia przez IPN stanowiska merytorycznego w takiej formie, która jednoznacznie przesadzałaby możliwość kontroli sądu administracyjnego. Mając na uwadze, że w tym samym wyroku Trybunał Konstytucyjny odnosząc się do kwestii podstaw kwalifikowania osób do kategorii tajnych współpracowników zaznaczył, że inaczej niż dotychczas czynił to IPN, podstawą kwalifikowania nie może być w szczególności Instrukcja o pracy operacyjnej Służby Bezpieczeństwa resortu spraw wewnętrznych, jako nie stanowiąca aktu normatywnego i oceny należy dokonywać w oparciu o definicję "współpracy" zawartej w przepisach tzw. ustawy lustracyjnej, w brzmieniu nadanym jej pkt. 2 wyroku TK z dnia 10.11.1998 r., w spawie o sygn. akt K 39/97. Zapis ten wskazuje, że oceny należy dokonywać po przeprowadzeniu pełnego postępowania dowodowego, a nie w trybie przepisów Działu VII Kpa, a więc w postępowaniu uproszczonym kończącym się wydaniem zaświadczenia. Nadto w wyroku z dnia 26.10.2005 r., sygn. akt K 31/04 Trybunał przyznał osobom zainteresowanym, innym niż pokrzywdzony, prawo do uzyskania informacji o posiadanych i dostępnych dotyczących ich dokumentach, a także o sposobie uzyskania w nie wglądu oraz prawo dołączenia do zbioru dotyczących ich dokumentów własnych, uzupełnień, sprostowań, uaktualnień, wyjaśnień oraz dokumentów lub ich kopii. Trybunał stwierdził niekonstytucyjność art. 30 ust. 1 i art. 31 ust. 1 i 2, art. 33 ust, 1 ustawy o IPN we wskazanym zakresie nieprzyznająeym tych uprawnień wskazanej kategorii osób, a iakże niekonstytucyjność art. 35 ust. 2 ustawy o I PN, uzależniającego uzvskanie informacji 'przez funkcjonariusza, pracownika lub współpracownika organów bezpieczeństwa państwa o dotyczących go dokumentach znajdujących się w archiwum I PN od uprzedniego złożenia przez niego oświadczenia Instytut owi o fakcie jego służby, pracy lub współpracy z tymi organami. Mając to na względzie, należy podkreślić, że w ponownie toczącym się w tym przedmiocie postępowaniu przed Prezesem Instytutu Pamięci Narodowej -Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu skarżąca będzie miała możliwość bezwarunkowego (z racji stwierdzenia niekonstytucyjności art. 35 ust. 2 ustawy o IPN) zapoznania się ze zgromadzonymi na jego temat, dostępnymi materiałami archiwalnymi zgromadzonymi przez IPN (poza włączonymi do zbioru zastrzeżonego), a także prawo dołączenia do zbioru dotyczących jej dokumentów własnych, uzupełnień, sprostowań, uaktualnień, wyjaśnień oraz innych dokumentów lub ich kopii. Organ administracji publicznej będzie natomiast zobowiązany jej to umożliwić. Należy podkreślić, że wspomniane orzeczenie TK z dnia 26.10.2005 r. w uzasadnieniu stanowi wyraźnie, iż przepisy, których niekonstytucyjność stwierdzono w pkt. 1 wyroku TK nie wymagają wyeliminowania z systemu prawnego lecz winny być interpretowane przy bezpośrednim zastosowaniu normy z art. 51 ust. 3 Konstytucji RP do osób tym przepisem uprawnionych, przy zastrzeżeniu przedmiotowego wyłączenia przewidzianego w art. 39 ustawy o IPN (odnosi się do pkt. 1 wyroku TK). Natomiast art. 33 ust. 1 i 3 ustawy o IPN (pkt. 2 wyroku TK) winien być interpretowany przy bezpośrednim zastosowaniu normy z art. 53 ust. 4 Konstytucji RP, w zakresie prawa sprostowania informacji. Stan ten stanowi konsekwencję stwierdzenia niekonstytucyjności art. 35 ust. 2 ustawy o IPN. Przyjęta w wyroku TK formuła rozstrzygnięcia zakłada więc stosowanie ustawy o IPN z uwzględnieniem treści wskazanych w owym wyroku przepisów Konstytucji RP. Wynika z tego, że realizacja wyroku nie wymaga dokonania zmian legislacyjnych, a zatem przepisy te winny być w ten sposób interpretowane przy ponownym rozpatrzeniu sprawy przez Instytut. Oznacza to, że w tym kształcie winien je stosować Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w ponownie prowadzonym postępowaniu z wniosku skarżącej. W tym stanie rzeczy raz jeszcze podkreślić należy, że zaskarżone postanowienie błędnie wydane zostało w postępowaniu uproszczonym, właściwym do wydawania zaświadczeń, powinno bowiem zapaść po przeprowadzeniu pełnego postępowania administracyjnego, jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lutego 2005r., sygn. akt OSK 1185/04. Bezpodstawnie ograniczyło się zatem wyłącznie do przeprowadzenia kwerendy w posiadanym zasobie archiwalnym. Nie pr/.epro\va Przepis art. 6 o I PN, jak to wskazano, określa zarówno przesłanki pozytywne (ust. 1) jak i przesiania negatywne (ust.3) przyznania statusu pokrzywdzonego. Przesłanką pozytywna jest ustalenie, że wobec osoby, która występuje o przyznanie statusu pokrzywdzonego, organy bezpieczeństwa państwa zbierały informację na podstawie celowo gromadzonych danych w tym w sposób tajny. Przesłankę negatywną, której wystąpienie wyłącza przyznanie statusu osoby pokrzywdzonej określa art. 6 ust. 3 ustawy o IPN. Według tego przepisu pokrzywdzonym nie jest osoba, która została następnie funkcjonariuszem, pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa. Ustalenie tych przesłanek nie może ograniczyć się do materiałów archiwalnych Instytutu. Takiego ograniczenia nie wprowadza art. 6 ustawy o IPN, a wprowadzenie ograniczeń dowodowych, można wyprowadzić tylko z przepisów szczególnych, które stanowią o odstępstwie od reguł ustalonych w Kpa. Oznacza to, że przyznanie statusu osoby pokrzywdzonej lub odmowa przyznania takiego statusu wymaga ustalenia wystąpienia przesłanek pozytywnych bądź negatywnych. Ustalenie to zatem odpowiada wszystkim elementom rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej. Wynikiem postępowania przeprowadzonego w trybie unormowanym przepisami Kpa jest decyzja zawierająca rozstrzygnięcie czy wnioskujący jest czy też nie jest pokrzywdzonym w rozumieniu ustawy o IPN. Uznając zasadność wniesionej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekjj.ak w sentencji.