II SA/Łd 1301/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Małgorzata Stahl (spr.), Sędziowie : WSA: Barbara Rymaszewska, p.o.Sędziego WSA: Arkadiusz Blewązka, Protokolant asystent sędziego Dominika Janicka, po rozpoznaniu w dniu 14 września 2004 r. na rozprawie sprawy ze skargi D. O., J. K., B. D., K. B., M. K., M. M.-C., H. K., E. K., A. P., J. P. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie: odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę II SA/Łd 1301/02 UZASADNIENIE Wojewoda [...] decyzją (Nr [...]) z dnia [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. po rozpatrzeniu odwołania D. O., od decyzji Starosty [...] (Nr [...]) z dnia [...] o odmowie zwrotu nieruchomości położonych w Z. przy ul. A 53, stanowiących obecnie część działki Nr 132/5 o pow. 0,8059 ha, uregulowanej w księdze wieczystej KW Nr [...] oraz działkę nr 132/3 o powierzchni 0,0401 ha, uregulowanej w księdze wieczystej KW Nr [...], orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji I instancji. W uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego wskazano, iż wnioskiem z dnia 24 lipca 2001 r. D. O. wystąpiła o zwrot wywłaszczonych nieruchomości położonych w Z. ul. A 53 o łącznej pow. O,4919 ha. Starosta [...] ustalił, że obecnie nieruchomości te stanowią część działki nr 132/5 o pow. 0,8059 ha oraz działkę nr 132/3 o powierzchni 0,0401 ha. Decyzją z dnia [...] ([...]) Starosta [...] umorzył postępowanie o zwrot przedmiotowych nieruchomości ze względu na jego bezprzedmiotowość. Od ww. decyzji Starosty [...] odwołała się D. O. Po rozpatrzeniu odwołania Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] ([...]) uchylił zaskarżoną decyzję Starosty [...] z dnia [...] w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. W uzasadnieniu decyzji Wojewody [...] wskazano, iż Starosta [...], prowadząc postępowanie o zwrot przedmiotowych nieruchomości naruszył wynikający z art. 10 i art. 61 § 4 kpa w związku z art. 28 kpa obowiązek zapewnienia stronom czynnego udziału w postępowaniu administracyjnym. Organ I instancji prowadził postępowanie na wniosek D. O. z całkowitym pominięciem pozostałych współwłaścicieli , bądź ich spadkobierców. Ponadto o toczącym się postępowaniu nie został poinformowany użytkownik wieczysty gruntów. Jednocześnie Wojewoda [...] wskazał, że organ I instancji błędnie przyjął , iż brak przesłanek do wydania rozstrzygnięcia o zwrocie nieruchomości stanowi o bezprzedmiotowości postępowania i skutkuje jego umorzeniem, gdyż w takiej sytuacji należy wydać decyzję rozstrzygającą sprawę co do istoty i odmawiającą zwrotu nieruchomości. Ponownie rozpatrując sprawę Starosta [...] decyzją z dnia [...] orzekł o odmowie zwrotu nieruchomości . Od decyzji Starosty [...] odwołanie złożyła D. O., działająca w imieniu własnym i pozostałych spadkobierców. Odwołująca się zarzuciła organowi I instancji, iż źle zinterpretował treść art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( Dz.U. z 2000 r., Nr 46 poz. 543 ze zm.) uznając, że nabycie prawa użytkowania przedmiotowych gruntów przez [...] M. A w Ł. uniemożliwia dokonanie zwrotu nieruchomości położonych w Z. ul. A 53. Zdaniem D. O. [...] [M. A w Ł. nie mogą być uznane za osobę trzecią , o której mówi art. 229 powołanej ustawy. Organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji własnej powołując art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami wskazał, iż zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części mogą żądać poprzedni właściciel lub jego spadkobierca, jeżeli stosownie do przepisów art. 137 stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Istotnym ograniczeniem stosowania instytucji zwrotu wywłaszczonych nieruchomości jest zapis art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami stanowiący, iż roszczenie o którym mowa w art. 136 ust. 3, nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Zgodnie z zapisem art. 242, ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami weszła w życie z dniem 1 stycznia 1998 r. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż orzeczeniami Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ł. Nr [...] z dnia [...], Nr [...] z dnia [...] oraz [...] z dnia [...] zostały wywłaszczone na rzecz Państwa nieruchomości o łącznej pow. 0,4919 ha stanowiące własność A. M., M. M., I. M. i W. M., położone w Z. przy ul. A 53. Obecnie wywłaszczone nieruchomości stanowią część działki nr 132/5 o pow. 0,8059 ha oraz działkę nr 132/3 o pow. 0,0401 ha. Dla nieruchomości tych w Sądzie Rejonowym w Z. prowadzone są księgi wieczyste KW Nr [...] i Kw Nr [...]. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu wyjaśniającym ustalono, iż w postępowaniach sądowych o stwierdzenie nabycia spadku spadek po byłych właścicielach wywłaszczonej nieruchomości nabyli: D. O., A. P., E. K., H. K., M. M.-C., M. J. K., K. A. B., J. D., J. K. i J. P. Z wnioskiem o zwrot wywłaszczonych nieruchomości wystąpiła D. O., działająca w imieniu własnym oraz w imieniu wszystkich pozostałych spadkobierców załączając odpowiednie pełnomocnictwa. O prowadzonym postępowaniu zwrotowym został zawiadomiony użytkownik wieczysty nieruchomości położonych w Z. przy ul. A 53-W. i B. małż. P. Podstawowe znaczenie dla rozstrzyganej sprawy ma zapis art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami ( tj. z 2000 r., Nr 46, poz. 543 ze zm.)Z analizy zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że objęte postępowaniem wywłaszczeniowym opisane powyżej nieruchomości , stały się z dniem 5 grudnia 1990 r. z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego [...] - M. A w Ł.. Nabycie prawa użytkowania wieczystego zostało potwierdzone decyzją Wojewody [...] z dnia [...] ([...]). Użytkowanie wieczyste zostało ujawnione w księdze wieczystej KW Nr [...] ( działka Nr 132/5) i w księdze wieczystej KW Nr [...] ( działka nr 132/3) w dniu 21 lipca 1994 r. Ustawa o gospodarce nieruchomościami weszła w życie 1 stycznia 1998 r. Z powyższego wynika, że na nieruchomościach objętych postępowaniem zwrotowym ustanowiono na rzecz osoby trzeciej prawo użytkowania wieczystego, które zostało ujawnione w księgach wieczystych przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami.Za nietrafny uznano zarzut odwołującej się , iż art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie może być zastosowany, gdyż [...] M. A w Ł. nie są osobą trzecią , a właścicielem z wywłaszczenia. W dniu nabycia przez ww. zakłady M. prawa użytkowania wieczystego do przedmiotowych gruntów , w dniu wydania decyzji przez Wojewodę [...] stwierdzającej nabycie prawa użytkowania wieczystego oraz obecnie właścicielem działki nr 132/3 i części działki nr 132/5 był i jest Skarb Państwa. Wymienioną w art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami osobą trzecią jest właściciel nieruchomości lub użytkownik wieczysty, inny niż Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego , gdyż tylko Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego są zobowiązane do zwrotu nieruchomości poprzedniemu właścicielowi na podstawie przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami, jeżeli stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z treści art. 229 ww. ustawy i zgromadzonego materiału dowodowego wynika jednoznacznie, ze niedopuszczalny jest zwrot nieruchomości stanowiących obecnie działkę nr 132/3 i część działki nr 132/5, gdyż zostało na nich ustanowione prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej tj. [...]- M. A w Ł. i prawo to zostało ujawnione w księgach wieczystych, przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami. Powyższą decyzję zaskarżyła od Sądu D. O. działająca w imieniu własnym i pozostałych spadkobierców wymienionych powyżej, wnosząc o jej uchylenie i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zarzucając organom wydającym ww. decyzje naruszenie przepisów postępowania w szczególności art.art. 7,8,9, 77 § 1 oraz art. 80 kpa. W uzasadnieniu skargi D. O. podniosła, iż od chwili wszczęcia postępowania ani Starosta [...] ani Wojewoda [...] nie odnieśli się merytorycznie do wszystkich argumentów podnoszonych przez stronę ani nie ocenili wyczerpująco materiału dowodowego w sprawie. Od chwili wszczęcia postępowania D. O. podnosiła, iż wywłaszczone nieruchomości stały się zbędne na cel określony w decyzjach o wywłaszczeniu, który oznaczono jako realizacja narodowych planów gospodarczych oraz budowa kaszarni. Ani Starosta ani Wojewoda [...] nie odnieśli się w swoich decyzjach do tego argumentu skarżącej zbywając go milczeniem. Ponadto ustalenie czy użycie nieruchomości wywłaszczonych nastąpiło na cel niezgodny z decyzjami o wywłaszczeniu do którego nie doszło w postępowaniu przed Starostą [...] ani Wojewodą [...] ma w tej sprawie doniosłe znaczenie, gdyż z tego wywodzi się podstawa prawna roszczeń spadkobierców byłych właścicieli o zwrot wywłaszczonych nieruchomości. Ponadto w przedmiotowej sprawie spadkobiercy byłych właścicieli wywłaszczonych nieruchomości nie zostali zawiadomieni przez żaden organ o wykorzystaniu tych nieruchomości na cel niezgodny z decyzjami o wywłaszczeniu (faktem jest, iż nieruchomości wywłaszczone pozostają obecnie w użytkowaniu wieczystym osób fizycznych – B. i W. P., którzy prowadzą działalność gospodarczą) , czyli pozbawiono ich możliwości realizacji własnych roszczeń i dochodzenia swych słusznych praw, co stanowi naruszenie przepisów art. 7,8,9 k.p.a. Wojewoda [...] w zaskarżonej decyzji utrzymał w mocy decyzję o odmowie zwrotu nieruchomości w związku z przepisem art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Organy rozpoznające sprawę w toku postępowania nie wzięły jednak pod uwagę ,że żaden z byłych właścicieli ani ich spadkobierców nie został powiadomiony o zmianie celu wykorzystania nieruchomości czyli nie zapewniono im prawa wypowiedzenia się i realizacji roszczeń co stanowi naruszenie ich praw. O fakcie przekształcenia się zarządu w prawo użytkowania wieczystego ex lege 5.12.1990 r. oraz ustanowienia użytkowania wieczystego na rzecz osób fizycznych dowiedzieli się oni w toczącym się postępowaniu o zwrot nieruchomości. W odpowiedzi na skargę strona przeciwna wniosła o oddalenie skargi, podtrzymując argumenty tożsame z zawartymi w zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu odpowiedzi wskazano ponadto ,ustosunkowując się do zarzutu i wniosków strony skarżącej ,iż w toku postępowania administracyjnego Starosta [...] nie badał czy nieruchomości położone w Z. przy ul. A 53 stały się zbędne na cel określony w decyzjach wywłaszczeniowych, gdyż ustalił, że w przedmiotowej sprawie zgodnie z art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami roszczenie o zwrot nieruchomości nie przysługuje bez względu na wynik ewentualnych ustaleń czy wywłaszczone nieruchomości stały się czy też nie stały zbędne na cel określony w decyzjach wywłaszczeniowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył co następuje. Skarga nie mogła zostać uwzględniona bo zaskarżona decyzja prawa nie narusza a tylko naruszenie prawa procesowego i materialnego dałoby Sądowi kompetencję do jej uchylenia. Podstawę prawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowi przepis art.229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami( Dz.U. z 2000 r.,Nr 46,poz.543 ze zm.)która weszła w życie 1 stycznia 1998 r. W myśl powołanego przepisu roszczenie , o którym mowa w art.136 ust.3 ( o zwrot nieruchomości wywłaszczonej) nie przysługuje , jeżeli przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. W rozpoznawanej sprawie skarżąca, działająca w imieniu własnym i pozostałych spadkobierców byłych właścicieli, wystąpiła o zwrot wywłaszczonych nieruchomości położonych w Z. przy ul. A 53 o pow. łącznej 0,4919 ha ,obecnie stanowiących część działki nr 132/5 oraz działkę nr 132/3. Działki te stały się z dniem 5 grudnia 1990 r. z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego [...]-M. A w Ł.. Zostało to potwierdzone deklaratoryjną decyzją Wojewody [...] z dnia [...] ([...]) a następnie użytkowanie wieczyste zostało ujawnione w księdze wieczystej KW nr [...](działka nr 132/5) i w księdze wieczystej KW nr [...](działka nr 132/3) w dniu 21 lipca 1994 r. a zatem przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami. W dacie rozpatrywania wniosku o zwrot przedmiotowych nieruchomości jej użytkownikami wieczystymi są B. i W. P. Te okoliczności faktyczne i prawne nie są kwestionowane. Użyty w powołanym przepisie zwrot "roszczenie nie przysługuje..."oznacza, że zostało ono wyłączone we wskazanych sytuacjach i że nie może być zrealizowane na drodze postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie jest dopuszczalny zwrot nieruchomości, która stała się własnością innego podmiotu niż Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego i nieruchomości ,która wprawdzie jest własnością Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego ,lecz zostało na niej ustanowione prawo użytkowania wieczystego. Takie rozumienie przepisu art.229 zostało utrwalone w orzecznictwie sądowym (wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2000 r.,I S.A. 276/99,OSP 2001/5/80,wyrok NSA z dnia 16 listopada 2000 r.,I S.A. 1539/99,LEX nr 7555 ). Kategoryczna treść przepisu art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami w konsekwencji powoduje że organ właściwy do rozpatrywania wniosków o zwrot nieruchomości wywłaszczonej nie jest zobowiązany - w sytuacji gdy spełnione są przesłanki określone w tym przepisie - do wyjaśniania czy nieruchomość której zwrotu domagają się byli właściciele lub ich spadkobiercy stała się zbędna na cel określony w decyzji wywłaszczeniowej .Tym samym zarzuty skargi a wcześniej odwołania dotyczące niewyjaśnienia , zdaniem skarżącej, istotnej dla sprawy okoliczności i naruszenia tym samym przepisów art. 7,art.77 i art.80 kodeksu postępowania administracyjnego nie mogą być uznane za zasadne. Sąd administracyjny nie może ,dokonując kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, brać pod uwagę przesłanek i kryteriów nieprzewidzianych ustawą. Sąd nie mógł także – w okolicznościach tej konkretnej sprawy – uznać za zasadny zarzutu iż skarżąca i reprezentowani przez nią inni spadkobiercy nie byli poinformowani o odstąpieniu od realizacji celu wywłaszczenia w sytuacji gdy wystąpienie przesłanek określonych w art.229 czyni niemożliwą realizację roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości na drodze postępowania administracyjnego .Sąd nie może również kwestionować racjonalności rozwiązania ustawowego które wyłączyło możliwość dochodzenia roszczenia o zwrot nieruchomości w sytuacji określonej w tym przepisie. Nie można uznać za zasadny także argumentu skargi dotyczącego pojęcia "osoby trzeciej" o jakiej mowa w powołanym przepisie. Wywłaszczona nieruchomość przeszła , na mocy decyzji wywłaszczeniowej, na własność Skarbu Państwa .Przekazanie jej w zarząd a następnie ustanowienie użytkowania wieczystego na rzecz [...]-M. w Ł. pozwala ten właśnie podmiot uznać za "osobę trzecią" w rozumieniu analizowanego przepisu. W orzecznictwie przyjmuje się , że osobą trzecią w rozumieniu przepisu art.229 ustawy z 1997 r., jest każda – zarówno fizyczna ,jak prawna – osoba inna(zatem "trzecia")niż poprzedni właściciel nieruchomości lub Skarb Państwa, na którego rzecz utracił on swoją własność. Przyjęcie za podstawę prawną zaskarżonej decyzji przepisu art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami w okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy było zasadne i prawa nie naruszało. Jednocześnie za uchybienie procesowe które jednak nie miało wpływu na wynik sprawy należy uznać rozstrzygnięcie o odmowie zwrotu nieruchomości zamiast decyzji umarzającej postępowanie w sprawie zwrotu nieruchomości jako bezprzedmiotowe. Rozstrzygnięcie tej treści zapadło w wyniku uchylenia przez organ odwoławczy uprzedniej decyzji Starosty [...] umarzającej postępowanie w sprawie zwrotu nieruchomości ,m.in. z uwagi na uznanie że wystąpienie przesłanek z art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie czyni postępowania zwrotowego bezprzedmiotowym a jedynie daje podstawę do odmowy zwrotu nieruchomości. W sytuacji gdy roszczenie o zwrot nieruchomości "nie przysługuje" wszczęte postępowanie powinno podlegać umorzeniu jako bezprzedmiotowe ( m.in. pow. wyżej wyrok NSA z dnia 16 listopada 2000 r.). Z uwagi na to , że zarówno odmowa jak i umorzenie postępowania sprowadzają się do tego iż skarżący nie mogą otrzymać wywłaszczonej nieruchomości wskazane uchybienie procesowe nie miało istotnego wpływu na wynik sprawy. Z uwagi na powyższe, na podstawie art.151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz.1270) i art.97 § 1ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę –Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153,poz.1271 ze zm.),orzeczono jak w sentencji.