II SA/Gd 3001/02

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Krzysztof Ziółkowski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska Asesor WSA Katarzyna Krzysztofowicz Protokolant Małgorzata Kuba po rozpoznaniu w dniu 20 października 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. T., J. T. - D. i K. T. na decyzję Wojewody z dnia 23 października 2002 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę. Decyzją z dnia 15 listopada 2001 r., nr [...], Prezydent Miasta działając w oparciu o art. 105 § 1 k.p.a. umorzył postępowanie administracyjne w sprawie o zwrot przejętej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej w G. przy ul. Ś. [...] oznaczonej jako działki nr [...], [...], [...],[...] oraz [...]. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wyjaśnił, iż przedmiotowe postępowanie wszczęte zostało na wniosek J. T. – D., J. T. i K. T. o zwrot wskazanych nieruchomości. Wnioskodawczynie są spadkobiercami poprzedniego właściciela działki nr [...] (obecnie działek o opisanych wyżej numerach) S. T. Przedmiotowa działka przejęta została na rzecz Skarbu Państwa na podstawie prawomocnego postanowienia Sądu Powiatowego w G. z dnia 13 marca 1958 r., w oparciu o przepis art. 34 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Obowiązująca obecnie ustawa o gospodarce nieruchomościami nie przewiduje rozpatrzenia sprawy o zwrot nieruchomości przejętej w trybie wskazanego dekretu, tym bardziej, że przejęcie to dokonane zostało na podstawie prawomocnego postanowienia sądu powszechnego. Wobec powyższego nieruchomość objęta wnioskiem o zwrot nie może być uznana za nieruchomość wywłaszczoną w rozumieniu przepisu art. 136 ust. 3 i art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami, a tym samym wniosek o zwrot nie mógł być rozpatrzony według przepisów tej ustawy. Przejęcie wskazanej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nastąpiło w drodze rozstrzygnięcia sądowego, a więc przywrócenie spadkobierczyniom poprzedniego właściciela prawa własności do tej nieruchomości, ze względu na cywilnoprawny charakter sprawy, może być dokonane wyłączenie w drodze wzruszenia tego rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowym. Organ uznał, że żądanie strony dotyczy sprawy, która nie podlega rozstrzygnięciu co do jej istoty przez organ administracyjny, a zatem postępowanie jest bezprzedmiotowe. Odwołanie do przedmiotowej decyzji wniosły wnioskodawczynie J. T. - D., J. T. oraz K. T. żądając jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wskazały, że jeżeli właściwym do rozpoznania sprawy jest sąd powszechny to zgodnie z k.p.a. należało sprawę przekazać sądowi jako organowi właściwemu lub pouczyć o tym stronę, a nie rozpoznawać sprawę przez okres trzech lat. W ocenie skarżących to nie sąd pozbawił je własności, ale bezprawne działania organów administracji powołujących się na ww. dekret. Należało zatem uznać działania administracji, które doprowadziły w efekcie do wydania orzeczenia sądowego, za sprzeczne z prawem. Błędem było też powoływanie się na ustawę o gospodarce nieruchomościami, gdyż wywłaszczenie nastąpiło na podstawie wskazanego dekretu. Organy administracji nie mogą nie dostrzegać oczywistego naruszenia prawa przez stosowanie wskazanego dekretu w stosunku do obywateli, którzy nie mogli z przyczyn politycznych wrócić do kraju. Organ administracji winien był wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, a nie proceduralne. Rozpoznając odwołanie decyzją z dnia 23 października 2002 r., nr [...], Wojewoda utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie za zasadny uznał zarzut strony odnoszący się do tego, że w sytuacji, gdy organ uznał się niewłaściwym do rozpoznania sprawy winien był przekazać sprawę sądowi jako organowi właściwemu lub pouczyć o tym stronę. Kwestię tę reguluje art. 66 § 3 k.p.a. Organ administracji pierwszej instancji prowadził jednak postępowanie, albowiem chciał ustalić na jakiej podstawie doszło do wywłaszczenia oraz ustalić krąg osób uprawnionych do żądania zwrotu nieruchomości. Wyniki postępowania doprowadziły do prawidłowego rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy nie zgodził się ze stwierdzeniem, że w polskim systemie prawnym nie ma żadnej regulacji prawnej dotyczącej zwrotu nieruchomości. Zagadnienie zwrotu nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa regulują przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami z dnia 21 sierpnia 1997 r. Na podstawie tego aktu możliwy jest zwrot nieruchomości wywłaszczonych w trybie aktów prawnych wskazanych w art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Wnioskowana do zwrotu nieruchomość została nabyta przez Skarb Państwa w drodze zasiedzenia w trybie art. 34 ust. 1 lit. a) dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Zgodnie z tym przepisem Skarb Państwa i związki samorządu terytorialnego nabywają przez przedawnienie (zasiedzenie) tytuł własności majątków opuszczonych co do nieruchomości z upływem 10 lat. Zasiedzenie jest instytucją prawa cywilnego i właściwy do jego stwierdzenia jest sąd powszechny. Organy administracji nie mają uprawnień do badania prawidłowości orzeczeń sądowych. Jeżeli posiadanie nie zostało przywrócone w trybie art. 19 i 20 ust. 1 dekretu, a bieg terminu tzw. przemilczenia nie został przerwany w trybie art. 16 lub przez wytoczenie powództwa, Skarb Państwa stawał się posiadaczem opuszczonej nieruchomości, gdyż miał podstawy, zgodnie z art. 34 ust. 1 dekretu, do traktowania jej jako własnej w rozumieniu art. 28 Prawa rzeczowego. W sprawie dotyczącej przejęcie w trybie wskazanego dekretu własności nieruchomości właściwy jest sąd powszechny. W skardze na wskazaną decyzję skarżące wniosły o jej uchylenie i nakazanie organom administracji rozpoczęcie postępowania zmierzającego do uchylenia orzeczenia sądowego oraz decyzji komunalizacyjnej dotyczącej przedmiotowej nieruchomości. W uzasadnieniu wskazały, że nieruchomość należąca do poprzedniego właściciela S. T. została w oparciu o jednostronne uznanie organu przejęta przez Skarb Państwa. Z naruszeniem prawa w postępowaniu sądowym nie zadbano o należytą reprezentację S. T. Skarżące domagają się stwierdzenia nieprawidłowości w postępowaniu sądowym zakończonym orzeczeniem o przejęciu przez Skarb Państwa wskazanych nieruchomości na własność. Skarżące podkreśliły, że bezprawne przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nie może być teraz przeszkodą w jej odzyskaniu przez prawowitych właścicieli. W sytuacji, gdy Skarb Państwa stwierdzi naruszenie procedury winien dokonać zwrotu nieruchomości. W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Podkreślił, że nabycie własności przedmiotowej nieruchomości nie nastąpiło w wyniku wywłaszczenia (instytucja prawa administracyjnego), a w wyniku zasiedzenia (instytucja prawa cywilnego). W tej sytuacji wobec braku w obowiązujących przepisach uprawnienia organu administracji do rozpoznania przedmiotowej sprawy, właściwym do orzekania jest sąd powszechny. Zgodnie z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów powszechnych i ustawę – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) sprawy, w których skargi zostały wniesione do Naczelnego Sądu Administracyjnego przed dniem 1 stycznia 2004 r. i postępowanie nie zostało zakończone, podlegają rozpoznaniu przez właściwe wojewódzkie sądy administracyjne na podstawie przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Art. 1 § 1 oraz art. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) stanowi, iż sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swej właściwości, kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Organy administracji obu instancji rozstrzygając sprawę dokonały prawidłowych ustaleń faktycznych, prowadziły postępowanie w zgodzie z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego oraz zastosowały właściwe przepisy prawa administracyjnego. W pierwszej kolejności wskazać należy, iż nieruchomość oznaczona obecnie jako działki nr [...], [...], [...], [...] oraz [...] (dawniej działka nr [...]) przejęta została na własność Skarbu Państwa w oparciu o przepis art. 34 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. nr 13, poz. 87 ze zm.) jako majątek opuszczony, wskutek upływu okresu 10 lat. Powyższa instytucja prawna tzw. przemilczenia przewidziana w dekrecie była sposobem nabycia prawa na skutek upływu czasu i miała na celu likwidację stanu polegającego na tym, że właściciel nie wykazywał z jakichkolwiek przyczyn zainteresowania swoją rzeczą. Organem uprawnionym do orzekania w powyższym przedmiocie był sąd powszechny, albowiem sprawa taka miała charakter cywilny, a nie administracyjny i wywoływała skutki w sferze uprawnień cywilnoprawnych. Sam dekret rozróżniał sposoby dokonywania zmian własnościowych stanowiąc w art. 39, że przepisy niniejszego dekretu nie naruszają postanowień dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w brzmieniu obwieszczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 18 stycznia 1945 r. (Dz.U. R.P. Nr 3, poz. 13), dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz.U. R.P. Nr 15, poz. 82), ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R. P. Nr 3, poz. 17), ani innych przepisów prawa, na podstawie których Państwo może dokonać wywłaszczenia majątku, ustanowić przymusowy zarząd lub wprowadzić inne ograniczenia prawa własności lub posiadania. Zgodnie z dyspozycją przepisu art. 216 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tj.: Dz.U. z 2000 r., nr 46, poz. 543 ze zm.), przepisy rozdziału 6 działu III niniejszej ustawy (zwrot wywłaszczonych nieruchomości) stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 i z 1982 r. Nr 11, poz. 79), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 31, poz. 138, z 1961 r. Nr 7, poz. 47 i Nr 32, poz. 159 oraz z 1972 r. Nr 27, poz. 192), ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz. U. z 1969 r. Nr 27, poz. 216, z 1972 r. Nr 49, poz. 312 i z 1985 r. Nr 22, poz. 99), art. 22 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. Nr 22, poz. 159, z 1972 r. Nr 27, poz. 193 oraz z 1974 r. Nr 14, poz. 84), ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 27, poz. 192, z 1973 r. Nr 48, poz. 282 i z 1985 r. Nr 22, poz. 99) oraz do nieruchomości wywłaszczonych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, jak również do gruntów wywłaszczonych na podstawie odrębnych przepisów w związku z potrzebami Tatrzańskiego Parku Narodowego. Z powyższego wynika, iż przejęcie przez Skarb Państwa nieruchomości (majątku opuszczonego) w trybie art. 34 ust. 1 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich nie kwalifikuje się do zastosowania przy zwrocie takiej nieruchomości na rzecz poprzedniego właściciela procedury i trybu administracyjnoprawnego przewidzianego w przepisach ustawy o gospodarce nieruchomościami. W konsekwencji ograny administracji nie są właściwe do orzekania w takiej sprawie. Wszelkich bowiem roszczeń związanych z nieruchomością przejętą w trybie wskazanego dekretu byłe właścicielki mogą dochodzić na drodze postępowania sądowego, wykorzystując obowiązujące instrumenty prawne. W niniejszym postępowaniu zatem nie mieliśmy do czynienia ze sprawą administracyjną, a sprawą cywilną niepodlegającą kognicji organów administracji państwowej. Jeśli zatem żądanie skarżących nie dotyczyło sprawy podlegającej rozstrzygnięciu co do istoty przez organ administracji państwowej, wszczęte postępowanie administracyjne w takiej sprawie, jako bezprzedmiotowe, powinno było ulec i prawidłowo uległo umorzeniu na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., bez względu na przyczyny, z powodu których strona wystąpiła z odnośnym wnioskiem. Odnosząc się do zarzutów skargi wskazać należy, że w myśl art. 1 § 1 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Sądy administracyjne zostały powołane do rozpoznawania spraw sądowoadministracyjnych z wyłączeniem możliwości kontrolowania działalności orzeczniczej sądów powszechnych w sprawach cywilnych. Temu celowi służą stosowne procedury przewidziane w przepisach materialnych i procesowych prawa cywilnego. Wobec powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji wyroku.