V SA/Wa 901/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA -Marzenna Zielińska (spr.), Sędzia WSA -Barbara Mleczko-Jabłońska, Asesor WSA -Danuta Dopierała, Protokolant -Monika Włochińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2005 r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] marca 2004 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości celnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. nr [...] z dnia [...] grudnia 2003 r. 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku. Pismem z dnia 19 grudnia 2002 r., zatytułowanym "podanie", Skarżąca M. R. wystąpiła do Dyrektora Izby Celnej w W. "o umorzenie w całości spłaty zadłużenia względem Urzędu Celnego jakie ciąży na firmie C. reprezentowanej przez (...) męża J. R., oraz umorzenie i wycofanie postępowania egzekucyjnego wraz z jego wszystkimi kosztami". Jak wyjaśniła, jej mąż zmarł 10.08. 2002 r., a ona wraz z dwojgiem uczących się dzieci została bez środków do życia. Jej zmarły mąż nigdy nie informował jej o żadnych sprawach związanych z jego pracą. Podała również, że od komornika "otrzymała pismo o zawieszeniu ww. sprawy względem Urzędu Celnego", jak również, że "nic o tym nie wiedziała" oraz że "nie ma żadnych szans na spłatę jakiegokolwiek zadłużenia". Decyzją z dnia [...]. 12. 2003 r. Dyrektor Izby Celnej w W. odmówił Skarżącej umorzenia należności celnych. W uzasadnieniu decyzji podał, że decyzjami nr [...] z dnia [...].02.1994 r., nr [...] z dnia [...].09.1994 r. i nr [...] z dnia [...].02.1994 r. Dyrektor Urzędu Celnego w W. dokonał wymiaru należności celnych. W związku z tym, że należności nie zostały uiszczone w terminie, Urząd, po uprzednim doręczeniu upomnień, przekazał tytuły wykonawcze do Urzędu Skarbowego w W. celem wszczęcia postępowania egzekucyjnego. W dniu [...].03.1996 r. Urząd Skarbowy w W. zwrócił tytuły wykonawcze wraz z informacją, że w stosunku do nieruchomości będącej własnością Pana J. R. zostały wszczęte przez komornika sądowego czynności egzekucyjne. Wobec powyższego Urząd Celny w W. wystąpił do Sądu Rejonowego [...] Wydziału Cywilnego w W. z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności tytułom wykonawczym. Po uzyskaniu klauzuli wykonalności tytuły wykonawcze zostały przekazane do Komornika Sądu Rejonowego w W. celem wszczęcia egzekucji w stosunku do nieruchomości położonej w W. przy ulicy M. Dyrektor Izby Celnej podał również, że w dniu [...].10.2002 r. Komornik Sądowy Rewiru [...] przy Sądzie Rejonowym w W. na podstawie art. 819 Kodeksu postępowania cywilnego zawiesił postępowanie egzekucyjne, gdyż w toku czynności egzekucyjnych stwierdzono, że dłużnik (tj. J. R., mąż Skarżącej) zmarł. W dalszej części uzasadnienia Dyrektor Izby Celnej wyjaśnił, że z dniem 1 stycznia 1998 r., utraciła moc ustawa z dnia 28.12.1989 r.- Prawo celne, co oznacza, iż poza wyjątkami wskazanymi w przepisach przejściowych, ustała możliwość stosowania jej przepisów. Powołując się na art. 289 ustawy-Kodeks celny stwierdził, że wniosek Pani M. R. o umorzenie należności został złożony już po wejściu w życie Kodeksu celnego i nie mieści się wśród owych wyjątków, pozwalających na zastosowanie nieobowiązującego już w tym czasie Prawa celnego. Dyrektor Izby Celnej zwrócił też uwagę, że możliwość umorzenia należności celnych ze względu na sytuacją majątkową dłużnika przewiduje § 1a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r. w sprawie określenia wypadków, w których należności celne przywozowe lub wywozowe są zwracane lub umarzane, oraz trybu i warunków dokonywania zwrotu lub umorzenia ( Dz.U. Nr 158, poz. 1050 z późn. zm.). Jednakże, jak podkreślił, wskazane w nim przesłanki przewidują możliwość umorzenia cła, ze względu na sytuację majątkową dłużnika a nie jego spadkobierców i tylko w wypadku zawarcia układu z dłużnikiem w postępowaniu układowym, w granicach przewidzianych w układzie oraz w wyniku przeprowadzenia postępowania likwidacyjnego lub upadłościowego, po zakończeniu których to postępowań organ celny mógłby dokonać stwierdzenia, że istotnie wymierzone należności celne wraz z odsetkami nie zostaną wyegzekwowane. Ponadto zauważył, że brak jest również przesłanki umożliwiającej umorzenie należności celnych z uwagi na fakt, że dłużnik zmarł. Jednocześnie Dyrektor Izby Celnej wyjaśnił, że w celu zakończenia postępowania wszczętego w dniu wpływu wniosku do Izby Celnej w W. niezbędne stało się ustalenie spadkobierców zmarłego. Jak stwierdził, z informacji uzyskanych z Sądu Rejonowego [...] Wydziału Cywilnego w W. wynika, że nie toczyło się postępowanie spadkowe po zmarłym J. R., zaś zgodnie z treścią art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności powołane są z mocy ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Konkludując, Dyrektor Izby Celnej stwierdził, iż w związku z tym, że do chwili obecnej nie zdołano ustalić faktycznych spadkobierców uznano Panią M. R. jako żonę za spadkobiercę z mocy prawa i z tych też powodów decyzję skierowano do niej. Odwołując się od tej decyzji p. M. R. zwróciła się z ponowną prośbą o rozpatrzenie sytuacji w jakiej się znalazła od chwili śmierci męża. Podniosła m.in., że otrzymała odpowiedź odmowną "obwarowaną samymi paragrafami i numerami artykułów" oraz że nie stać jej "na prawników i ich porady", jak również, że wie, że żyje w państwie demokratycznym, w którym obowiązują jakieś prawa, ale nie wierzy, że nie ma w sytuacjach wyjątkowych (a za taką uważa śmierć człowieka) "odstępstw od pewnych artykułów i paragrafów". Zaskarżoną decyzją z dnia [...] marca 2004 r. Dyrektor Izby Celnej utrzymał w mocy ww. decyzję własną z [...]. 12. 2003 r. odmawiającą umorzenia należności celnych. W dość lakonicznym uzasadnieniu Dyrektor Izby Celnej, powołując się na art.246 §1 i art. 248 § 1 Kodeksu celnego oraz na § 1 ww. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1997 r., stwierdził, że przepisy te zawierają zamknięty katalog szczególnych sytuacji, w których należności celne mogą zostać umorzone i podkreślił, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi żadna z tych przesłanek, jak również przesłanki te przewidują możliwość umorzenia cła ze względu na sytuację majątkową dłużnika a nie jego spadkobierców. Stwierdził również, że Kodeks celny nie zawiera przepisów, które pozwalałyby na umorzenie należności wówczas gdy dłużnik znajduje się w sytuacji materialnej nie pozwalającej na wywiązanie się z obowiązku, oraz że brak jest również przesłanki umożliwiającej umorzenie należności celnych z uwagi na fakt że dłużnik zmarł. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego p. M. R. zwróciła się o przeanalizowanie jej trudnej sytuacji i podjęcie pozytywnej dla niej decyzji W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Celnej wniósł o jej oddalenie, podnosząc argumenty jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), sprowadzają się do kontroli zgodności zaskarżonego aktu (decyzji, postanowienia) z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. W opisie stanu faktycznego zwraca uwagę to, że egzekucja była prowadzona do śmierci męża Skarżącej. Po jego śmierci postępowanie zostało zawieszone, a w stosunku do samej Skarżącej, żadne działania komornicze nie były już podejmowane. W tej sytuacji nie może budzić wątpliwości, że jej wystąpienia nie były czynnościami przeciwegzekucyjnymi, lecz w istocie dotyczyły ustalenia sytuacji prawnej, w jakiej się znalazła po tym jak zmarł jej mąż, czemu towarzyszyła obawa, że w bliżej nieokreślonej przyszłości zostaną podjęte działania egzekucyjne wobec niej oraz dzieci. W związku z tym przede wszystkim należy podkreślić, że rozpoznając wystąpienia (podanie) Skarżącej organ celny nie zbadał, jakiego rodzaju legitymacja (i czy) przysługuje Skarżącej w prowadzonym postępowaniu. Na rozprawie przed Sądem w dniu [...] maja 2005 r. pełnomocnik organu stwierdził, że Skarżąca, nie będąc bezpośrednim dłużnikiem długu celnego, tym samym nie jest stroną. Gdyby podzielić tan pogląd, to należałoby stwierdzić nieważność decyzji (tak I jak i II instancji) z przyczyn wymienionych w art. 247 § 1 pkt 5 Ordynacji podatkowej, jako że decyzje te zostały skierowane do osoby nie będącej stroną w sprawie. Uwzględnić jednak należy, że Skarżąca jest spadkobiercą ustawowym po zmarłym mężu, J. R., który niewątpliwie był stroną. Istnieje zatem znaczne prawdopodobieństwo, że zgodnie z art. 922 §1 w zw. z art. 1015 §2 i art. 1031 §1 kc stała się ona stroną z chwilą śmierci męża. Ta okoliczność nie została jednak przez organ wyjaśniona, jak też i nie mogła być wyjaśniona w toku postępowania administracyjnego. W zaistniałym stanie faktycznym jedynym bowiem organem uprawnionym do określenia kręgu spadkobierców jest sąd powszechny – art. 627 kpc. W tej sytuacji należy przyjąć, że organ celny wydał obie decyzje bez uprzedniego uzyskania wymaganego prawem stanowiska innego organu (Sądu), co mogłoby stanowić podstawę do wznowienia postępowania (art. 240 § 1 pkt 6 Op). Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny nie stwierdził nieważności zaskarżonych decyzji, gdyż nie można wykluczyć, a wręcz zachodzi bardzo duże prawdopodobieństwo, że Skarżąca jest stroną. Wciąż jednak jest to prawdopodobieństwo i dlatego, ze względu na fakt, że organ nie wyjaśnił podstawowej dla samego bytu postępowania okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny zobowiązany był uchylić obie decyzje. Po prawidłowym ustaleniu statusu Skarżącej, w przypadku gdyby zostało ustalone, że jest ona spadkobiercą, zachodziłyby podstawy do dalszego prowadzenia postępowania i merytorycznego rozpatrywania składanych przez Skarżącą wniosków. W żaden bowiem sposób nie da się pogodzić z elementarnymi zasadami demokratycznego państwa prawnego oraz zasadą działania organów władzy publicznej na podstawie i w granicach prawa (art. 2 i art. 7 Konstytucji RP) pogląd, zgodnie z którym ktoś, w stosunku do czyjego majątku prowadzona jest egzekucja, nie jest stroną i w związku z tym nie ma żadnych przewidzianych prawem środków obrony, a konkretnie ochrony swego majątku. Z tych względów należy stanąć na stanowisku, że skoro zgodnie z art. 922 §1 kc "Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób...", to tym samym należy przyjąć, że na Skarżącą przeszedł nie tylko obowiązek spłaty zaciągniętego przez jej zmarłego męża długu celnego, ale również związane z tym prawa, jakie by mu w prowadzonym postępowaniu przysługiwały. Przyjęcie innego poglądu (interpretacji) oznaczałoby, że na spadkobierców przechodzą wyłącznie same obowiązki spadkodawcy, a to stałoby w rażącej sprzeczności z nadrzędnym w tym zakresie art. 922 §1 kc. Gdyby natomiast uznać, że przysługujące w tym zakresie prawa spadkodawcy były wyłącznie jego prawami osobistymi, to – zachowując logiczną konsekwencję wynikającą z tego stanowiska – należałoby również przyjąć, że i zobowiązanie stanowiące podstawę dla tych praw było także wyłącznie osobiste, więc nie przeszłoby na spadkobierców. Reasumując trzeba zatem stwierdzić, że pomimo iż w postępowaniu celnym nie ma zastosowania art. 97 Ordynacji podatkowej – którego §2 częściowo "uchyla" zastosowanie §2 art. 922 kodeksu cywilnego – to nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, że wbrew art. 922 §1 kc spadkobierca dłużnika celnego dziedziczy wyłącznie zobowiązania związane z długiem celnym, natomiast nie dziedziczy związanych z tym długiem praw majątkowych, jakie przysługiwały spadkodawcy. Nie może przy tym budzić wątpliwości, że prawo do występowania przez dłużnika z wnioskami mającymi na celu ochronę jego majątku jest prawem o charakterze majątkowym. Rozpatrując sprawę ponownie organ zatem powinien uwzględnić, że w sprawie niniejszej występuje sukcesja, a więc nie jest to jakiś nowy stosunek prawny lecz jedynie wejście nowego podmiotu w miejsce poprzednika w ramach istniejącego stosunku prawnego. Z powyższych względów uznając, że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca naruszają prawo i że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stosownie do art. 145 §1 pkt 1 lit.c , art.135 i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.