II OZ 209/06

Dnia 8 marca 2006 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2006 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia skarżącego – G. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 10 stycznia 2006 roku, sygn. akt II SA/Sz 1162/05 o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi G. T. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 2 sierpnia 2005 roku Nr [...] w przedmiocie przekazania pisma według właściwości postanawia: oddalić zażalenie Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 stycznia 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na podstawie art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a.", odmówił G. T. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Szczecinie z dnia 2 sierpnia 2005 roku w przedmiocie przekazania pisma według właściwości. Uzasadniając powyższe orzeczenie Sąd pierwszej instancji wskazał, iż G. T. wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie majątkowym złożonym na urzędowym formularzu podał, że uzyskuje dochód z gospodarstwa rolnego w wysokości 270 złotych miesięcznie oraz że żona otrzymuje wynagrodzenie za pracę w kwocie 750 złotych miesięcznie, jednakże żona od marca 2005 roku nie mieszka ze skarżącym i nie łoży na utrzymanie rodziny. W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżący wskazał, że mieszka z dwiema uczącymi się córkami (uczennica i studentka) oraz żoną, zaznaczając jednocześnie, że toczy się sprawa o rozwód, a z żoną jest w separacji. Skarżący posiada dom o powierzchni 80 m2, nieruchomość rolną o powierzchni 3,16 ha oraz budynki rolno-gospodarcze. Do wniosku o przyznanie prawa pomocy dołączono kserokopię zaświadczenia z Urzędu Gminy w Dobrej wydanego w celu uzyskania stypendium unijnego, stwierdzające że dochód z gospodarstwa rolnego w 2002 roku wyniósł 2.546,96 złotych oraz zaświadczenie o wysokości dochodu żony za 2004 rok. Referendarz sądowy pismem z dnia 19 października 2005 roku wezwał wnioskodawcę do nadesłania, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, następujących dokumentów: zaświadczenia z urzędu gminy o liczbie osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, wyciągów z posiadanych kont bankowych wszystkich członków rodziny z okresu ostatnich trzech miesięcy, zaświadczenia wydanego przez właściwą do spraw opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, czy w okresie ostatnich dwóch lat ktokolwiek z członków rodziny korzystał z pomocy społecznej, dowodów potwierdzających wysokość wydatków poniesionych na utrzymanie domu w okresie ostatnich trzech miesięcy, zaświadczenia o wysokości stypendium otrzymywanego przez córkę, zaświadczenia o wysokości dochodów żony w okresie ostatnich trzech miesięcy. W odpowiedzi na wezwanie skarżący oświadczył, że dane których żąda Sąd są chronione prawem i przedstawi jej tylko na posiedzeniu tajnym wobec strony przeciwnej. Określonych w wezwaniu dokumentów skarżący nie przedłożył. Postanowieniem z dnia 25 listopada 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie – w osobie referendarza sądowego, odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. G. T. wniósł sprzeciw od powyższego postanowienia. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, wydanego na skutek ponownego rozpoznania wniosku G. T. o przyznanie prawa pomocy - zgodnie z art. 260 p.p.s.a. - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, przytoczywszy treść art. 245 § 1 i 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wskazał, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, oświadczenie G. T., zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie było wystarczające do oceny jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, a tym samym uniemożliwiało dokonanie oceny jego możliwości płatniczych. Z tego właśnie powodu, w oparciu o zacytowany w uzasadnieniu art. 255 p.p.s.a., skarżący został wezwany do przedłożenia dodatkowych dokumentów źródłowych. G. T. nie przedłożył określonych w wezwaniu dokumentów źródłowych dotyczących jego stanu majątkowego, sytuacji rodzinnej i dochodów. W ocenie Sądu pierwszej instancji, skarżący nie wykazał zatem, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a zgodnie z art. 246 p.p.s.a to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z pomocy. G. T. w zażaleniu na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 10 stycznia 2006 roku zarzucił, iż Sąd wydając postanowienie tej treści "uniemożliwia postępowanie w sprawie dotyczącej bezczynności i przestępstw przeciwko jego dobrom i dobru społecznemu dokonanych przy udziale urzędników państwowych". Skarżący domniemywa, że celem działania Sądu pierwszej instancji jest opóźnienie toku postępowania i uniemożliwienie rozpoznania skargi. G. T. podniósł, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy podał, zgodnie ze stanem faktycznym dochody, które są poniżej minimum socjalnego. Skarżący nie posiada też żadnych oszczędności. W tej sytuacji, skarżącego nie stać na poniesienie opłat sądowych jak również i opłacenie adwokata lub radcy prawnego. Zdaniem G. T., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie żądał od niego danych poufnych, chronionych prawem i stosownymi ustawami. Dane te zobowiązał się przedstawić na posiedzeniu tajnym wobec strony przeciwnej. Sąd natomiast zaniechał takiego wezwania, pomimo stosownego i rzeczowego wniosku, a tym samym wykazał swoją wolę dalszego uniemożliwiania postępowania w sprawie ze skargi G. T.. Dla skarżącego niezrozumiałym jest stwierdzenie Sądu pierwszej instancji dotyczące ciążenia na nim obowiązku wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W ocenie skarżącego nie można udowodnić czegoś, czego się nie ma i wykazać coś czego się nie posiada. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania /przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym/ lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny /przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym/. Zasadne jest więc stanowisko Sądu I instancji, iż to na stronie wnoszącej o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji majątkowej, która uniemożliwia jej ponoszenie jakichkolwiek kosztów postępowania. Rzeczywiście dane, których zażądał Sąd są danymi osobowymi podlegającymi ochronie, w myśl ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku o ochronie danych osobowych (tekst jednolity - Dz.U. z 2002 roku, Nr 101, poz. 926 ze zm.). Ochrona ta nie ma jednak charakteru absolutnego. Zgodnie z art. 1 ust. 2 wskazanej ustawy dane te mogą być przetwarzane ze względu na dobro publiczne, dobro osoby, której dotyczą, lub dobro osób trzecich w zakresie i trybie określonym ustawą. Natomiast w myśl art. 23 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych przetwarzanie danych jest dopuszczalne, gdy osoba, której dane dotyczą wyrazi na to zgodę / pkt 1 / a także, gdy jest to niezbędne dla zrealizowania uprawnienia lub spełnienia obowiązku wynikającego z przepisu prawa / pkt 2 /. Art. 246 § 1 p.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek wykazania, że zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest uprawnieniem, dla którego realizacji strona obowiązana jest dokonać pewnych czynności, w tym złożyć odpowiedni wniosek oraz przedstawić określone informacje. Dla realizacji tego uprawnienia konieczne jest więc przetworzenie danych osobowych. Naczelny Sąd Administracyjny stoi na stanowisku, że strona dochodząca przyznania prawa pomocy nie może zasłaniać się ochroną danych osobowych przed udzieleniem Sądowi informacji służących weryfikacji oświadczenia o stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach a Sąd w oparciu o art. 23 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych jest uprawniony do przetwarzania tych danych. Zwrócić również należy uwagę, iż postępowanie przed sądem administracyjnym jest jawne. Ustawa regulująca procedurę przez sądem administracyjnym tj. ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ), nie przewiduje możliwości utajnienia posiedzenia przed jedną ze stron. Nawet w przypadku rozpoznawania sprawy przy drzwiach zamkniętych na sali mogą być obecne: strony, ich przedstawiciele ustawowi i pełnomocnicy, prokurator oraz osoby zaufania po dwie z każdej ze strony (art. 97 § 1 p.p.s.a.). Z tego względu wniosek skarżącego o umożliwienie przedstawienia danych dotyczących jego majątku na posiedzeniu tajnym wobec drugiej strony nie mógł być brany pod uwagę, jako ewidentnie sprzeczny z przepisami prawa. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie uznał, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieś jakichkolwiek kosztów postępowania. Dane przedstawione przez G. T. w oświadczeniu o stanie majątkowym, rodzinnymi i dochodach były lakoniczne i nie pozwały na pełną ocenę stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Prawidłowo więc Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie skorzystał z uprawnienia nadanego treścią art. 255 p.p.s.a. i wezwał skarżącego do przedłożenia dodatkowych dokumentów. Odmowa przedstawienia tych dokumentów skutkowała koniecznością stwierdzenia, że skarżący nie wykazał, aby znajdował się w sytuacji, w której nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.