II SA/Wa 1257/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Werpachowska, Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek, Asesor WSA Joanna Kube (spr.), Protokolant Mirosław Gdesz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 lutego 2005 r. sprawy ze skargi E.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] maja 2004 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej 2. stwierdza, że zaskarżona decyzją nie podlega wykonaniu w całości 3. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. na rzecz skarżącej kwotę 240,- (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w G. decyzją z dnia [...] stycznia 1986 r. nr [...] przyznał E.S. z dniem [...] stycznia 1986 r. wyjątkową rentę inwalidzką na podstawie art. 65 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267). W dniu [...] czerwca 2003 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w G. skierował do E.S. pismo informujące, o konieczności przeprowadzona weryfikacji świadczeń w drodze wyjątku z uwagi na to, że renta została jej przyznana w związku z [...] grupą inwalidzką, zaś po badaniu kontrolnym w roku 1994 r. przyznano jej [...] grupę inwalidzką. W dniu 14 sierpnia 2003 r. skarżącą poddano ponownym badaniom lekarskim w wyniku, których została uznana za trwale częściowo niezdolną do pracy. Następnie w dniu 22 grudnia 2003 r. Departament Świadczeń Emerytalno - Rentowych ZUS w W. zwrócił się do niej o nadesłanie podania w sprawie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, wyznaczając termin 14 dni pod rygorem pozostawienia sprawy bez rozpoznania. W odpowiedzi na to pismo E.S. wniosła o przedłużenie przyznanej jej renty w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2004 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2004 r. o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.). W motywach rozstrzygnięcia organ podał, że świadczenia w drodze wyjątku mogą ulec wstrzymaniu, gdy zmienią się okoliczności stanowiące podstawę ich przyznania. Powołując się na wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA 872/00 wskazano, że prawo do świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy ulega zmianie, jeżeli w wyniku badania lekarskiego ustalono zmianę stopnia niezdolności do pracy. W skardze do Sądu pełnomocnik E.S. wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji ewentualnie jej uchylenie oraz zasądzenie kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie art. 156 § 1 pkt 1 i 3 oraz 146 § 1 w zw. z art. 145 § 1 i 8 kpa. Wnoszący skargę zakwestionował zmianę decyzji z dnia [...] stycznia 1986 r. o przyznaniu renty wyjątkowej z uwagi na brak ku temu podstaw prawnych. Wskazał, że nie zostało skarżącej doręczone orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] sierpnia 2003 r., co pozbawiło ją prawa do jego kontroli. W skardze zwrócono uwagę na bezprawne działanie organu, który niejako "wyłudził" wniosek od skarżącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumenty wskazane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do przyjętego orzecznictwa NSA (por. wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA 619/00, z dnia 4 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA587/00, z dnia 24 sierpnia 2000 r. sygn. akt II SA872/00) świadczenia ustalone na podstawie poprzednio obowiązującej ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie zdezaktualizowały się w związku z wejściem w dniu 1 stycznia 1999 r. w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie oznacza to jednak, że świadczenia ustalone na podstawie poprzednio obowiązującej ustawy, podobnie zresztą jak świadczenie w trybie wyjątku przyznane na podstawie ustawy obecnie obowiązującej, są przyznawane raz na zawsze. Świadczenia te mogą ulec wstrzymaniu, gdy zmienią się okoliczności stanowiące podstawę ich przyznania. I tak w odniesieniu do świadczeń przyznanych na podstawie poprzedniej ustawy taką możliwość przewiduje art. 187 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Stosownie do tego przepisu orzekanie w sprawach niezdolności do pracy osób mających ustalone prawo do renty na podstawie przepisów obowiązujących w dniu 31 sierpnia 1997 r., w przypadkach, gdy osoby te mają wyznaczone kontrolne badania stopnia ich niezdolności do pracy, następuje przy zastosowaniu przepisów art. 12-14. Ponadto należy wskazać na przepis art. 107 tej ustawy w świetle, którego prawo do świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy oraz wysokość tych świadczeń ulega zmianie, jeżeli w wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego na wniosek lub z urzędu, ustalono zmianę stopnia niezdolności do pracy, brak tej niezdolności lub jej ponowne powstanie. Wreszcie, stosownie do art. 134 ust. 1 wypłatę świadczeń wstrzymuje się, jeżeli powstaną okoliczności uzasadniające zawieszenie prawa do świadczeń lub ustanie tego prawa. Wstrzymanie takiego świadczenia, co wymaga podkreślenia, następuje w drodze decyzji (art. 134 ust. 4 w zw. z art. 134 ust. 1). Zgodnie z przyjętym orzecznictwem NSA (por. powołane wyżej wyroki NSA), w odniesieniu do decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku, dla późniejszego wstrzymania takiego świadczenia mają zastosowanie ogólne w tej mierze regulacje, a szczególności przewidziane w Dziale IX ustawy z 17 grudnia 1998 r., zatytułowanym "Postępowanie w sprawach świadczeń i wypłata świadczeń (art. 115 - 144)". Decyzje w sprawach świadczeń, w tym ich wypłacanie (art. 115 ust. 1), oraz w sprawach związanych ze wstrzymaniem ich wypłaty, jeżeli powstaną okoliczności uzasadniające zawieszenie prawa do świadczeń lub ustanie tego prawa (art. 134 ust. 1), podejmuje organ rentowy. Przez "organ rentowy", stosownie do art. 4 pkt 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r., rozumie się Biuro Rent Zagranicznych inną jednostkę organizacyjną Zakładu, określoną w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, właściwą do wydawania decyzji w sprawach świadczeń. Organem rentowym nie jest w rozumieniu powołanych przepisów Prezes ZUS. Ponadto ani przepisy art. 73 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), ani postanowienia § 3 Statutu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nadanego rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 4 października 1998 r. w sprawie nadania statutu Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 80, poz. 914) nie włączają do kompetencji Prezesa ZUS funkcji organu rentowego, a w szczególności w zakresie wstrzymywania, czy pozbawiania uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Te sprawy należą do zakresu rzeczowego terenowych jednostek organizacyjnych ZUS (por. § 14 pkt 2 i 3 Statutu ZUS). W tym stanie rzeczy należy uznać, że w niniejszej sprawie organem uprawnionym do wydania decyzji wstrzymującej wypłatę renty przyznanej w drodze wyjątku jest Oddział ZUS w G.. Kontrola merytoryczna zaś takiego orzeczenia należy do właściwego okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (sądu powszechnego). Nie do pogodzenia z zasadą praworządności (art. 6 kpa) oraz z zasadą pogłębiania zaufania do działalności organów Państwa (art. 8 kpa), jest aby w obrocie prawnym mogły jednocześnie funkcjonować dwie sprzeczne ze sobą decyzje wydane w sprawie świadczenia w drodze wyjątku. Dlatego możliwość wydania późniejszej odmowy decyzji w drodze wyjątku mogłaby wchodzić w grę dopiero wówczas, gdy zostanie ostatecznie wyeliminowana z obrotu decyzja wcześniejsza Oddziału ZUS w G. przyznająca świadczenie w drodze wyjątku. Mogłoby to nastąpić w sytuacji niezaskarżenia przez ubezpieczonego do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych decyzji organu rentowego wstrzymującego świadczenie przyznane w drodze wyjątku lub oddalenie takiego odwołania. Nie można także wykluczyć możliwości zniesienia wcześniejszej decyzji w następstwie zastosowania, przewidzianych w kodeksie postępowania administracyjnego, odpowiednich środków wzruszenia ostatecznej decyzji, o ile oczywiście zaistniałyby takie podstawy. Z pisma Oddziału ZUS w G. z dnia [...] lutego 2004 r. skierowanego do ZUS Departament Świadczeń Emerytalno-Rentowych w W., wynika, że wstrzymanie wypłaty świadczenia przyznanego skarżącej w dniu [...] stycznia 1986 r. nastąpi po wydaniu decyzji przez Prezesa ZUS o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Tak więc w dniu wydania decyzji przez Prezesa ZUS w I instancji (tj. [...] lutego 2004 r.) w obrocie prawnym funkcjonowała nadal ostateczna decyzja z dnia [...] stycznia 1986 r. o przyznaniu jej tego świadczenia. Okoliczności sprawy wskazują, że to właśnie decyzja Prezesa ZUS miała na celu wstrzymać skarżącej wypłatę renty przyznanej w drodze wyjątku, co oznacza wkroczenie w kompetencje ZUS Odział w G.. Jednocześnie, rażąco naruszono art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, bowiem przepis ten uprawnia Prezesa ZUS jedynie do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, nie dając podstaw do jego pozbawienia, czy też wstrzymania wypłaty. Ubocznym skutkiem zaskarżonej decyzji jest również pozbawienie skarżącej możliwości wniesienia odwołania do sądu okręgowego od decyzji wstrzymującej wypłatę świadczenia (por. art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz art. 477 8 § 2 kpc. Reasumując zaskarżona decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 kpa, a ponadto z uchybieniem przepisów o właściwości (art. 156 § 1 pkt 1 i 2 kpa). Zatem należało orzec jak sentencji na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). O wykonalności zaskarżonego postanowienia orzeczono na mocy art. 152 powołanej ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Natomiast o kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 209 tej ustawy.