I OSK 982/05

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Paweł Tarno (spr.), Sędziowie NSA Anna Lech, Zbigniew Rausz, Protokolant Tomasz Zieliński, po rozpoznaniu w dniu 24 marca 2006 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lutego 2005 r. sygn. akt II SA/Wa 2445/04 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwolnienia ze służby 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] nr [...] a także decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] nr [...], 2. zasądza od Dyrektora Izby Celnej w Warszawie na rzecz M. S. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 17 lutego 2005 r., sygn. akt II SA/Wa 2445/04 oddalił skargę M. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z [...], nr [...] w przedmiocie zwolnienia ze służby. W uzasadnieniu Sąd uznał, że decyzje organów obu instancji o zwolnieniu skarżącego ze służby w Służbie Celnej, wydane ze względu na wniesienie przeciwko niemu aktu oskarżenia o umyślne popełnienie przestępstwa, ściganego z oskarżenia publicznego, są zgodne z prawem. Podkreślił, że przepis art. 25 ust. 1 pkt 8a ustawy z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej (Dz. U. nr 72, poz. 802 ze zm.) ma charakter obligatoryjny, co oznacza, że w przypadku zaistnienia określonej w nim przesłanki organ zobowiązany jest wydać decyzję o zwolnieniu funkcjonariusza celnego ze służby w Służbie Celnej. Zauważył przy tym, że przytoczony przepis został wprowadzony ustawą z 23 kwietnia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks celny oraz o zmianie ustawy o Służbie Celnej (Dz. U. nr 120, poz. 1122), w której to noweli nie zamieszczono przepisu stwierdzającego, że nowowprowadzony przepis ustawy o Służbie Celnej może mieć zastosowanie dopiero wówczas, gdy akt oskarżenia wniesiono dopiero po wejściu w życie noweli. Zatem zarzut skarżącego, że przepis ten nie miał zastosowania w związku z zasadą lex retro non agit należało uznać za chybiony. Zaznaczył wreszcie, że przepis będący podstawą prawną zaskarżonych decyzji został uznany za zgodny z Konstytucją RP z 1997 r. – wyrok TK z 19 października 2004 r., K 1/04. Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł M. S. zaskarżając go w całości i zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego, poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 25 ust. 1 pkt 8a ustawy z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej w zw. z art. 42 ust. 3 Konstytucji RP 1997 r. i w zw. z art. 3 kodeksu cywilnego. Naruszono przez to zasadę domniemania niewinności oraz zasadą lex retro non agit. Mając powyższe na względzie wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku WSA i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu według norm przepisanych. Uzasadniając swoje stanowisko podniósł, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w krótkim uzasadnieniu swojego orzeczenia powołał się na wyrok Trybunał Konstytucyjnego z dnia 19 października 2004r. sygn. akt K 1/04. Jednakże treść tego wyroku wraz z uzasadnieniem wyraźnie wskazuje, że wyrok ten nie może mieć zastosowania w przedmiotowej sprawie. Niniejsza sprawa dotyczy sytuacji, w której z dniem wejścia w życie art. 25 ust. l pkt 8a ustawy o Służbie Celnej przeciwko skarżącemu był już wniesiony akt oskarżenia do sądu karnego. Natomiast na str. 5 wyroku Trybunału Konstytucyjnego w pkt 4 stwierdzono: "RPO wskazuje także na praktykę zwalniania ze służby, na podstawie zakwestionowanych przepisów, funkcjonariuszy celnych, wobec których wniesiono akt oskarżenia albo zastosowano tymczasowe aresztowanie przed datą ich wejścia w życie, tj. przed 10 sierpnia 2003r. Sygnalizowany problem dotyczy niewątpliwie sfery stosowania prawa. Stąd też Trybunał pozostawia tę kwestię poza zakresem swoich rozważań". W związku z powyższym wyrok Trybunału Konstytucyjnego w żaden sposób nie dotyczy sytuacji skarżącego, ponieważ wyraźnie stwierdzono w nim, że na ten moment nie będzie się zajmował sprawami osób, przeciwko którym w dniu wejścia w życie art. 25 ust. l pkt 8a ustawy o Służbie Celnej był wniesiony akt oskarżenia do sądu karnego. Zatem zacytowany wyrok TK nie miał zastosowania w sprawie skarżącego, więc sugerowanie się tym wyrokiem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny było wadliwe i miało wpływ na wynik sprawy. Z przedstawionego fragmentu uzasadnienia wynika dodatkowo, że Trybunał de facto nie zajął się w ogóle zagadnieniami intertemporalnyrni, ponieważ w przedstawionym fragmencie uzasadnienia wyraźnie stwierdza, że tego typu sprawami nie będzie się zajmował. Kontynuując ten wątek i mając na uwadze brak zajęcia stanowiska przez Trybunał Konstytucyjny, należy przedstawić w sposób szczegółowy zasady płynące z art. 3 Kodeksu cywilnego regulującego sprawy związane z czasowym j obowiązywaniem prawa, a wiec zasadą lex retro non agit, który został praktycznie pominięty w uzasadnieniu sądu administracyjnego. Zgodnie bowiem z art. 3 Kodeksu cywilnego "ustawa nie może obowiązywać wstecz". Zaznaczenia wymaga, że pod pojęciem "ustawy" rozumie się nie tylko ustawę Kodeks cywilny, ale cały dział szeroko rozumianego prawa cywilnego, a więc również sprawy wynikające ze stosunku pracy, w tym ze stosunku służbowego, na podstawie którego zatrudniono skarżącego. Szerokie rozumienie terminu "ustawa" wynika z art. XVI przepisów wprowadzających Kodeks cywilny w życie. Zatem wynika niezbicie z literalnej wykładni prawa, iż w stosunku do skarżącego złamano zasadę lex retro non agit. Podkreślenia wymaga, że wyrok Trybunał Konstytucyjnego nie odwoływał się do tej zasady, natomiast uzasadnienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego ze względu na swój niezmiernie krótki charakter również nie dało podstaw do sądzenia, że dokonano w sposób wyczerpujący uzasadnienia oddalenia skargi skarżącego. Zatem zasadnym jest poniesienie zarzutu naruszenia art. 3 kodeksu cywilnego, co powinno stanowić samoistna podstawę do uchylenia skarżonego wyroku. Na zakończenie wnioskuję o rozpatrzenie zagadnienia prawnego, jakim jest wykładnia art. 42 ust. 3 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. Mianowicie przepisy Konstytucji zgodnie z jej treścią są wytyczną do wszystkich ustaw, jakie obowiązują w Rzeczpospolitej Polskiej. Zgodnie z Rozdziałem III pt. "Źródła prawa" Konstytucja wyraża zasady, zgodnie z którymi wszystkie normy płynące z jej brzmienia muszą być ściśle odwzorowane we wszystkich przepisach prawa, w tym we wszystkich ustawach obowiązujących w Rzeczpospolitej Polskiej. Zatem nie może być mowy, jak stwierdza Trybunał Konstytucyjny, iż niektóre zasady jak zasada domniemania niewinności mogą być tylko spełniane przez prawo karne, natomiast można je dowolnie naruszać w innych działach prawa, jak na przykład w prawie pracy, co miało miejsce w przypadku skarżącego. Zdaniem pełnomocnika skarżącego takie postawienie sprawy jak w wyroku Trybunału Konstytucyjnego i prawdopodobnie w wyroku WSA (słowo prawdopodobnie użyte jest ze względu na brak wzmianki na ten temat w krótkim uzasadnieniu) jest niemożliwe właśnie ze względu na wyjątkowo jasne brzmienie rozdziału dotyczącego źródeł prawa Rzeczpospolitej Polskiej, zgodnie z którym to rozdziałem Konstytucja jako nadrzędne źródło prawa musi być respektowana przez cały pozostały porządek prawny. Zatem twierdzenia, iż zasada domniemania niewinności ma zastosowanie tylko do prawa karnego, natomiast w pozostałych działach prawa może być dowolnie zmieniana i wypaczana lub nawet pomijana, jest trudne do zaakceptowania. Mając na uwadze powyższe stwierdzono, że zasada domniemania niewinności została zupełnie wadliwie zinterpretowana przez Trybunał Konstytucyjny, zaś wymieniony art. 25 ust. l pkt 8a ustawy o Służbie Celnej jako niezgodny z konstytucyjną zasadą domniemania niewinności i nie mogła stanowić podstawy do wydania zaskarżonych decyzji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W myśl art. 174 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem według art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, określenia, jaką postać miało to naruszenie, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 - 3 p.p.s.a). Opiera się on na założeniu, że powierzenie czynności sporządzenia skargi kasacyjnej wykwalifikowanym prawnikom zapewni jej odpowiedni poziom merytoryczny i formalny, umożliwiający Sądowi II instancji dokonanie kontroli zaskarżonego orzeczenia. Skarga kasacyjna złożona w rozpoznawanej sprawie odpowiada tym wymaganiom, choć nie wszystkie podniesione w niej zarzuty są trafne. Zgodzić się wszakże należy z wnoszącym skargę kasacyjną w zakresie, w jakim on podnosi, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia zasady lex retro non agit przez Sąd I instancji. Bezsporne w sprawie jest, iż wobec skarżącego został wniesiony akt oskarżenia o popełnienie przestępstwa umyślnego, ściganego z oskarżenia publicznego (30 czerwca 2003 r.). Trafnie zatem zauważa WSA w Warszawie, że w takiej też sytuacji, zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 8a ustawy z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej, następuje obligatoryjne zwolnienie funkcjonariusza celnego ze służby, ponieważ w ustawie z 23 kwietnia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks celny oraz o zmianie ustawy o Służbie Celnej nie zamieszczono przepisu stwierdzającego, że nowowprowadzony przepis ustawy o Służbie Celnej może mieć zastosowanie dopiero wówczas, gdy akt oskarżenia wniesiono dopiero po wejściu w życie noweli. Dla zastosowania omawianego przepisu nie ma zatem znaczenia fakt, czy wniesienie aktu oskarżenia nastąpiło przed wejściem w życie powołanego przepisu (10 sierpnia 2003 r.), czy też po tej dacie. Mówiąc innymi słowy, nie ma znaczenia, kiedy akt oskarżenia został wniesiony. Istotą analizowanego przepisu jest bowiem samo wniesienie aktu oskarżenia, a nie data wystąpienia z tym oskarżeniem. Nie można więc twierdzić, iż naruszono zasadę nie działania prawa wstecz, jeżeli już z brzmienia samego przepisu wynika, że do jego zastosowania musi zaistnieć już dana okoliczność, tj. musi zostać wniesiony akt oskarżenia, natomiast data wniesienia tego aktu oskarżenia jest okolicznością obojętną prawnie. W tym zakresie skład orzekający w niniejszej sprawie podziela ocenę prawną wyrażoną w wyroku NSA z 11 lutego 2005 r., OSK 1172/04. Jednakże w rozpoznawanej sprawie przepis art. 25 ust. 1 pkt 8a ustawy z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej nie mógł mieć zastosowania, ponieważ postępowanie administracyjne w sprawie zwolnienia M. S. ze służby w Służbie Celnej zostało wszczęte przed 10 sierpnia 2003 r., tj. przed datą wejścia w życie ustawy z 23 kwietnia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks celny oraz o zmianie ustawy o Służbie Celnej ze względu na unormowanie zawarte w art. 3 ust. 1 i 2 noweli. Przepis ten jest typowym uregulowaniem intertemporalnym. Stanowi on mianowicie, że: "1. Postępowania wszczęte i niezakończone ostatecznie przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy podlegają rozpatrzeniu według przepisów dotychczasowych, z zastrzeżeniem ust. 2. 2. Do postępowań wszczętych i niezakończonych ostatecznie przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, dotyczących uznania zgłoszenia celnego za nieprawidłowe, zwrotów lub umorzeń określonych przepisami działu V tytułu VII ustawy zmienianej w art. 1 oraz wyznaczenia lub uznania miejsca, w którym mogą być dokonywane czynności przewidziane przepisami prawa celnego, stosuje się przepisy ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą". Z unormowania tego wypływa jednoznaczny wniosek, że skoro postępowanie administracyjne w sprawie zwolnienia funkcjonariusza ze służby w Służbie Celnej nie zostało objęte wyjątkiem wskazanym w art. 3 ust. 2 noweli, to ma do niego zastosowanie reguła wskazana w ust. 1 art. 3 noweli. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, postępowanie administracyjne w sprawie zwolnienia M. S. ze służby w Służbie Celnej zostało wszczęte 8 lipca 2003 r. Co prawda są one daleko niekompletne – brak w nich np. zawiadomienia strony o wszczęciu postępowania z urzędu (art. 61 § 4 kpa) – niemniej jednak datę wszczęcia tego postępowania można ustalić na podstawie uzasadnienia zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z [...], nr [...]. Stwierdzono w nim m. in.: "Informację o skierowaniu przez Prokuraturę Okręgową w Radomiu wobec Pana oraz wobec szeregu innych funkcjonariuszy celnych aktu oskarżenia do Sądu, uzyskałem w dniu 08. 07. 2003 r. Ustawa o zmianach przepisów rn. in. ustawy o Służbie Celnej (opublikowana w Dz. U. Nr 120 poz.1122), weszła w życie z dniem 10. 08. 2003 r. Dlatego rozstrzygnięcie dotyczące Pana osoby nosi datę późniejszą od daty uzyskania informacji o fakcie skierowania aktu oskarżenia do Sądu. Zapis zawarty w art. 25 ust. 1 pkt 8a) ustawy o Służbie Celnej dotyczy wymogów stawianych obecnie osobom pełniącym służbę w administracji celnej. Jednoczesne obowiązywanie odmiennych regulacji prawnych w tym zakresie i stosowanie w stosunku do poszczególnych funkcjonariuszy celnych odmiennych kryteriów, nie sprzyjałoby przejrzystości i pewności prawa". Ze stwierdzenia tego wynika jednoznacznie, że postępowanie w przedmiotowej sprawie zostało wszczęte i niezakończone ostatecznie przed dniem wejścia w życie ustawy z 23 kwietnia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks celny oraz o zmianie ustawy o Służbie Celnej, a zatem sprawa będąca przedmiotem tego postępowania podlegała rozpatrzeniu według przepisów dotychczasowych (art. 3 ust. 1 noweli). W tym stanie rzeczy należało uznać, że doszło do naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 25 ust. 1 pkt 8a ustawy z 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej, ponieważ przepis intertemporalny nakazywał w istniejącym stanie faktycznym zastosowanie przepisów obowiązujących przed 10 sierpnia 2003 r. Tym samym nie ulega wątpliwości, że skargę kasacyjną oparto na usprawiedliwionej podstawie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.). Z tych względów i biorąc pod uwagę fakt, że nie stwierdzono naruszeń przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, działając na podstawie art. 188 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skargę kasacyjną należało uwzględnić poprzez uchylenie zaskarżonego wyroku, a także obu zapadłych w sprawie decyzji Dyrektora Izby Celnej w Warszawie. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na zasadzie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.