I GZ 276/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Grabowski po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2007 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. A. i Z. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 października 2006 r. sygn. akt III SA/Gd 313/06 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. A. i Z. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Gdyni z dnia [...] marca 2006 r. Nr [...] w przedmiocie uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe postanawia: odrzucić zażalenie NSA/post.1 – postanowienie "ogólne" Postanowieniami z dnia 25 sierpnia 2006 r., sygn. akt III SA/Gd 313/06, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wydanymi przez referendarza sądowego odmówiono przyznania A. A. i Z. G. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Gdyni z dnia [...] marca 2006 r., nr [...], w przedmiocie uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe. Sąd stwierdził, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym w myśl art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy ocenie sytuacji skarżącego należy wziąć pod uwagę nie tylko bieżące dochody i wydatki, ale również stan majątkowy. Zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego. W uzasadnieniach postanowień Sąd wskazał, iż w sprawach z wniosków A. A. i Z. G. Sąd w związku z powziętymi wątpliwościami wezwał, pismami z dnia 27 lipca 2006 r. i 7 lipca 2006 r., wnioskodawców do przedłożenia dodatkowych dokumentów i złożenia stosownych oświadczeń. W odpowiedzi na powyższe wezwania złożone zostały pisma procesowe z dnia 17 sierpnia 2006 r. i 24 lipca 2006 r. podpisane z upoważnienia pełnomocnika skarżących przez aplikanta adwokackiego. Sąd wyraził opinię, iż oświadczenia, o których mowa w art. 255 p.p.s.a. nie mogą być składane przez pełnomocnika, a tylko wyłącznie przez wnioskodawcę, co oznacza, że pisma z dnia 17 sierpnia 2006 r. i 24 lipca 2006 r. nie spełniają powyższych wymogów. Niezależnie od powyższego Sąd wskazał, że zarówno analiza wniosku i nadesłanych dokumentów Z. G., jak i A. A. nie wskazuje na niemożność poniesienia przez nich kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie. Pismami z dnia 8 września 2006 r. aplikant adwokacki z upoważnienia pełnomocnika wniósł w imieniu Z. G. i A. A. sprzeciw od postanowień referendarza sądowego z dnia 25 sierpnia 2006 r. o odmowie przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 18 października 2006 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, podając w uzasadnieniu, że skarżący nie wykazali, aby nie byli w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku w dniu 31 października 2006 r. zażalenie skierował z upoważnienia pełnomocnika, będącego adwokatem, aplikant adwokacki. W zażaleniu na postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy podniesiono, iż Sąd nie uwzględnił okoliczności toczącego się postępowania egzekucyjnego, mającego wpływ na ocenę, czy strona jest w stanie ponieść pełne koszty postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest niedopuszczalne. Zgodnie z art. 34 p.p.s.a. strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników. Natomiast w myśl art. 35 § 1 p.p.s.a. pełnomocnikiem strony może być adwokat lub radca prawny, a ponadto inny skarżący lub uczestnik postępowania, jak również rodzice, małżonek, rodzeństwo lub zstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, a także inne osoby, jeżeli przewidują to przepisy szczególne. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zajęte w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 lipca 2004 r., sygn. akt III CZP 32/04, zgodnie z którym uprawnienie strony do działania przed sądem przez pełnomocnika nie ma charakteru bezwzględnego w tym sensie, że strona może w każdej sprawie ustanowić swoim pełnomocnikiem każdą osobę. Kto i w jakiej kategorii spraw może być pełnomocnikiem procesowym określają ustawy. Przepisy te mają charakter iuris cogentis. W niniejszej sprawie zażalenie podpisane zostało z upoważnienia adwokata przez aplikanta adwokackiego, któremu adwokat udzielił "substytucji" (k. 29). W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o pełnomocnikach zawodowych – adwokatach, radcach prawnych i rzecznikach patentowych - nie stanowią samodzielnej podstawy ich działania a kwestie szczegółowe, zarówno o charakterze podmiotowym, jak i przedmiotowym znajdują dookreślenie w tzw. ustawach korporacyjnych (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 1997 r., III CZP 116/96, OSNC 1997 nr 2, poz. 13). Wyrażone na gruncie Kodeksu postępowania cywilnego stanowisko zachowuje swoją aktualność na gruncie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Stosowna regulacja tycząca zawodu adwokata i aplikanta adwokackiego zawarta jest w ustawie z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.), dalej p. o a. Art. 77 tejże ustawy regulujący kompetencje aplikanta adwokackiego nie przewiduje możliwości podpisywania przez niego pism procesowych. Upoważnienie do podpisywania pism z upoważnienia profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego ma jedynie aplikant radcowski. Zgodnie z art. 351 ust. 4 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz. U. z 2002 r., Nr 123, poz. 1059 ze zm.) aplikant radcowski może sporządzać i podpisywać pisma procesowe związane z występowaniem radcy prawnego przed sądami, organami ścigania i organami administracji publicznej – z wyraźnego upoważnienia radcy prawnego, z wyłączeniem apelacji, skargi kasacyjnej i skargi konstytucyjnej. Takiego uprawnienia ustawodawca nie przyznał natomiast aplikantowi adwokackiemu. Nie może on więc podpisywać pism procesowych z upoważnienia adwokata. Należy także zauważyć, iż nie jest możliwe udzielenie przez adwokata substytucji aplikantowi adwokackiemu. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zawarte w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2006 r., sygn. akt III CZP 27/06, zgodnie z którym substytucja – będąca tzw. pełnomocnictwem dalszym, o którym mowa w art. 25 ust. 3 p. o a. i upoważnienie, o którym mowa w art. 77 tejże ustawy to dwie różne instytucje. Udzielenie dalszego pełnomocnictwa powoduje, iż substytuta oraz stronę łączy taki sam stosunek, jaki łączy stronę i pełnomocnika. Zatem udzielenie substytucji oznacza, iż strona ma dwóch lub więcej równorzędnych pełnomocników procesowych. Ma to znaczenie zarówno w kwestii odpowiedzialności cywilnej, jak i w zakresie np. instytucji doręczenia (por. postanowienie SN z dnia 22 kwietnia 1998 r., sygn. akt I CKN 856/97). Odmienna sytuacja zachodzi w sytuacji zastępstwa adwokata przez aplikanta adwokackiego. Zastępca działa jedynie z upoważnienia pełnomocnika i nigdy, jak substytut, nie wchodzi w jego miejsce. Zastępstwo jest instytucją spełniającą przede wszystkim funkcje edukacyjne i służy przygotowaniu do zawodu. Udzielenie przez adwokata "substytucji" aplikantowi adwokackiemu jest prawnie nieskuteczne. W konkluzji na gruncie niniejszej sprawy trzeba wskazać, iż zażalenie podpisane zostało przez osobę, która nie może być pełnomocnikiem. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie aprobuje stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 czerwca 2005 r., sygn. akt V CK 731/04, zgodnie z którym uchybienie polegające na występowaniu w sprawie w charakterze pełnomocnika procesowego osoby, która nie może być pełnomocnikiem oznacza brak należytego umocowania. Uchybienie to nie może być usunięte w drodze zatwierdzenia przez stronę czynności dokonanych przez tę osobę. Zarówno substytucja, jak i upoważnienie, udzielone w postępowaniu sądowoadministracyjnym są instytucjami prawa procesowego i podlegają reżimowi właściwemu dla tych czynności. W przypadku, w którym skarżący udzielił pełnomocnictwa adwokatowi, ten zaś "substytucji" aplikantowi adwokackiemu, który sam podpisał pismo procesowe, jakim jest zażalenie, decydujące znaczenie dla oceny prawnej skuteczności złożenia zażalenia miałaby możliwość potwierdzenia tej czynności, jako czynności procesowej. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 sierpnia 2001 r., sygn. akt I PKN 586/00, z istoty pełnomocnictwa nie wynika dopuszczalność potwierdzenia czynności nienależycie umocowanego pełnomocnika, jeżeli polegało ono na ustanowieniu pełnomocnikiem osoby, która pełnomocnikiem być nie może, chodzi bowiem w tym wypadku nie o nienależyte umocowanie pełnomocnika polegające na braku pełnomocnictwa, ale na umocowaniu pełnomocnikiem osoby, która z woli ustawodawcy pełnomocnikiem być nie może. Stanowisko to Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela. Skutkiem złożenia środka odwoławczego przez osobę nieuprawnioną jest jego odrzucenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 1997 r., sygn. akt II UKN 36/97). Z wymienionych powodów Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 178 p.p.s.a. w zw. z art. 180 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.