I OSK 629/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie Joanna Banasiewicz NSA Izabella Kulig-Maciszewska (spr.) Protokolant Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 5 listopada 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 sierpnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 652/07 w sprawie ze skargi A. D. (obecnie Z.) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 652/07, oddalił skargę A. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2007 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, przedmiotową decyzją utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z [...] grudnia 2006 r., którą odmówił A. D. przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS odwołał się do dyspozycji art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), zgodnie z którym przyznanie świadczenia jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wskazał, że wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie winny być spełnione łącznie i brak spełnienia chociażby jednej z nich powoduje niemożność przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Stwierdził, że A. D. nigdy nie była osobą ubezpieczoną, zgodnie z art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i wyklucza to możliwość przyznania jej renty w drodze wyjątku z tytułu niezdolności do pracy. W skardze na powyższą decyzję A. D. podniosła, że spełnia przesłanki do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku, bowiem nie może podjąć pracy z uwagi na zły stan zdrowia oraz nie ma środków na niezbędne utrzymanie. Wskazała, że ma 19 lat i nikt nie przyjmie jej do pracy z uwagi na zły stan zdrowia ([...]). Wyjaśniała, że według opinii lekarzy specjalistów, gdy będzie miała 21 lat, będzie mogła zostać skierowana na specjalistyczną operację. Podała, że na mocy decyzji Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. w 2005 r. została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na okres do 31 września 2008 r. Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że w rozpoznawanej sprawie przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie mógł być podstawą do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ z ustaleń poczynionych przez organ administracji wynika, że nie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1. Zgodzić należy się z organem, iż okoliczność, że skarżąca nigdy nie była ubezpieczona wyklucza możliwość zastosowania art. 83 ust. 1 omawianej ustawy. Powyższa okoliczność jest bezsporna, niekwestionowana przez skarżącą. Wyjaśnić należy, iż przewidziane przez ustawodawcę świadczenie w drodze wyjątku, przewidziane w art. 83 ust. 1 cyt. wyżej ustawy, skierowane jest jedynie do osób ubezpieczonych, to jest do osób, które były lub aktualnie są ubezpieczone w rozumieniu art. 4 pkt 13 tej ustawy. Sąd zaznaczył, że skarżąca nigdy nie była ani nie jest osobą ubezpieczoną, a zatem nie spełnia jednej z obligatoryjnych przesłanek, o których mowa w art. 83 ust. 1, co wyklucza automatycznie przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przewidziane zaś w art. 83 ust. 1 ustawy świadczenie może być przyznane jedynie w sytuacji spełnienia wszystkich przesłanek w nim wymienionych, a brak spełnienia choćby jednej z przesłanek powoduje, że świadczenie nie może zostać przyznane. Jednocześnie Sąd pierwszej instancji wskazał, iż skarżąca nie spełnia też innej obligatoryjnej przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy, a mianowicie nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy. Powyższe wynika z orzeczenia komisji lekarskiej ZUS nr [...] z [...] lutego 2006 r. (k-19 akt adm.) oraz z wcześniejszego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2005 r. (k-8 akt adm.). A. D. złożyła skargę kasacyjną od powyższego wyroku zrzucając naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: 1) art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) poprzez nieuwzględnienie naruszenia przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy, to jest naruszenia art. 7, art. 8, art. 9 i art. 77 K.p.a. oraz § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49 ze zm.), konsekwencją których to uchybień było niewyjaśnienie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stanu faktycznego sprawy i bezpodstawne przyjęcie, iż skarżąca A. D. nie jest osobą ubezpieczoną, gdy tymczasem skarżąca była zatrudniona na podstawie stosunku pracy i jest osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) oraz niedokonanie ustalenia czy ubezpieczona spełnia inne warunki do przyznania jej świadczenia, o które się ubiega, a w szczególności czy na dzień wydania decyzji jest ona całkowicie niezdolna do pracy; 2) art. 1 § 1 i 2 - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i art. 3 § 1 - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez nieuwzględnienie naruszenia przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przepisów postępowania, to jest art. 97 § 2 w związku z art. 123 § 1 i art. 104 K.p.a. poprzez wydanie decyzji w niniejszej sprawie, pomimo iż postępowanie zostało zawieszone i do chwili obecnej nie zostało podjęte, co w świetle obowiązujących przepisów prawa jest niedopuszczalne; 3) art. 91 § 3 i art. 106 § 3 - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez niewezwanie strony do osobistego stawiennictwa na rozprawę oraz nieprzeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentów, w sytuacji gdy strona skarżąca nie była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, a w świetle okoliczności sprawy, w szczególności ze względu na fakt, iż skarżąca wskazała, że z zawodu jest sprzedawcą, istniały istotne wątpliwości co do prawdziwości twierdzeń organu ubezpieczeniowego, iż skarżąca nie podlegała nigdy ubezpieczeniu społecznemu. W konsekwencji powyższego przedmiotowemu wyrokowi również zarzucono: naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię, to jest przepisu art. 83 § 1 i art. 4 pkt 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 1 i art. 13 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) polegające na bezpodstawnym uznaniu, iż skarżąca A. D. nigdy nie była ubezpieczona, w konsekwencji czego nie spełnia ona obligatoryjnej przesłanki, która musi być spełniona aby możliwe było przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, gdy tymczasem A. D. w okresach: od [...] września 2003 r. do [...] października 2003 r., od [...] listopada 2003 r. do [...] lipca 2004 r., od [...] września 2004 r. do [...] sierpnia 2005 r. była zatrudniona odpowiednio na podstawie trzech umów o pracę zawartych w celu przygotowania zawodowego, z którego to tytułu istniał obowiązek odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, w tym składki emerytalnej i rentowej, w konsekwencji czego skarżąca jest osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W konsekwencji zaskarżonemu wyrokowi strona zarzuciła również naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię, to jest przepisu art. 83 § 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i art. 2 pkt 10, art. 3 ust 2 i art. 5 pkt 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnieniu osób niepełnosprawnych ( Dz. U. z 1997 r. Nr 123, poz. 776 ze zm.) polegające na bezpodstawnym uznaniu, iż skarżąca A. D. nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy na podstawie orzeczenia komisji lekarskiej ZUS nr [...] z [...] lutego 2006 r. oraz na podstawie wcześniejszego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2005 r., gdy tymczasem zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na dokonanie przedmiotowego ustalenia ze względu na znaczny upływ czasu pomiędzy wykonaniem badania, wydaniem zaskarżonej decyzji i zaskarżonego wyroku, w sytuacji gdy z okoliczności sprawy i doświadczenia życiowego wynika, iż przyczyna niepełnosprawności występująca u skarżącej jest tego rodzaju iż mogła przez ten okres czasu ulec pogorszeniu, zwłaszcza iż wobec skarżącej orzeczony jest umiarkowany stopień niepełnosprawności równoznaczny w świetle obowiązujących przepisów prawa z całkowitą niezdolnością do pracy. Wskazując na powyższe strona wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego dla pełnomocnika z urzędu, według norm przepisanych W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i w związku z tym podlegała oddaleniu. W pierwszej kolejności należy odnieść się do najdalej idącego zarzutu dotyczącego niedopuszczalności prowadzenia przez organ przedmiotowego postępowania i wydanie decyzji w sytuacji gdy postępowanie to zostało zawieszone. Zarzut ten jest niezasadny gdyż niniejsze postępowanie administracyjne toczyło się na podstawie nowego wniosku złożonego przez skarżącą. Wynika to w sposób jednoznaczny z treści decyzji z dnia [...] grudnia 2006 r., w której organ powołuje się na wniosek z dnia [...] grudnia 2006 r. Natomiast zawieszone zostało postępowanie w sprawie wszczętej na wniosek skarżącej z dnia [...] grudnia 2005 r. Ponieważ co do tej sytuacji nie został zgłoszony stosowny zarzut kasacyjny, to Naczelny Sąd Administracyjny będąc związany granicami skargi kasacyjnej na mocy art. 183 § 1 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie może się do niej odnieść. Nie są również zasadne zarzuty dotyczące niedostrzeżenia przez Sąd pierwszej instancji uchybień organu w zakresie ustalenia czy skarżąca była osobą ubezpieczoną. Jak wynika z akt sprawy, organ dysponował stosownym oświadczeniem skarżącej złożonym w niniejszym postępowaniu, w którym stwierdza jednoznacznie, że nigdy nie pracowała i nie pracuje. Również z innych pism i oświadczeń składanych przez skarżącą wynika, że nigdy nie była ona osobą zatrudnioną. W takiej sytuacji Sąd pierwszej instancji nie miał żadnych podstaw aby powziąć jakiekolwiek wątpliwości co do ustaleń poczynionych w tym zakresie przez organ. W związku z tym, wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej, nie istniała również przesłanka do zastosowania przez Sąd art. 106 § 3 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ani bowiem w postępowaniu administracyjnym, ani też na etapie postępowania sądowego nie istniały żadne wątpliwości w tym zakresie. Zwłaszcza że z akt sprawy nie wynika aby skarżąca była osobą nieporadną, nierozumiejącą treści składanych oświadczeń, wynika natomiast, iż jest osobą świadomą swoich praw. Dodać przy tym należy, iż kwestia zatrudnienia skarżącej na podstawie umowy o pracę w celu przygotowania zawodowego została podniesiona dopiero na etapie postępowania kasacyjnego. Nie jest również zasadny zarzut dotyczący przyjętych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń co do stanu zdrowia skarżącej. W aktach sprawy znajduje się ostateczne orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] lutego 2006 r., z którego jednoznacznie wynika, iż skarżąca nie jest osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności, gdzie skarżącą zaliczono do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. W takiej sytuacji zasadnie Sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 83 ust. 1 cyt. ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do uzyskania renty w drodze wyjątku, nie jest bowiem osobą całkowicie niezdolną do pracy. Zgodnie bowiem z treścią art. 12 ust. 2 ww. ustawy osobą całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Taka sytuacja nie zachodziła w przypadku skarżącej, a wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej, stosowne dokumenty w tym zakresie były aktualne i wydane w tym samym roku kalendarzowym co decyzja w niniejszej sprawie. Konkludując stwierdzić należy, iż Sąd pierwszej instancji nie dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, które miałoby wpływ na wynik sprawy. Przyjęty stan faktyczny nie był obarczony wskazanymi w skardze kasacyjnej wadami. W związku z tym dokonana przez Sąd pierwszej instancji wykładnia przepisu art. 83 ust. 1 cyt. ustawy była prawidłowa. Zasadnie Sąd pierwszej instancji uznał, iż skarżąca nie spełnia przesłanek do uzyskania świadczenia rentowego w drodze wyjątku. Z tych wszystkich względów uznając, iż skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny a mocy art. 184 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. Dodać należy, iż wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu, rozpoznany zostanie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.