II OSK 742/08

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Paweł Tarno Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Borowiec sędzia NSA Jerzy Solarski (spr.) Protokolant Urszula Radziuk po rozpoznaniu w dniu 6 listopada 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 września 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 2098/05 w sprawie ze skargi S. O. na decyzję Wojewody M. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 6 września 2006r. sygn. akt IV SA/Wa 2098/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zwany dalej WSA lub Sądem I instancji, oddalił skargę S. O. na decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] marca 2005r. nr [...] w przedmiocie wymeldowania z pobytu stałego. Przedstawiając stan faktyczny Sąd I instancji wskazał, że Burmistrz W. decyzją z dnia [...] grudnia 2004r. orzekł o wymeldowaniu S. O. z miejsca stałego pobytu w lokalu mieszkalnym znajdującym się na pierwszym piętrze w budynku nr [...] przy ul. [...] w W. Organ ten ustalił, że S. O. był od około 1970 roku zameldowany w wymienionym lokalu na pobyt stały. Budynek przy ul. [...] stanowi własność W. S. i w przedmiotowym lokalu na pierwszym piętrze zamieszkuje syn S. O., D.. S. O. w lokalu ma część swoich rzeczy osobistych, ale przebywa w nim sporadycznie, przychodzi po odbiór korespondencji. Dysponuje kluczami do lokalu, ale nie ma kluczy od drzwi wejściowych do budynku. Posiada również cześć swoich rzeczy osobistych w lokalu przy ul. [...] w W.. Wobec tego sporadyczne przebywanie w lokalu nie pozwala uznać, że lokal ten stanowi jego centrum życiowe. Na skutek odwołania S. O., Wojewoda Mazowiecki decyzją z dnia [...] marca 2005r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, gdyż skarżący przebywa poza budynkiem nr [...] położonym w W. przy ul. [...]. Organ odwoławczy podzielił ustalenia organu I instancji i uznał, że pobyt odwołującego się w przedmiotowym lokalu ma charakter sporadyczny. S. O. przyznał przy tym, że noce spędza poza domem, ponieważ nie posiada kluczy do budynku. Nie podjął przy tym żadnych kroków w celu zmiany tego stanu rzeczy, w szczególności nie wystąpił do sądu o ochronę swoich praw. Natomiast okoliczność, że interesuje się lokalem i do niego zachodzi, w sposób oczywisty nie przesądza o tym, że lokal ten stanowi miejsce jego stałego pobytu. Zdaniem organu dla oceny prawidłowości decyzji o wymeldowaniu nie mają znaczenia kwestie sporu prawnego zawisłego przed sądem powszechnym w przedmiocie tytułu prawnego do przedmiotowego lokalu. W skardze S. O. wnosił o jej uchylenie, przy sformułowaniu zarzutu błędnych ustaleń faktycznych. Wg skarżącego organ dowolnie przyjął, iż mieszka u syna P., bez ustaleń czy posiada samodzielny lokal bądź jest najemcą takiego lokalu, a nadto nie uwzględnił okoliczności, że wniósł skargę do Sądu Rejonowego w W. o wznowienie postępowania dotyczącego zasiedzenia przedmiotowej nieruchomości. Zaznaczył też, że organ nie odniósł się do poczynionych nakładów na lokal w kwocie ponad 30 tys. złotych. Opisanym na wstępie wyrokiem Sąd I instancji skargę oddalił i wskazał, że okolicznościami istotnymi w postępowaniu o wymeldowanie danej osoby z pobytu stałego jest ustalenie faktu opuszczenia miejsca stałego pobytu, przy czym przesłanka ta w rozumieniu art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych jest spełniona, jeżeli opuszczenie ma charakter trwały i jest dobrowolne (wyrok NSA z dnia 23.04.2001 V SA 3169/00 LEX nr 50123). Cytując przepis art. 77 § 1 kpa WSA stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie organ wskazał fakty, które uznał za udowodnione, dowody na których się oparł oraz wskazał przyczyny, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności, dając temu wyraz w uzasadnieniu. Sam fakt dokonania przez organ odmiennych ustaleń od zaprezentowanych przez skarżącego nie może świadczyć o tym, że organ dokonał błędnych ustaleń faktycznych w sprawie. Zgromadzony materiał dowodowy zawierał przeciwstawne dowody i dlatego poczynione ustalenia muszą pozostawać z częścią zebranych dowodów w sprzeczności. Orzekające w sprawie organy prawidłowo oceniły w oparciu o zebrany materiał dowodowy w postaci zeznań świadków B. B., K. S., uczestnika W. S., ustaleń policji, straży miejskiej, protokołu oględzin, że pobyt skarżącego w lokalu przy ul. [...] ma charakter sporadyczny i lokal ten nie stanowi jego centrum życiowego już od połowy lat osiemdziesiątych. W lokalu tym zamieszkuje natomiast jego syn D. O., który pracuje i mieszka poza W.. Jednocześnie Sąd I instancji stwierdził, że dla rozstrzygnięcia kwestii meldunkowych nie mają znaczenia spory prawne związane z poczynionymi przez skarżącego nakładami na nieruchomość, w tym sprawa o wznowienie postępowania o zasiedzenie nieruchomości. W skardze kasacyjnej S. O. reprezentowany przez adwokata, zaskarżył wyrok w całości. Skargę kasacyjną oparto na zarzucie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i zastosowanie przepisu art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2001r., Nr 87, poz. 960 ze zm.), zwanej dalej ustawą, poprzez przyjęcie, iż opuszczenie lokalu ma charakter stały w sytuacji, gdy osoba stale w ciągu każdego dnia przebywa w danym lokalu, koncentrując tam swe czynności życiowe, a ograniczenie w przebywaniu w lokalu polega na nocowaniu w innym miejscu w sytuacji, gdy ograniczenie w dostępie do lokalu w porze nocnej ściśle związane jest z ingerencją osób trzecich, których działanie polega na zamykaniu na klucz klatki budynku, a także poprzez przyjęcie, iż nie nocowanie w lokalu przez skarżącego, skutkiem montażu innego zamku do drzwi klatki budynku przez inny podmiot w celu "odcięcia" skarżącego od tego lokalu stanowiło dobrowolne opuszczenie lokalu. Na tej podstawie sformułowany został wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa prawnego z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że według utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, przesłanka opuszczenia dotychczasowego miejsca pobytu stałego w rozumieniu art.15 ust.2 ustawy jest spełniona, jeżeli opuszczenie ma charakter trwały i jest dobrowolne. W zakresie przesłanki "trwałości" podkreślono, iż na tle sprawy co do zasady stan faktyczny jest bezsporny i jako taki nie jest kwestionowany. Dotyczy to sporadyczności przebywania w przedmiotowym lokalu przez skarżącego - przebywaniu w lokalu w ciągu dnia i od dłuższego czasu nie nocowaniu w tym lokalu. Istota uznania trwałości nie przebywania w lokalu sprowadziła się do pory nocnej, co potwierdził Sąd I instancji. Dla podważenia wystąpienia tej przesłanki w skardze opisano stan faktyczny konkludując, że nasuwa się wątpliwość, czy stan ten wyczerpuje przesłankę "trwałości" opuszczenia lokalu. Zdaniem skarżącego uznanie, że przebywanie w lokalu jedynie w dzień oznacza trwałe w nim nie przebywanie, stanowi duże uproszczenie. Takie ujęcie prowadzi do wniosku, że osoby pracujące w trybie nocnym winny być z urzędu wymeldowane. Zdaniem skarżącego okoliczności potwierdzające jego zamieszkiwanie w tym mieszkaniu są bezsporne - wyłączne posiadanie kluczy, odbieranie korespondencji, uiszczanie wszelkich należnych podatków i opłat oraz wszelkie inne życiowe czynności takie jak podlewanie kwiatów, gotowanie i sprzątanie. Okoliczności te nie były jednak przedmiotem wymaganej analizy. Dodatkowo nie ustosunkowano się do kwestii odcięcia skarżącego od całej nieruchomości, w tym okoliczności czy gdyby nie doszło do wymiany zamków to skarżący również przebywałby w tym mieszkaniu tylko w ciągu dnia. W odpowiedzi na skargę kasacyjną W. S. wniósł o jej oddalenie z uwagi na brak usprawiedliwionych podstaw do jej wniesienia. Wyjaśnił, że skarżący został zameldowany na pobyt stały w budynku przy ul. [...] około 1970r. wraz z żoną i synem, zajmując część pomieszczeń na I-szym piętrze tego budynku. Po rozwodzie S. O. w 1982r. wyprowadził się z budynku przy ul. [...] i zamieszkał u konkubiny przy ul. [...] w W., gdzie mieszka do chwili obecnej i ma z tego związku syna w wieku 24 lat. Natomiast w mieszkaniu przy ul. [...] pozostała była żona skarżącego wraz z 13-sto letnim wówczas synem, którego po śmierci matki wychowywali dziadkowie, zajmujący parter budynku. Część pomieszczeń na pierwszym piętrze zajmował i zajmuje do chwili obecnej syn skarżącego D. O. a S. O. odwiedza syna. Pomieszczenia te od kilku lat stoją puste, bo D. O. na stałe mieszka poza W.. S. O. opiekuje się mieszkaniem syna z pierwszego małżeństwa, ma od tego mieszkania klucze, podlewa kwiatki i odbiera korespondencję. Wobec tego pobyt skarżącego w lokalu przy ul. [...] ma charakter sporadyczny i lokal ten nie stanowi jego centrum życiowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Stosownie do przepisu art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2002 r. Nr 153 poz. 1270 ze zm.), zwaną dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Ponieważ w sprawie nie występują enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, dlatego przy rozpoznaniu sprawy Naczelny Sąd Administracyjny związany był podstawami skargi kasacyjnej. W ramach podstawy kasacyjnej wskazano wyłącznie na naruszenie przepisu prawa materialnego przez błędną wykładnię i zastosowanie art. 15 ust.2 ustawy. Tej treści zarzut oznacza, że poza skargą kasacyjną znalazły się ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem, że próba zwalczania ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd I instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.); ewentualnie może być ona skuteczna tylko w ramach podstawy kasacyjnej wymienionej w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. ( zob. wyrok NSA z dnia 6 lipca 2004r. sygn. FSK 192/04, ONSAiWSA 2004, nr 3 poz.68). Jednocześnie przyjmuje się, że zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniany próbą zwalczania poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych (por. wyrok NSA z dnia 22 października 2004r. sygn. GSK 811/04, ONSAiWSA 2005, nr 4 poz.68). Stąd ustalenie Sądu I instancji, że pobyt skarżącego w lokalu przy ul. [...] w W. ma charakter sporadyczny i lokal ten nie stanowi centrum życiowego S. O. od połowy lat osiemdziesiątych, znalazło się poza skargą kasacyjną. W dacie orzekania przez organy przepis art. 15 ust. 2 ustawy miał brzmienie: organ gminy wydaje na wniosek strony lub z urzędu decyzję w sprawie wymeldowania osoby, która opuściła miejsce pobytu stałego lub czasowego trwającego ponad 2 miesiące i nie dopełniła obowiązku wymeldowania się. W bogatym orzecznictwie dotyczącym wskazanego unormowania powszechnie przyjęto, że przez opuszczenie lokalu należy rozumieć opuszczenie dobrowolne, przez które należy rozumieć takie opuszczenie, do którego strona została wprawdzie zmuszona, ale nie podjęła przewidzianych prawem środków w celu obrony swych praw do przebywania w tym lokalu (np. wyrok NSA z dnia 3 września 2002 r. sygn. II SA/Wr 332/2000 LexPolonica nr 358077, czy też wyrok NSA z dnia 28 listopada 2001 r. sygn. SA/Rz 685/2000 LexPolonica nr 354463). Przyjęto również, że sam zamiar stałego pobytu pod oznaczonym adresem nie stanowi jeszcze o zamieszkiwaniu tam osoby, lecz musi on być połączony z przebywaniem, które polega na skoncentrowaniu w nim swoich osobistych i majątkowych interesów. Przez termin "zamiar" pojmuje się wolę wewnętrzną osoby, którą określa się na podstawie obiektywnych, możliwych do stwierdzenia okoliczności faktycznych (tak NSA w wyroku z dnia 13 lutego 2002 r. sygn. II SA/Gd 646/2000 LexPolonica nr 355460). Przy ustaleniu zamiaru nie można jednak poprzestać tylko na oświadczeniach zainteresowanej osoby. Dla oceny zamiaru istotne znaczenie mieć będzie czy okoliczności istniejące w sprawie potwierdzają wolę osoby zainteresowanej, czy też pozostają z nią w sprzeczności (zob. wyrok NSA z dnia 6 lutego 2002 r. sygn. SA/Sz 1278/2000 LexPolonica nr 355462). Przejawem woli opuszczenia miejsca pobytu jest niepodejmowanie we właściwym czasie środków prawnych zmierzających do przywrócenia utraconego posiadania lokalu (tak NSA w wyroku z dnia 18 grudnia 2001 r. sygn. II SA/Ka 613/2000 LexPolonica nr 354462). Naczelny Sąd Administracyjny w tym składzie podziela zaprezentowane wyżej poglądy. Wobec tego skoro Sąd I instancji ustalił, że pobyt S. O. w lokalu przy ul. [...] w W. ma charakter sporadyczny i lokal ten nie stanowi centrum życiowego skarżącego od połowy lat osiemdziesiątych, to zastosowanie do takiego stanu faktycznego przepisu art. 15 ust. 2 ustawy było prawidłowe. Oznacza to, że zarzut naruszenia prawa materialnego jest nieusprawiedliwiony. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny skargę kasacyjną oddalił, na podstawie art.184 P.p.s.a. W skardze kasacyjnej i do protokołu rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym pełnomocnik z urzędu zgłosił wniosek o przyznanie wynagrodzenia oświadczając, że S. O. nie opłacił ani w całości, ani w części kosztów udzielonej pomocy. Ponieważ prawo pomocy zostało skarżącemu przyznane przez Sąd Wojewódzki, dlatego o wynagrodzeniu pełnomocnika rozstrzygnie ten Sąd.