II OSK 387/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Stahl Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Dudek (spr.) Sędzia NSA Barbara Gorczycka - Muszyńska Protokolant Agnieszka Kuberska po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2007r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ł. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 23 grudnia 2005 r. sygn. akt II SA/Kr 3061/01 w sprawie ze skargi Ł. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 2001 r. nr [...] w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich oddala skargę kasacyjną. Decyzją z dnia [...] marca 2001 r., Nr [...], wydaną na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a w związku z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 1997 r. Nr 142, poz. 950 ze zm.), dalej także jako ustawa o kombatantach, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie pozbawił Ł. M. uprawnień kombatanckich. Po rozpatrzeniu wniosku Ł. M. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, decyzją z dnia [...] września 2001 r., Nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2001 r. Wyrokiem z dnia 23 grudnia 2005 r., sygn. akt II SA/Kr 3061/01, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę Ł. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] września 2001 r. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji, powołując się na treść art. 21 ust. 2 pkt 4 ustawy o kombatantach wskazał, iż uprawnienia kombatanckie nie przysługują, osobom, które pełniły służbę w aparacie bezpieczeństwa publicznego bez względu na rodzaj wykonywanych zadań i bez względu na to, czy w związku z wykonywaniem tych zadań poniosły jakąkolwiek odpowiedzialność prawną. Powyższe, zdaniem Sądu, powoduje pozbawienie uprawnień kombatanckich z każdego tytułu, także tych, które zostały przyznane za działalność przed rozpoczęciem służby w aparacie bezpieczeństwa. Z uwagi na to, iż Ł. M. w latach 1949 - 1954 była zatrudniona w strukturach urzędu bezpieczeństwa publicznego, a ponadto nie przedstawiła dowodów, o których mowa w art. 21 ust. 3 pkt 1 ustawy o kombatantach, że do służby bezpieczeństwa została skierowana przez organizacje niepodległościowe lub że była przez te organizacje zwerbowana w celu udzielenia im pomocy, Sąd uznał pozbawienie skarżącej przyznanych jej przez ZBOWiD uprawnień kombatanckich z tytułu działalności w ruchu oporu w okresie od sierpnia 1942 r. do stycznia 1945 r. za zgodne z przepisami prawa. Działając poprzez profesjonalnego pełnomocnika, skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła Ł. M. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła: 1) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię, tj. art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego poprzez przyjęcie, że sformułowanie "osób, która w latach 1944 - 1956 pełniła służbę lub funkcję i była zatrudniona w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa" oznacza spełnienie jednej z trzech alternatywnych przesłanek, a mianowicie pełnienia służby albo pełnienia funkcji albo zatrudnienia w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa, w związku z czym spełnienie tylko jednej przesłanki jest warunkiem wystarczającym do pozbawienia uprawnień kombatanckich, a także 2) naruszenie prawa materialnego poprzez błędną jego wykładnię oraz niewłaściwe zastosowanie art. 21 ust. 2 pkt 4 lit a cyt. ustawy, poprzez przyjęcie, iż przepis ten dotyczy pozbawienia uprawnień kombatanckich "osób, które pełniły służbę lub funkcje i były zatrudnione w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa [...]", podczas, gdy przepis ten odnosi się w rzeczywistości do "osób, które pełniły służbę lub funkcję i były zatrudnione w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa (...)", związanych ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej", a skarżąca nigdy nie pracowała w strukturach związanych ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, iż skoro określenie w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a cyt. ustawy kręgu osób objętych jego dyspozycją nastąpiło przy użyciu koniunkcji "i", to zasady logiki prawniczej wskazują na wyodrębnienie przez ustawodawcę dwóch grup osób; po pierwsze pełniących służbę i zatrudnionych w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa i po drugie pełniących funkcję i zatrudnionych w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa. Zdaniem skarżącej, z powyższego wynika, iż do pozbawienia uprawnień kombatanckich nie wystarcza samo zatrudnienie w strukturach urzędu bezpieczeństwa, ale konieczne jest ponadto pełnienie przez pracownika urzędu określonej funkcji albo służby. Nadto skarżąca podniosła, iż cyt. przepis odnosi się do "osób, które pełniły służbę lub funkcję i były zatrudnione w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa (...) związanych ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej", a zatem nie obejmuje swą dyspozycją skarżącej, która, jako zatrudniona w urzędzie bezpieczeństwa w charakterze pracownika wydziału finansowego, nie miała żadnego związku ze stosowaniem tych represji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Z materiału zgromadzonego w aktach przedmiotowej sprawy nie wynika, by zachodziła którakolwiek ze wskazanych w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny mógł zbadać sprawę wyłącznie pod kątem podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisu prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 21 ust. 2 pkt 4 a ustawy o kombatantach. Zgodnie z cyt. przepisem, uprawnienia określone w ustawie o kombatantach nie przysługują osobie, która w latach 1944 - 1956 pełniła służbę lub funkcję i była zatrudniona w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa, Służby Bezpieczeństwa i Informacji Wojskowej, a także nadzorujących je komórkach jednostek zwierzchnich związanych ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Dokonując interpretacji tego uregulowania, nie należy, wbrew koncepcji przedstawionej w skardze kasacyjnej, poprzestawać na wykładni językowej, lecz odnieść się również do wykładni historycznej i systemowej. Kwestionowany przepis art. 21 ust. 2 pkt 4 a ustawy o kombatantach w swym pierwotnym brzmieniu stanowił, iż uprawnienia określone w ustawie o kombatantach nie przysługują osobie, która była zatrudniona w aparacie bezpieczeństwa publicznego iub informacji wojskowej. Zdaniem Sądu Najwyższego, wyrażonym w uchwale siedmiu sędziów z dnia 7 maja 1992 r. (II UZP 7/91 OSNCP 1992/10, poz. 174), "aparat bezpieczeństwa publicznego" stanowią wszystkie jednostki organizacyjne resortu bezpieczeństwa publicznego, zaś "osoba zatrudniona" oznacza również osobę zatrudnioną w aparacie bezpieczeństwa publicznego w ramach stosunku pracy. Taką interpretację przyjął również Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 15 lutego 1994 r. K. 15/93 (OTK 1994/1, poz. 4), w którym wskazał na konieczność negatywnej oceny współpracy z organami represji nastawionymi na zwalczanie polskich ruchów niepodległościowych, bez względu na pełnioną funkcję i charakter zatrudnienia w tych organach. Dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy kluczowe jest również stanowisko Sądu Najwyższego, zgodnie z którym, przy ocenie uprawnień osoby ubiegającej się o nadanie jej statusu kombatanta nie mają znaczenia ani okoliczności, w jakich znalazła się ona w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa, ani charakter wykonywanych przez nią zadań. Podzielając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w powołanym orzeczeniu, Sąd Najwyższy uznał, iż okoliczność, czy ktoś wykonywał zadania związane ze zwalczaniem organizacji niepodległościowych, czy nie, może dotyczyć tylko osób "spoza struktur Urzędu Bezpieczeństwa" (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 marca 1995 r. III ARN 6/95, OSNAPiUS 1995/16, poz. 199). W kolejnym orzeczeniu z dnia 15 września 1999 r. (K 11/99, OTK ZU 1999/6, poz. 116), wydanym już po nowelizacjach ustawy o kombatantach z dnia 25 kwietnia 1997 r. oraz z dnia 4 marca 1999 r. Trybunał Konstytucyjny stanął na stanowisku, iż kształtując treść art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a - b ustawodawca określił struktury organizacyjne, przyjmując za podstawę ich identyfikacji kryterium przedmiotowe. Stąd wniosek, iż dyspozycją cyt. przepisu objęte są wszystkie osoby, które były zatrudnione w tych strukturach, pełniły służbę lub funkcję. Wynika to również z zestawienia art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a oraz uchylonego w dniu 4 marca 1999 r. art. 21 ust. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach. Ostatni z powołanych przepisów wyłączał stosowanie art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a wobec osób, które przedłożą dowody, że podczas zatrudnienia, pełnienia służby lub funkcji w strukturach, jednostkach i na stanowiskach, o których mowa w cyt. przepisie wykonywały wyłącznie zadania niezwiązane ze zwalczaniem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej (tzw. samooczyszczenie). Wykładnia art. 21 ust. 3 pkt 2 prowadzi do wniosku, iż obejmuje on również osoby, które były zatrudnione w strukturach Urzędu Bezpieczeństwa, nie pełniąc służby w tych strukturach. Wobec tego, w konsekwencji zestawienia art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a oraz art. 21 ust. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach, należy wykluczyć, iż ustawodawca w pierwszym z powołanych przepisów wyłączył z kręgu osób pozbawionych uprawnień kombatanckich osoby "tylko zatrudnione" w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa, a następnie, na mocy art. 21 ust. 3 pkt 2 umożliwił tym osobom "samooczyszczenie". Byłoby to bowiem sprzeczne z zasadami logiki. Zastosowanie art. 21 ust. 3 pkt 2 ustawy o kombatantach do osób "tylko zatrudnionych" w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa ma sens tylko wówczas, gdy przyjmie się, iż osoby te objęte są przepisem art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a cyt. ustawy. Z powyższego wynika, iż krąg osób z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy o kombatantach nie został zawężony tylko do funkcjonariuszy urzędu bezpieczeństwa, ale obejmuje wszystkie osoby związane z jego strukturami, bez względu na rodzaj wykonywanych obowiązków i charakter zatrudnienia (tak również uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 21 października 2002 r., OPS 2/2002, ONSA 2003/2, poz. 42). Okolicznością bezsporną w niniejszej sprawie jest, iż skarżąca Ł. M. w okresie od dnia 15 stycznia 1949 r. do dnia 31 maja 1954 r. była zatrudniona w wydziale finansowym urzędu bezpieczeństwa publicznego. Ponadto nie ma wobec niej zastosowania art. 21 ust. 3 cyt. ustawy, który wyłącza działanie art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a - b wobec osób, które przedłożą dowody, że do wymienionych służb i organów skierowane zostały przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje były zwerbowane w celu udzielenia im pomocy. Pouczona przez organ o treści tego przepisu, skarżąca nie przedstawiła wskazanych dowodów. W związku z powyższym, skoro przepis art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a ustawy o kombatantach ma zastosowanie także do osoby, która w latach 1944 - 1956 była zatrudniona w Urzędzie Bezpieczeństwa i nie pełniła w strukturach tego Urzędu służby lub funkcji, Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił pierwszego z zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej. Ponadto, z uwagi na okoliczność, iż struktury organizacyjne Urzędów Bezpieczeństwa związane ze stosowaniem represji wobec osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej, o których mowa w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a - b, stanowią wszystkie jednostki organizacyjne resortu bezpieczeństwa publicznego, w tym wydział finansowy, niezasadny jest również drugi z zarzutów skargi kasacyjnej. Stąd wniosek, iż dyspozycją art. art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a objęte są osoby, które były zatrudnione we wszystkich jednostkach organizacyjnych tworzących struktury Urzędów Bezpieczeństwa bez względu na rodzaj wykonywanych obowiązków i charakter zatrudnienia, a zatem również skarżąca zatrudniona w wydziale finansowym. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.