IV SA/Wa 1113/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska (spr.), Sędzia WSA Łukasz Krzycki,, Asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Agnieszka Foks-Skopińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 września 2005 r. sprawy ze skargi J. G., A. B., G. G. i B. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2005 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości ziemskiej na rzecz Skarbu Państwa 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz J. G., A. B., G. G. i B. G. kwotę 500zł ( pięćset złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r. uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2004 r. stwierdzającą, że nieruchomość ziemska stanowiąca uprzednio współwłasność S. O., S. O., J. G. i J. G. położona we wsi R. w gminie Z. o powierzchni 130,1838 ha, zapisana w Księdze Wieczystej [...], podpadała pod działanie postanowień przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) i umorzył postępowanie pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e powołanego dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości spełniające warunki określone w powołanym przepisie przechodziły na własność Państwa w całości i bez odszkodowania z mocy samego prawa. Przejęcie nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wymagało wydania decyzji administracyjnej. Na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego dokonywano jedynie wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowych właścicieli. Natomiast zgodnie z §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz.51), do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich należało orzekanie, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Z powołanego przepisu rozporządzenia wynika, że wojewódzki urząd ziemski (obecnie wojewoda), orzekał o całej nieruchomości, nie zaś o jej części. Jeśli strona kwestionowała, iż nieruchomość ziemska której była właścicielem niesłusznie przeszła na własność Państwa z mocy prawa, musiała udowodnić, iż nieruchomość ta nie spełniała norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Z kolei z §6 powołanego rozporządzenia wynika, iż strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. c dekretu, winna przedłożyć dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt. Z ostatnio powołanego przepisu wynika, zdaniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, ponad wszelką wątpliwość, iż tylko w przypadku kwestionowania całego obszaru przejętej nieruchomości można było domagać się jej wyłączenia spod przejęcia na cele reformy rolnej. Organ nie mógł orzekać, czy zespól pałacowo — parkowy wchodzący w skład majątku podlegał pod działanie przepisów dekretu, gdyż przepisy rozporządzenia nie dawały do tego podstawy. Taki wniosek jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do nieruchomości a zatem jest sporem cywilnym, do rozstrzygnięcia którego powołane są sądy powszechne. Przepis §5 rozporządzenia wykonawczego odsyła na drogę postępowania administracyjnego jedynie takie spory, których przedmiotem była wielkość przejętego na rzecz Skarbu Państwa majątku. Brak natomiast podstaw do rozstrzygania czy dana nieruchomość z uwagi na swój charakter stanowi część nieruchomości ziemskiej. Z protokołu sporządzonego w dniu 30 marca 1945 r. w sprawie opisu, inwentaryzacji oraz przejęcia pod zarząd państwowy nieruchomości ziemskiej oraz protokołu z dnia 30 marca 1945 r. w sprawie parcelacji majątku B. wynika, że jego powierzchnia wynosiła 130,1838 ha. Pod względem powierzchni majątek ten spełniał więc kryteria wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu a zatem podlegał przejęciu. Skargę na powyższą decyzję wnieśli: J. G., A. B., G. G. i B. G. Skarżący zarzucili naruszenie: art. 1 pkt 1 k.p.a. w związku z §5 i §6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez przyjęcie, iż sprawa o stwierdzenie, czy dana nieruchomość podlegała działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, z wyłączeniem norm obszarowych, nie jest sprawą administracyjną, lecz należy do drogi postępowania cywilnego oraz art. 1 w związku z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i §5 i §6 rozporządzenia wykonawczego poprzez przyjęcie, że w postępowaniu administracyjnym mogą być rozstrzygane jedynie spory, których przedmiotem jest wielkość przejętego majątku a nie charakter przejętej nieruchomości. Wskazując na powyższe skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Na podstawie art.2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13),na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu to jest z dniem 13 września 1944 r. Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałaby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust.l lit. e wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex legę. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art.l dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 39, poz. 233 ze zm.). Omawiany §6 nie posługuje się określeniem "dana nieruchomość", jakim posłużono się w §5 rozporządzenia, a zestawienie treści obu tych uregulowań w odniesienie do treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" odnosi się do danej nieruchomości ziemskiej objętej wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi umarzając postępowanie organu pierwszej instancji, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych stwierdził, że w postępowaniu prowadzonym na podstawie §5 rozporządzenia wykonawczego rozstrzygana być może kwestia objęcia działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej z uwagi na obszar nieruchomości ziemskiej, w tym użytków rolnych. Istotnie w ostatnim okresie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie kilkakrotnie wyraził pogląd wedle którego wykładnia §5 rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. prowadzi do wniosku, że decyzja, o której mowa w powołanym przepisie, może wyhjc/nie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. c dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych. Natomiast wniosek o ustalenie, że określona nieruchomość nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 §1 i art. 3 k.p.c. do rozpoznawania spraw cywilnych powołane sądy powszechne o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów. Należy jednak zwrócić uwagę, że w §5 rozporządzenia, o czym była mowa wyżej, przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych (własności) do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W związku z tym obowiązkiem organów rozstrzygających niniejszą sprawę było szczegółowe rozważenie istoty żądania zawartego we wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne. Z jego uzasadnienia wynika bowiem, że skarżący kwestionują objęcie działaniem dekretu nieruchomości stanowiącej własność ich poprzedników prawnych między innymi z uwagi na to, że nie spełniała ona warunków określonych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Okolicznością szczególnie akcentowaną przez skarżących było to, że w skład nieruchomości wchodziły lasy i tereny przeznaczone do zalesienia, które nie były użytkami rolnymi, co w konsekwencji oznacza, że nie została spełniona norma obszarowa określona w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Takie określenie żądania przez skarżących wskazuje, że w sprawie niniejszej nie chodzi o spór o charakterze cywilnym, dotyczącym własności, lecz o rozstrzygnięcie, czy z uwagi na rodzaj gruntów wchodzących w skład nieruchomości i ich areał miały zastosowanie przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W związku z tym nieuzasadnione jest stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji, co do braku podstaw do prowadzenia postępowania w trybie określonym w §5 rozporządzenia wykonawczego. Tym samym umorzenie postępowania organu pierwszej instancji nastąpiło z naruszeniem art. 138§1 pkt2k.p.a. W tym miejscu należy zauważyć, że dekret z dnia 6 września 1944 r. nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". Warto w związku z tym przypomnieć stanowisko wyrażone przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 /OTK 1990/1/26/ , iż przy definiowaniu pojęcia "nieruchomości ziemskiej", użytego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu należy przyjąć, że prawodawca używając określenia "ziemskie", miał na względzie te nieruchomości, które mają charakter rolniczy. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane przez inne podmioty do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w powołanej uchwale. Szczególnie istotne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest stwierdzenie, że na cele reformy rolnej dekret przeznaczał nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Uzasadnia ono przyjęcie, że przy orzekaniu na podstawie §5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. powinna być oceniona możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej tej nieruchomości, która nie była wykorzystywany do prowadzenia działalności rolniczej, a więc nie mogła być przeznaczona na cele określone w dekrecie. Wskazana ocena powinna być wynikiem wnikliwej analizy przeznaczenia konkretnych działek i uwzględniać ich faktyczne wykorzystanie. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że w skład majątku B. o powierzchni ogólnej 130,1839 ha wchodziły: grunty orne o powierzchni 39 ha, ogrody owocowo-warzywne o powierzchni 2 ha, wody o powierzchni 2 ha, lasy i tereny do zalesienia o powierzchni 75 ha oraz podwórza i budynki o powierzchni 3,75 ha. Należało w związku z tym rozważyć, czy z uwagi na to, że znaczną część nieruchomości stanowiły lasy i tereny przeznaczone do zalesienia, które nie miały charakteru użytku rolnego majątek ziemski B. spełniał normy obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. Nie ulega bowiem wątpliwości, że przepisy powołanego dekretu nie mogły stanowić podstawy do przejęcia na własność Państwa lasów, zatem należało zbadać, czy przedmiotowa nieruchomość po wyłączeniu obszaru lasów spełniała normy obszarowe wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Tymczasem decyzje organów obu instancji nie zawierają rozważań w tym zakresie, co uzasadnia przyjęcie, że sprawa nie została dostatecznie wyjaśniona w rozumieniu art. 7, art. 77§1 i art. 107§3 k.p.a. Wskazane naruszenia przepisów postępowania mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145§ 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono zgodnie z art. 200 powołanej ustawy.