IV SA/Po 529/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Paweł Miładowski Sędziowie WSA Maciej Dybowski WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Protokolant: sekretarz sąd. Marcin Kubiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 kwietnia 2006 r. sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]kwietnia 2005r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...], 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej J.P. kwotę 100 /sto/ złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ P.Miładowski /-/ M.Dybowski Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. nr [...]na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i c) oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jedn.: Dz. U. z 2002 r., nr 42, poz. 371 ze zm.) odmówił przyznania uprawnień kombatanckich J. P. z tytułu pobytu w obozie hitlerowskim w Wattenburgu w czerwcu 1944 r. W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że zgodnie z art. 8 ust. 1 powołanej ustawy Prezes Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, winien określić, w drodze rozporządzenia- po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu- miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i lit. c) oraz w pkt 3. Na podstawie tego przepisu Prezes Rady Ministrów wydał dnia 20 września 2001 r. rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. z 2001 r. Nr 106, poz. 1154). Kierownik Urzędu wyjaśnił, iż obóz Wattenburg nie został wymieniony w powołanym rozporządzeniu, a z dostępnych urzędowi materiałów i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że nie był obozem karnym lub wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 ww. rozporządzenia. Zdaniem organu, wnioskowana represja nie była represją w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) lub c) ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. J. P., wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała, iż jej matka i jej ojciec posiadali obozowe numery ewidencyjne, a skoro lagier w Pettighofen był obozem zamkniętym, ściśle nadzorowanym przez niemiecką żandarmerię, osadzeni w nim byli oznaczeni numerami identyfikacyjnymi, stąd pobyt w tym obozie był represją w rozumieniu przepisów ustawy o kombatantach. W załączeniu J. P. przesłała kserokopie kart chorobowych swojego ojca i matki oraz arbeitskart swojej matki. W kolejnym piśmie z dnia [...] marca 2005 r. J. P. wskazała, iż pierwotna decyzja administracyjna jest dla niej w całości krzywdząca, niekorzystna i niesprawiedliwa, a skutki pobytu w lagrze dotkliwie odczuwa na swoim zdrowiu do dnia dzisiejszego. Wskazała także, że otrzymywany dodatek jest dla niej upokorzeniem, tym bardziej, iż nie posiada ani renty ani emerytury i pozostaje na wyłącznym utrzymaniu swojego męża- emeryta. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2004 r. nr [...]Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 §3 i art. 138 §1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r., nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i c) ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach (...) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] listopada 2004 r. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu powtórzył argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, podniósł nadto, że po ponownym rozpoznaniu sprawy uznać należało, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ wskazał, iż z akt sprawy (dokumenty matki strony, wyjaśnienia zainteresowanej), i z materiałów źródłowych dostępnych organowi (Das Nationalsozialistiche Lagersystem CCP) wynika, że obozy w Pettighofen i Wattenburgu nie były obozami karnymi lub wychowawczymi, o których mowa w §5 pkt 2 i 3 rozporządzenia w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości; obozy te nie zostały także wymienione w § 6 rozporządzenia w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, określającym inne miejsca odosobnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Organ wskazał także, iż nie jest uprawniony do samodzielnego ustalania, czy wskazane obozy miały charakter obozów wymienionych w art. 4 ustawy, uregulowanie delegacyjne wyklucza bowiem możliwość ustalania objętych nim okoliczności w drodze środków dowodowych przewidzianych w kodeksie postępowania administracyjnego, a organ związany jest brzmieniem przepisów rozporządzenia co do charakteru obozów opisanych w art. 4 ustawy o kombatantach. Na powyższą decyzję J. P. wniosła skargę do tut. Sądu, żądając jej uchylenia oraz przyznania wnioskowanych uprawnień kombatanckich. Skarżąca podniosła, że w roku 1944 została wywieziona z rodzicami i rodzeństwem do lagru Pettighofen- Wattenburg w Austrii, a podczas wojny jej rodzice w swoim domu rodzinnym ukrywali w piwnicy dwie osoby narodowości żydowskiej, których nazwisk nie zna, gdyż była wtedy małym dzieckiem. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nadto wskazał, że oświadczenie dotyczące przechowywania przez rodziców skarżącej osób narodowości żydowskiej w czasie wojny zostało złożone dopiero w skardze do sądu administracyjnego i nie było przedmiotem oceny organu, a więc nie mogło mieć wpływu na treść podjętego rozstrzygnięcia. Pismem z dnia [...] czerwca 2005 r. skarżąca wskazała, że w skierowanym do Urzędu piśmie z dnia [...] maja 2005 r. powołała się na ukrywanie dwóch obywateli pochodzenia żydowskiego w jej domu rodzinnym, wyjaśniła także, że wcześniej tego nie zgłaszała, bowiem nie sądziła, że ma to znaczenie dla rozpatrzenia sprawy. W dniu [...] września 2005 r. skarżąca przesłała do Sądu kserokopię pisma ÖSTERREICHISCHER VERSÖHNUNGSFONDS z dnia [...] września 2005 r. dotyczącego jej pobytu w obozie w Pettighofen Lenzing. Na rozprawie w dniu [...] kwietnia 2006 r., skarżąca podkreśliła, że obóz, w którym przebywała, był to obóz z uwięzieniem, a samą skarżącą "przeznaczono do zniemczenia lecz na szczęście nie odebrano jej rodzicom". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadną. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1269 ), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. W ramach tej kontroli Sąd ocenia czy organ administracyjny prawidłowo ustalił stan faktyczny, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy i czy prawidłowo zastosował właściwe normy prawne. W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] listopada 2004 r. wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa. Kierownik Urzędu dokonał wadliwej wykładni art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego przez przyjęcie, że organ wydający decyzję nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń, czy przedmiotowy obóz był innym miejscem odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, wobec nie ujęcia danego obozu w rozporządzeniu w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości. Należy wskazać, iż w przepisie tym ustawodawca upoważnił Prezesa Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, do określenia, w drodze rozporządzenia- po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu- miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i lit. c) oraz w pkt 3. Zdaniem Sądu, wykładnia językowa wskazanego przepisu nie prowadzi do wniosku, że tylko pobyt w obozach wymienionych w rozporządzeniu, wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego pozwala na spełnienie przesłanek z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c tej ustawy. Przykładowo, Sądowi z urzędu wiadomym jest, że w poprzednim Wykazie Jednolitym Obozów z dnia 18 marca 1993 r. wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie znalazły się w ogóle obozy przejściowe, aktualnie wymienione § 6 pkt 1- 10 rozporządzenia, bowiem wymieniono w punkcie IV wykazu jedynie Zamość i Zwierzyniec (obecnie wymienione w § 6 pkt 11 i 12 rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości). Zdaniem Sądu, umocowanie w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, dało Kierownikowi Urzędu uprawnienie do określenia miejsc odosobnienia, a nie do różnicowania pod względem podmiotowym uprawnień osób tam przebywających. Art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie upoważniał Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich (następnie Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu- Instytutu Pamięci Narodowej) do wskazywania osób uprawnionych do świadczeń z ustawy, a jedynie do wyrażenia opinii o faktach historycznych, tj. do określenia charakteru miejsc odosobnienia. Opinia Komisji nie była wiążąca dla Kierownika Urzędu, ani dla Sądu orzekającego w sprawie. Przepis art. 7 k.p.a. wymaga, by w toku postępowania organy administracji publicznej stały na straży praworządności i podejmowały wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jako dowolne należy traktować ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 §1 k.p.a., a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści ( por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2001 r., I SA 1768 / 99, LEX nr 54171 ). W myśl dyspozycji zawartej w art. 106 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd administracyjny bierze pod uwagę fakty powszechnie znane, nawet bez powołania się na nie strony, a do postępowania dowodowego, o którym mowa w ww. §4, stosuje się odpowiednio kodeks postępowania cywilnego ( art. 106 §5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ). Utrwalonym w orzecznictwie Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 228 §1 kodeksu postępowania cywilnego, art. 77 §4 kodeksu postępowania administracyjnego, art. 168 kodeksu postępowania karnego) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym- te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, ujawnione zostały przez historyków ( por. m. in. wyrok SN z dnia 9 marca 1993 r., WRN 8/93, OSNKW 93/7-8/49; OSP 94/6/117 z glosą J. Tylmana; WPP 94/2/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 96/4/67 z omówieniem J. Kudowskiego. W niniejszej sprawie bezspornym jest, iż skarżąca wraz z rodziną w 1944 r. została wysiedlona do obozu- lagru Pettighofen- Wattenburg w Austrii. Z kolei, z szeregu publikacji naukowych traktujących o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (przykładowo: Maria Rutowska, "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939- 41", Instytut Zachodni 2003 r.; Czesław Łuczak "Polscy robotnicy przymusowi w III Rzeszy podczas II wojny światowej", Wydawnictwo Poznańskie 1974 r.) wynika, że Niemcy tworzyli szereg obozów o różnych nazwach (w tym "przesiedleńczy" czy "przejściowy") dla wysiedlanej ludności polskiej z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa, III Rzeszy czy do Austrii bądź krajów okupowanych przez III Rzeszę. Z badań historyków wynika, że poza obozami wymienionymi w rozporządzeniu, ludność polska osadzana była w różnych innych obozach (o różnych nazwach), a osoby w tych obozach przebywające pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W szczególności obozy przejściowe, obozy przesiedleńcze, a także wychowawcze obozy pracy, w których umieszczano obywateli polskich, pozostawały do dyspozycji policji lub SS (Cz. Łuczak, op. cit., s.36, 48, 54, 55, 71, 77, 178-182). Kierownik Urzędu nie ustalił jednak, czy faktycznie istniała jakaś różnica pomiędzy przebywaniem Polaków w obozach koncentracyjnych, a w obozach powołanych przez stronę. Te ustalania byłyby o tyle istotne, iż jak wskazał NSA w wyroku z 6 lutego 1985 r., II SA 1789/84, ONSA 1985/1/5 o tym, czy obóz hitlerowski był obozem koncentracyjnym w rozumieniu ustawy o kombatantach (...) decyduje nie jego nazwa, zwłaszcza w nomenklaturze niemieckiej, ale jego funkcja w realizacji eksterminacyjnej polityki okupanta wobec Polaków, warunki życia w obozie, zadania obozu, przyczyny osadzania w nim ludności polskiej. W niniejszej sprawie rzeczą konieczną było więc ustalenie, jaki charakter i funkcję miał w 1944 roku obóz w Wattenburgu i Pettighofen, czy osoby przebywające w tych obozach pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także czy i w jakim zakresie warunki pobytu osób przeznaczonych do robót przymusowych różniły się od warunków, w jakich przebywały osoby będące więźniem obozu koncentracyjnego. Na tle art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach (...) w brzmieniu pierwotnym, Sąd Najwyższy zaprezentował pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich uzależnione zostało od spełnienia dwu warunków:1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe; 2) przebywania z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Zważyć również należy, iż organ administracji państwowej posiada zdecydowanie większe możliwości dotarcia do źródeł historycznych, na podstawie których weryfikacja taka byłaby możliwa, oczywiście o ile źródła takie zachowały się. Rozpatrując wniosek strony Kierownik Urzędu nie poczynił żadnych ustaleń w celu ustalenia charakteru jej pobytu w powołanych obozach, która będąc małym dzieckiem mogła zostać w nich umieszczona z racji przeznaczona do zniemczenia. Takiego dowodu w niniejszej sprawie nie przeprowadzono, zaś samej strony nie zobowiązano i nie pouczono, czy i w jaki sposób mogłaby powyższe udokumentować lub uprawdopodobnić. W ocenie Sądu wskazane uchybienia uzasadniają uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej decyzji w oparciu o przepis art. 145 §1 pkt 1 lit. a) i lit. c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2002 r., nr 153, poz. 1270 z późn. zm. ). O kosztach orzeczono w oparciu o przepis art. 200 tej ustawy. Rozpoznając sprawę ponownie, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych winien przeprowadzić wyczerpujące postępowanie dowodowe dla szczegółowego ustalenia pobytu strony w obozie w Pettighofen- Wattenburg, w szczególności charakteru tych obozów, warunków pobytu oraz realizowanej w nich polityki eksternistycznej w stosunku do osób tam osadzonych. /-/D. Rzyminiak-Owczarczak /-/P. Miładowski /-/M. Dybowski jf