IV SA/Wa 411/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Mazur Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska (spr.) Asesor WSA Jakub Linkowski Protokolant referendarz sądowy Karina Jankowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 listopada 2004 r. sprawy ze skargi W. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2004 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości ziemskiej na rzecz Skarbu Państwa I stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji; II zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do daty uprawomocnienia się niniejszego wyroku; III zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz W. D. kwotę 200 zł (dwieście), tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2002 r., stwierdzającą, że zespół dworsko - parkowy usytuowany na działce oznaczonej obecnie numerem [...] o powierzchni 12,02 ha, położony we wsi P. gmina W., wchodzący w skład majątku ziemskiego P. o ogólnym obszarze 217,7 ha, stanowiącego byłą własność W. i Z. D., podlegał przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy podniósł, że stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy przeznaczone były między innymi nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych. Nieruchomość ziemska P. wraz z zabudowaniami obejmowała obszar 211,7 ha, a zatem bez wątpienia wymóg obszarowy został spełniony i majątek przeszedł z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa w całości, bez odszkodowania z dniem wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. Wnioskodawca, następca prawny byłego właściciela - W. D. - nie kwestionował ogólnej powierzchni majątku ani obszaru użytków rolnych wchodzących w jego skład. Natomiast, jego zdaniem, zespół dworsko - parkowy nie był nieruchomością ziemską w rozumieniu dekretu, lecz był to obiekt służący właścicielom majątku do celów mieszkalnych. Z uwagi na jego przeznaczenie i brak funkcjonalnego związku z pozostałym majątkiem zabudowania mieszkalne nie mogły podlegać działaniu przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stanowisko wnioskodawcy jest pozbawione podstaw prawnych. Przejęcie nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wymagało wydania decyzji administracyjnej. Natomiast zgodnie z §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r., do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich należało orzekanie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Z powołanego przepisu rozporządzenia wynika, że wojewódzki urząd ziemski (obecnie wojewoda), orzekał o całej nieruchomości, nie zaś o jej części. Jeśli strona kwestionowała, iż nieruchomość ziemska której była właścicielem niesłusznie przeszła na własność Państwa z mocy prawa, musiała udowodnić, iż nieruchomość ta nie spełniała norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Z kolei z §6 rozporządzenia wynika, iż strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Z ostatnio powołanego przepisu wynika, zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, ponad wszelką wątpliwość, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej, wyłączenie więc przykładowo budynku mieszkalnego nie było i z racji tego, że dekret nie został uchylony, jest niedopuszczalne. Zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przepis §6 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. zezwala organowi orzekającemu na odniesienie się tylko do zarzutu dotyczącego powierzchni całej przejmowanej nieruchomości. "Żaden przepis dekretu nie wskazuje natomiast jakoby część nieruchomości ziemskiej, przejmowanej na cele reformy rolnej, np. pałac podlegała wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a wręcz przeciwnie, zarówno z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu jak i z rozporządzenia wykonawczego do dekretu wynika, że przejęciu podlegały z mocy prawa całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, a zatem wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości." Zdaniem organu odwoławczego w rozpatrywanej sprawie w ogóle nie ma podstaw do badania, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy gospodarstwem rolnym a zespołem dworsko - parkowym. Konieczność badania istnienia takiego związku niw wynika ani z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, ani też nie wynika z przepisów obowiązujących w dacie przejęcia nieruchomości w P. na własność Skarbu Państwa.. Jeżeli tylko zespoły dworsko - parkowe, czy też dwory wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych i stanowiły własność tego samego podmiotu, co przejmowany majątek ziemski, to również podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skargę na powyższą decyzję wniósł W. D. Skarżący, powołując się na dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, zakwestionował przeprowadzoną przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wykładnię przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, uznając ją za niedopuszczalną. W. D. podkreślił, że zespół dworsko - parkowy jako obiekt o charakterze wyłącznie mieszkalnym nie pozostawał w funkcjonalnym związku z częścią produkcyjną gospodarstwa rolnego. Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi. Sąd administracyjny zważył, co następuje: Na podstawie art.2 ust.1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13),na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu to jest z dniem 13 września 1944 r. Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust.1 lit. e wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex lege. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art.1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233 ze zm.). Przepisy wykonawcze do tego dekretu- rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), w jego §6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.1 lit. e dekretu. Wniosek taki w myśl §5 tego rozporządzania był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w §6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej i odmienne stanowisko w tej mierze skargi nie ma umocowania prawnego. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu powodowało skutki rzeczowe, wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenie Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile zostało wpisany. Zgodnie z §5 omawianego rozporządzenia na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość "podpada pod działanie art. 2 ust.1 lit. e dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w §5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust.1 lit. e" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dozwala również na rozstrzyganie o tym czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu, z uwagi na swój charakter, społeczno - gospodarcze przeznaczenie, to jednak zestawienie treści tego uregulowania z §6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w §5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany §6 nie posługuje się określeniem "dana nieruchomość", jakim posłużono się w §5 rozporządzenia, a zestawienie treści obu tych uregulowań w odniesienie do treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" odnosi się do danej nieruchomości ziemskiej objętej wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu. Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjmuje, odmiennie niż czyniło to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo, że przewidziana w §5 rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust.1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 §1 i art. 3 k.p.c. do rozpoznawania spraw cywilnych powołane sądy powszechne o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. W §5 rozporządzenia, o czym była mowa wyżej, przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania o innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust. 1 lit. e, zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń, o charakterze cywilnym, na właściwej dla nich drodze to jest w postępowania przed sądem powszechnym czy to w drodze powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, czy w drodze powództwa windykacyjnego czy też poprzez żądanie ustalenia prawa. W związku z powyższym ocenić należy, że decyzja organów obu instancji rozstrzygające o wniosku skarżącego zapadła bez podstawy prawnej, zatem są dotknięte wadą nieważności przewidzianą w art.156§1 pkt 2 k.p.a.. W związku z przyjęciem, że żądanie skarżącego nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu administracyjnym, Sąd nie wypowiada się czy i w jakiej mierze dla oceny charakteru przedmiotowej nieruchomości winno mieć zastosowanie przywołane w skardze dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, bowiem kwestia ta nie ma znaczenia dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art.145§1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270) stwierdził nieważność decyzji organów obu instancji. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy. W myśl art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku.