V SA/Wa 363/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Joanna Zabłocka, Sędziowie Sędzia WSA - Małgorzata Rysz, Asesor WSA - Danuta Dopierała (spr.), Protokolant - Referendarz sądowy Joanna Gierak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 maja 2005 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2004 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich; - oddala skargę - W dniu 10 marca 2004 r. J. P. złożył wniosek do Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie uprawnień kombatanckich. We wniosku wskazał, iż jego matka, J. M., będąc z nim ciąży, w okresie od [...] lutego 1943 r. do [...] maja 1943 r. była więźniem obozu koncentracyjnego na M.. Wnioskodawca urodził się [...] września 1943 r. Do wniosku załączona została rekomendacja Stowarzyszenia Więźniów [...] oraz zaświadczenie Państwowego Muzeum na M., potwierdzające uwięzienie matki wnioskodawcy w w/w okresie w przedmiotowym obozie koncentracyjnym. Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia [...] marca 2004 r., nr [...] – na podstawie art. 4 ust. 1 pkt. 1 lit. b oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 42, poz. 371 ze zm.) odmówił przyznania uprawnień kombatanckich z wnioskowanego tytułu. Organ pierwszej instancji uznał, iż fakt, że matka strony była więźniem obozu hitlerowskiego na M. w okresie od [...] lutego do [...] maja 1943 r. nie daje podstaw do przyznania uprawnień kombatanckich, zważywszy, że strona urodziła się w dniu [...] września 1943 r. Na skutek wniosku J. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy, tenże akt administracyjny został utrzymany w mocy decyzją Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2004 r., nr [...], stosownie do treści art. 127 § 3, art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000, nr 98, poz. 1071 ze zm.) i art. 4 ust. 1 pkt. 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W motywach uzasadnienia powtórzono argumentację uzasadnienia decyzji wydanej w pierwszej instancji, wskazując, iż strona, jako dziecko poczęte, przebywające w obozie koncentracyjnym, nie spełnia przesłanek osoby represjonowanej, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W skardze z dnia 05 stycznia 2005 r. J. P. zarzucił rażące naruszenie prawa obowiązującego w Polsce przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych poprzez wydanie decyzji z dnia [...] grudnia 2004 r. Skarżący wskazał, iż zgodnie z załączonymi do wniosku dokumentami, w okresie od [...] lutego 1943 r. do [...] maja 1943 r. w obozie hitlerowskim na M. przebywała jego matka, a wraz z nią skarżący, jako dziecko poczęte, czyli w stanie embrionalnym. Nadto, na poparcie swego wniosku, skarżący przywołał: 1. art. 8 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93), zgodnie z którym "zdolność prawną ma również dziecko poczęte, jednakże prawa i zobowiązania majątkowe zyskuje ono pod warunkiem że urodzi się żywe". 2. art. 2 ust 1 ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U. nr 69, poz. 6), zgodnie z którym "dzieckiem jest każda istota ludzka od poczęcia do osiągnięcia pełnoletności", 3. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1996 r., który uznał, iż użyte w ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe, 4. orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego dnia 28 maja 1997 r. (K 26/96, o TK 1997/2, poz. 19). W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie argumentując, iż dziecko nienarodzone nie może korzystać ze statusu osoby, która podlegała represjom w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach. Nadto, ustosunkowując się do zarzutów podniesionych w skardze, organ wskazał, iż Sąd Najwyższy w wyroku sygn. akt III ARN 96/95 z dnia 29 maja 1996 r. uchylając wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego – Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie - wyraził pogląd, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych" oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe. Stanowisko swoje SN wywiódł z treści dwóch norm prawnych przyznających warunkową zdolność prawną dziecku poczętemu – art. 8 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny oraz art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. nr 17, poz. 78). Pogląd ten został wypowiedziany na gruncie przepisów obowiązujących przed dniem 4 stycznia 1997 r., to jest przed dniem wejścia w życie nowelizacji w/w ustawy o planowaniu rodziny oraz ustawy Kodeks cywilny. W myśl obecnie obowiązujących przepisów prawnych należy, w ocenie Kierownika Urzędu, przyjąć za wiążącą zasadę, wyrażoną w przepisie art. 8 § 1 kodeksu cywilnego, zgodnie z którym zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia. Płód nienarodzony jest zatem podmiotem praw i obowiązków jedynie w sytuacjach wyjątkowych, gdy przepisy szczególne w sposób wyraźny zdolność prawną mu przyznają. Zważywszy, iż ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego nie zawiera przepisów szczególnych, wprowadzających wyjątek od zasady wyrażonej w art. 8 § 1 kodeksu cywilnego, należy uznać, że zarzuty zawarte w skardze nie powinny mieć wpływu na wynik sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie zauważyć należy, że w myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne w tym sąd wojewódzki, sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, która jest wykonywana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uzupełnieniem tego zapisu jest treść art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), w którym wskazano, iż owe sądy stosują środki określone w ustawie. Powyższe regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa i toczącego się przed nim postępowania. Jest nią – bez wątpienia – sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. Nie ulega też wątpliwości, że podstawowym celem tejże kontroli jest eliminowanie z porządku prawnego aktów (zwłaszcza decyzji i postanowień), a także czynności organów administracji publicznej niezgodnych z prawem i dążenie do przywrócenia stanu, który nie będzie z nim pozostawał w sprzeczności. Ta funkcja kontroli sądowej jest istotna zarówno z punktu widzenia podmiotu skarżącego, jak i całego aparatu administracyjnego państwa, który winien być żywo zainteresowany w eliminowaniu z obrotu prawnego niezgodnych z prawem aktów i czynności swoich funkcjonariuszy. Prawidłowość podejmowanych działań, a tym samym legalność działania organów administracyjnych, stanowi bowiem istotny element efektywności i ważną przesłankę istnienia społecznej akceptacji działania aparatu administracyjnego państwa. Stopień zaś akceptacji owego działania organów administracji rządowej, jak też samorządowej, przenoszony jest na ocenę funkcjonowania całego państwa. W powyższym kontekście – oceniając wniesiony środek zaskarżenia – wskazać należy, iż w toku postępowania Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych prawidłowo ustalił stan faktyczny w oparciu o zebrany w sprawie niniejszej materiał dowodowy. Stosując zaś przepisy prawa materialnego, wskazane w podstawach rozstrzygnięć, nie naruszył dyrektyw ich stosowania. W ocenie Sądu bezspornym jest fakt, iż skarżący, jako dziecko poczęte i nienarodzone, od [...] lutego do [...] maja 1943 r., a więc w okresie od 3 do 5 miesiąca życia płodowego w łonie matki, przebywał w obozie koncentracyjnym na M.. Tenże obóz koncentracyjny wymieniony został w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. (Dz. U. nr 106, poz. 1154), wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W niniejszej sprawie kwestią sporną jest dokonanie oceny czy, w świetle przepisów prawa, obowiązujących w dacie złożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich, zasadnym jest, aby do dziecka poczętego odnosić pojęcie osoby, która podlegała represjom wojennym i okresu powojennego, w myśl art. 4 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o kombatantach. Analiza przedmiotowej kwestii jaką jest zdolność do nabycia uprawnień kombatanckich – a więc uprawnień z dziedziny prawa socjalnego – wymaga posiłkowego zastosowania regulacji prawa cywilnego. Zgodnie z obecnym brzmieniem art. 8 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 ze zm.), który ma zastosowanie w sprawie niniejszej, "każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną". Wobec braku wyraźnej podstawy normatywnej dotyczącej pozycji prawnej dziecka poczętego w cyt. wyżej przepisie, Sąd w składzie obecnym podziela pogląd, iż nasciturus może stać się podmiotem praw i obowiązków wyłącznie w zakresach nie wykraczających poza te, które wynikają wprost z przepisów szczególnych, dopuszczających warunkową możność nabycia przez dziecko poczęte określonych praw lub możność nabycia praw i obowiązków na określonej drodze. Należy tu wskazać przykładowo art. 927 § 2, 4461 kodeksu cywilnego, art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 6 stycznia 2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (Dz. U. nr 6, poz. 69), czy art. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży (Dz. U. z dnia 1 marca 1993 r. ze zm.). Wobec powyższego należy zgodzić się ze stanowiskiem Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, zgodnie z którym wszelkie wyjątki od generalnej zasady, wyrażonej w art. 8 ust. 1 kodeksu cywilnego, dopuszczające warunkową możność nabycia przez nasciturusa określonych praw, muszą znajdować uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej. Podkreślić należy, iż w zakresie przedmiotowym niniejszej sprawy nie istnieje przepis szczególny, przyznający człowiekowi zdolność prawną przed urodzeniem. Z powyższych względów, niezasadne wydaje się rozszerzenie uprawnień nasciturusa w taki sposób, aby do dziecka poczętego odnosić pojęcie osoby w rozumieniu art. 1 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit b i c ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Na marginesie należy zauważyć, iż rozważana kwestia od wielu lat stanowi przedmiot sporów w doktrynie. Ostatnie wypowiedzi w literaturze również wskazują na rozbieżność poglądów. I tak na przykład za koncepcją warunkowej zdolności prawnej dziecka poczętego opowiada się Zbigniew Radwański (Radwański 1999, s. 145, Nb. 357), podczas gdy pogląd przeciwny reprezentują: Jerzy Strzebińczyk (Gniewek, Komentarz KC 2004, I, s. 51, Nb 15.) czy Stanisław Dmowski, którego zdaniem o warunkowej zdolności prawnej nasciturusa, i to zdolności w znaczeniu ogólnym, a nie tylko w zakresie określonych praw, można było mówić jedynie w czasie obowiazywania § 2 art. 8 kodeksu cywilnego. Przepis ten bowiem stanowił jednoznacznie, iż "zdolność prawną na również dziecko poczęte, jednakże prawa i zobowiązania majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem, że urodzi się żywe". Nadto wyraża on pogląd, iż przepisy szczególne wobec art. 8 § 1 k.c., jedynie chronią w sposób szczególny prawa dzieci nienarodzonych, nie przyznają zaś choćby tylko warunkowej zdolności prawnej nasciturusowi (Dmowski, Rudnicki, Komentarz KC 2004, s. 70). Niezależnie od cyt. wyżej poglądów, nie można przyjąć, iż wprowadzenie przez ustawodawcę w/w przepisow szczególnych, chociażby art. 4461 kodeksu cywilnego, nie pozostaje bez wpływu na ocenę regulacji normujących problematykę kombatancką. Ustawa o kombatantach jest aktem prawnym, na mocy którego Państwo Polskie z własnej woli, w trosce o swych obywateli, zobowiazało się do przyznania niektórym osobom praw honorowych. Prawa te stanowią próbę złogodzenia krzywd i prześladowań wyrządzonych niektórym obywatelom przez organy represyjne III Rzeszy Niemieckiej i ZSRR. W kontekście brzmienia art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach, w którym brak odniesienia do dzieci nienarodzonych, uzasadnione wydaje się stanowisko, zgodnie z którym uprawnienia kombatanckie przysługują wyłącznie osobom, które osobiście doświadczyły represji, m.in. represji pobytu w obozie koncentracyjnym. W ocenie Sądu, pobyt ciężarnej matki skarżącego w obozie koncentracyjnym na M. nie jest represją w rozumieniu ustawy wobec skarżącego, będącego wówczas dzieckiem poczętym, lecz wobec jego matki. Zatem pobyt dziecka poczętego w łonie matki, przebywajacej w w/w obozie koncentracyjnym, nie stanowi przesłanki nabycia uprawnień kombatanckich dla osoby, która narodziła się już po opuszczeniu obozu przez matkę dziecka (odpowiednio – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 kwietnia 1979 – II URN 25/79). Odnosząc się do podniesionego w skardze zarzutu naruszenia art. 8 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93), zgodnie z którym "zdolność prawną ma również dziecko poczęte, jednakże prawa i zobowiązania majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem że urodzi się żywe", należy zaznaczyć, iż powyższy przepis, dodany do art. 8 kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 07 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, został uchylony przez ustawę z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 139, poz. 646). W okresie jego obowiązywania zdolność prawną miało także dziecko poczęte, z tym że zdolność ta była bezwarunkowa w sferze praw niemajątkowych, miała zaś charakter warunkowy w zakresie praw i zobowiązań majątkowych. Niezależnie od powyższego, w ocenie sądu, uchylenie cyt. powyżej przepisu art. 8 § 2 kodeksu cywilnego czyni zarzut skargi bezprzedmiotowym. Ustosunkowując się do przywołanego w skardze wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1996 r. sygn. akt. nr III ARN 96/95, OSNP 1996/24/366, wskazać należy, iż w istocie Sąd Najwyższy w podobnym stanie faktycznym uznał, iż pojęcie "osoba podlegająca represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych", użyte w ustawie z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, oznacza również dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe". Zważyć jednak należy, iż powyższy wywód wypowiedziany został w odmiennym stanie prawnym, tj. na gruncie przepisów obowiązujących przed dniem 4 stycznia 1997 r., czyli przed dniem wejścia w życie ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych innych ustaw, zmieniającej brzmienie art. 8 kodeksu cywilnego oraz art. 1 ustawy o planowaniu rodziny. Na poparcie zarzutów podniesionych w skardze, skarżący przywołał również orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 maja 1997 r. nr K 26/26 OTK 1997/2/19, w którym TK orzekł o niezgodności art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny z art. 1 oraz art. 79 ust. 1 przepisów konstytucyjnych pozostawionych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym poprzez to, iż narusza konstytucyjne gwarancje ochrony życia ludzkiego w każdej fazie jego rozwoju. Niezgodność ta, w ocenie TK, dotyczy zakresu, w jakim w/w przepis art. 1 pkt 2 uzależnia ochronę życia w fazie prenatalnej od decyzji ustawodawcy zwykłego. TK wskazał, iż uchylenie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny oznacza, iż tenże przepis przestał być podstawą do wyprowadzania zakazu naruszania zdrowia dziecka, w tym dziecka poczętego. Nadto zaznaczył, iż o zgodności badanej ustawy z Konstytucją RP decydować będą normy wprowadzające środki prawne służące ochronie zdrowia dziecka poczętego. Uwzględniając powyższe Sąd zważył, iż cyt. powyżej orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego zostało wydane w związku z wnioskiem, który dotyczył problemu warunków dopuszczalności przerywania ciąży oraz poszukiwania form i środków bardziej skutecznej ochrony prawnej życia oraz bardziej skutecznych środków zapobiegania i przeciwdziałania aborcji. Jego treść odnosi się natomiast do kwestii kompetencji ustawodawcy zwykłego do decydowania o warunkach obowiązywania zakazu naruszania życia i zdrowia nasciturusa. W ocenie Sądu, w/w orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie może być podstawą uchylenia decyzji Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych. Jej przedmiotem nie jest bowiem kwestia uzależnienia ochrony życia i zdrowia dziecka w fazie prenatalnej od decyzji ustawodawcy zwykłego lecz odmowa przyznania nasciturusowi statusu osoby, która podlegała represjom wojennym i okresu powojennego, w myśl art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach na gruncie art. 8 § 1 kodeksu cywilnego. Status ten wiąże się z nabyciem uprawnień należących do kategorii społecznego odszkodowania – praw majątkowych oraz ściśle związanych z nimi praw niemajątkowych, wskazanych w preambule ustawy o kombatantach. W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu, gdyż zarówno argumentacja skargi jak i analiza akt sprawy nie ujawniła wad tego rodzaju, że mogłyby one mieć wpływ na podjęte rozstrzygnięcie. Wydając zaskarżoną decyzję, Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie przepisów prawa, prawidłowo ustalił stan faktyczny w oparciu o zebrany materiał dowodowy, a wnioski które wyprowadził z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wykraczają poza swobodną ocenę dowodów, a więc nie stanowią naruszenia prawa. Z tych względów, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało oddalić skargę jako niezasadną.