II SA/Łd 400/02

Dnia 16 czerwca 2004 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi -Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Ewa Markiewicz (spr.), Sędzia WSA: Jolanta Rosińska, p.o. Sędziego WSA: Renata Kubot – Szustowska, , Protokolant: sekretarz sądowy Tomasz Godlewski, po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2004 roku na rozprawie sprawy ze skargi C. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz C. W. kwotę 10 (dziesięć) złotych tytułem zwrotu wpisu sądowego od skargi, 3. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku. II SA/Łd 400/02 UZASADNIENIE C. W. zaskarżył do Naczelnego Sądu Administracyjnego decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] , wydaną na podstawie art. 127 § 3 i 138 § l kpa oraz art. 2 i art. 4 ust. l, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz.U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm.) po rozpoznaniu wniosku skarżącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...] . W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podano, że strona złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji Kierownika Urzędu z dnia [...] Nr [...] odmawiającej zmiany decyzji własnej o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia z tytułu deportacji do Niemiec w okresie od 03.1945 r. do 04.1945 r. Zdaniem organu orzekającego, wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. Strona przedstawiła materiał dowodowy, z którego wynika, że w okresie od 04.1944 r. do 1945 r. doznała prześladowań nie objętych cytowaną wyżej ustawą o świadczeniu pieniężnym, bowiem zgodnie z art. 2 tejże ustawy Represją w rozumieniu ustawy jest: 1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 - 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej (...) z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia l września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych (...), b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych (...). Represje strony polegały bowiem na osadzeniu jej wraz z rodziną w jednym z obozów przesiedleńczych podlegających Oddziałowi Łódź Centrali w P., w kwietniu 1944 r., co potwierdza zaświadczenie Archiwum Państwowego w Ł. z dnia 01.09.2000 r. Obozy przesiedleńcze nie były takimi samymi rodzajami miejsc odosobnienia i represji, jak obozy pracy, a zatem za osadzenie w niech świadczenie nie przysługuje z ww. ustawy. W dniu 19.04.1944 r. strona wraz z rodzina została wywieziona do Niemiec do miejscowości R., gdzie rodzice C. W. wykonywali prace przymusowe, a zainteresowany tylko tam przebywał, bowiem mając niespełna 2 lata nie mógł wykonywać jakiejkolwiek pracy. Zatem i w tym przypadku świadczenie nie przysługuje stronie, ponieważ nie spełnia ona warunków wykonywania pracy przymusowej na deportacji. Wnioskowany przez stronę rodzaj represji jest wprawdzie objęty ustawą z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 142, poz. 950 z późn. zmian.), która jest realizowana również w ww. Urzędzie, ale ustawowy termin składania wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich upłynął 31.12.1998 r. C. W. poinformował Urząd o pobycie w obozie przesiedleńczym pismem z dnia 16.03.2001 r., a więc po upływie ustawowego terminu składania wniosków o przyznanie uprawnień kombatanckich. Zatem świadczenie, z tytułu wnioskowanych represji, nie przysługuje strome. W skardze wniesionej do Sądu administracyjnego, C. W. zwrócił się z prośba o ponowne rozpatrzenie jego odwołania. Prośbę swoją umotywował tym, że decyzja wydana przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, jest krzywdząca "ponieważ termin składania wniosków upłynął 13.12.1998 r., chociaż moje roszczenia były zasadne i objęte ustawą z dnia 24 stycznia 1991 r." Zdaniem skarżącego termin do składania wniosków winien być wydłużony "ponieważ, cała okupację rodziły się dzieci." W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi i wskazał, że C. W. wniósł skargę do Naczelnego Sądu Administracyjnego na decyzję Kierownika Urzędu z dnia [...] Nr [...] w sprawie utrzymania w mocy decyzji własnej z dnia [...] Nr [...] o odmowie zmiany decyzji własnej z dnia [...] Nr [...] o odmowie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31.05.1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.). Odnośnie okoliczności podnoszonych przez wyżej wymienionego w skardze Kierownik Urzędu wyjaśnił, że na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego ustalono, że Skarżący przebywał na terenie III Rzeszy od marca 1943 r. do kwietnia 1945 r. Pojęcie represji wyrażone w art. 2 cyt. wyżej ustawy dookreśla art. 3 ust. l tej ustawy, z którego wynika, iż świadczenie pieniężne "przysługuje (...) za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2 ..." tj. na deportacji lub w obozie pracy. Innymi słowy, sam fakt deportacji nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia pieniężnego. Niezbędne jest jeszcze wykonywanie w tych warunkach pracy przymusowej. Na podstawie zebranych dokumentów stwierdzono, iż Skarżący został wprawdzie wywieziony i przebywał na terenie ówczesnej III Rzeszy, jednakże z uwagi na wiek (2 lata) należy wykluczyć, iż wywiezienie miało na celu zmuszenie do pracy przymusowej. Towarzyszenie rodzinie w pracach w gospodarstwie rolnym, czy nawet wykonywanie niektórych obowiązków związanych np. z doglądaniem zwierząt, nie mieści się w szeroko pojętym wykonywaniu pracy, nie tylko w rozumieniu przepisów ww. ustawy, ale w jej znaczeniu potocznym. Kierownik Urzędu nie neguje ciężkiej sytuacji Skarżącego podczas wojny, lecz jedynie stwierdza, iż nie został spełniony zawarty w art. 3 powołanej wyżej ustawy warunek pracy przymusowej. Powyższy pogląd podzielił Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie (w składzie siedmiu sędziów) w uzasadnieniu do uchwały z dnia 12.10.1998 r. (sygn. akt. OPS 5/95), Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku w wyrokach z dnia 24.09.1998 r. (sygn. akt II SA/Gd 277/98) i 12.11.1998 r. (sygn. akt II SA/Gd 728/98), Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie w wyroku z dnia 24 marca 1999 r. (sygn. akt SA/Sz 863/98), Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu w wyroku z dnia 4.07.2000 r. (sygn. akt II SA/Po 856/99), Naczelny Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyroku z dnia 3.03.2000 r. (sygn. akt II SA/Wr 1284/98) oraz z dnia 9.06.2000 r. (sygn. akt II SA/Wr 1906/98). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje: W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, iż skarżący wraz z rodzicami przebywał na robotach przymusowych na terenie Niemiec. Odmówiono mu jednak wypłaty świadczenia przewidzianego w ustawie z 31 maja 1996 r. bowiem nie wykonywał on, zdaniem organu administracyjnego, pracy przymusowej. W przepisie art. 2 ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz, 395 z późn. zm.) zdefiniowano pojęcie represji na użytek ustawy, uznając za nią; osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 - 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; oraz deportację do pracy przymusowej na okres, co naj- mniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed l września 1939 r. na teren III Rzeszy lub państw przez nią okupowanych bądź na na teren ZSRR i obszarów przez niego okupowanych. Sąd Najwyższy w wyroku z 6 kwietnia 2000 r., III RN 143/99, Wokanda 2000, nr 9, s. 31, przyjął, a pogląd ten podziela skład orzekający w niniejszej sprawie, iż przytoczony art. 2 ustawy dotyczy dwóch kategorii osób, a osoba ubiegająca się o świadczenie w oparciu o pkt l art. 2 nie musi wykazywać czy w czasie pobytu w obozie wykonywała pracę przymusową. Zdaniem Sądu Najwyższego okoliczność, że w przepisie art. 3 ust. l tej ustawy mowa jest o tym, że świadczenie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy" ma to znaczenie, że organ prowadzący postępowanie jest obowiązany ustalić faktyczny czas przebywania wnioskodawcy w obozie pracy, nie może zaś być interpretowany jako obowiązek wykazania, że osoba ta faktycznie wykonywała pracę przymusową. Identyczny pogląd wyraził wcześniej Naczelny Sąd Administracyjny w niepublikowanym wyroku z 13 stycznia 1999 r. V SA 759/98, a także Sąd Najwyższy w wyroku z 13 stycznia 2000 r. (III RN 112/99. OSNAPU 2000, nr 20, poz. 736). Skarżący spełnia kryteria represji określone w art. 2 pkt 2 ustawy. Z unormowania zawartego w tym przepisie - wbrew stanowisku organu administracji - wcale nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną np. z powodu wieku lub innych przyczyn jak choroby, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres, co najmniej 6 miesięcy. Władze okupacyjne wywożąc do III Rzeszy skarżącego wraz z rodzicami i rodzeństwem nie określały czasu ich deportacji. Dzieci w zależności od wieku bądź kierowane były natychmiast do wykonywania prac, zwłaszcza w gospodarstwach rolnych, bądź też później w miarę upływu czasu, kiedy według oceny właściciela gospodarstwa mogły i powinny wykonywać wskazane im prace - por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 grudnia 2000 r., V SA 674/00. Podobny pogląd wyrażono w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 2001 r., V SA 1631/00, uznając, iż w okresie wojny nie obowiązywały żadne szczególne przepisy chroniące osoby wywożone do pracy przymusowej przed wyzyskiem, a w szczególności przepisy o zakazie zatrudniania takich dzieci. Także więc osoby bardzo młode mogły być zmuszane do pracy przymusowej. Z przytoczonych względów nie można uznać trafności poglądu Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, iż z powodu wieku skarżący nie może być uznany za osobę deportowaną do pracy przymusowej i dlatego nie przysługuje mu świadczenie przewidziane w ustawie. Przytoczone w odpowiedzi na skargę orzeczenia odnoszą się do wcześniejszego okresu. Począwszy od 1999 r. orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyj- nego i Sądu Najwyższego zaczęło się zmieniać w kierunku uznania wywiezionych wraz z rodzicami dzieci za osoby deportowane do pracy przymusowej (por. dodatkowo wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III RN 120/02; niepublik.). Dodatkowo, należało w sprawie tej wyjaśnić, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2003 r., Sygn. akt SK 4/02, stwierdził, że art. 22 ust. 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.) jest niezgodny z art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunał Konstytucyjny, rozważając wątpliwości przedstawione w pytaniu prawnym Naczelnego Sądu Administracyjnego, dotyczące art. 22 ust. 3 ustawy o kombatantach, uznał, że przepis ten naruszył konstytucyjne wartości wyrażone w zasadach zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasadę równości (art. 2 i 32 Konstytucji). Art. 22 ust. 3 ustawy o kombatantach został dodany nowelizacją z 25 kwietnia 1997 r. i wprowadził - dotychczas tej ustawie nieznany - termin zamykający drogę uzyskania i potwierdzenia statusu kombatanta z upływem 1997 r. W ramach tej samej nowelizacji została rozszerzona lista tytułów uprawniających do uzyskania miana kombatanta. Spowodowało to konieczność ponownego przedłużenia terminu do końca 1998 r. W uzasadnieniu powołanego wyroku podniesiono, iż osoby, które podejmowały starania o nabycie uprawnień przed 31 lipca 1997 r., a więc w okresie, kiedy wnioski o przyznanie uprawnień mogły być składane bezterminowo, powinny, zgodnie z fundamentalną zasadą zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa, uprawnienia te uzyskać. Ustawa o kombatantach określa, jakie działania, fakty i zdarzenia decydując tym, że dana osoba jest kombatantem. Potwierdzeniem statusu jest orzeczenie wydane przez Urząd do Spraw Kombatantów, a j ego dodatkowym skutkiem jest uzyskanie prawa do pewnych świadczeń materialnych. Jednak podkreślenia wymaga, że samo złożenie i pozytywne rozpoznanie wniosku nie decyduje o statusie kombatanta (ma charakter deklaratoryjny), a jedynie potwierdza istnienie przesłanek wynikających z ustawy. Wprowadzenie terminu ograniczającego możliwość dochodzenia uprawnień kombatanckich doprowadziło do sytuacji, w której osoby znajdujące się, na podstawie tych samych przepisów, w tej samej sytuacji (będąc kombatantami) mogą być w różnej sytuacji, jeśli chodzi o oficjalne uznanie przez państwo ich statusu, częstokroć nie z własnej winy, lecz wskutek opieszałych działań administracji publicznej. W wypadku kombatantów chodzi przy tym o ludzi zazwyczaj mniej zaradnych z uwagi na wiek i stan zdrowia. Złożenie na zainteresowanych całego ciężaru uzyskiwania niezbędnej dokumentacji, korespondencji z polskimi i za- granicznymi placówkami dyplomatycznymi, jest odbierane przez samych zainteresowanych jako sztuczne utrudnienia dowodowe. Ponadto, w sprawie niniejszej brakowało dostępnych przesłanek do przyjęcia, ze skarżący pismem z dnia 27 lipca 2000 roku, wniósł o zmianę decyzji w trybie art.154 kpa, jak przyjął to organ orzekający . Treść żądania skarżącego, zawartego w tym piśmie mogłoby (przykładowo) wskazywać ,że jest to wniosek o wznowienie postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 kpa (skarżący wskazał na nowe dowody w tej sprawie). Organ orzekający kwestii tej nie wyjaśnił , nie zwrócił się do skarżącego o sprecyzowanie żądania, zawartego we wniosku, co nastąpiło z naruszeniem art.7 i 77 § 1 kpa , która nie mogło nie mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art.145 § 1 pkt 1 oraz art.152 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowanie przed sądami administracyjnymi ( Dz.U.Nr.153, poz. 1270 ) w zw. z art.97 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( DZ.U.nr 153, poz 1271) orzeczono jak w sentencji. O Naczelnym Sądzie Administracyjnym ( DZ.U.nr.74, poz 368 z późn . zm.) w zw. z art. 97 § 2 ustawy – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.