II SA/Wa 365/06

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA - Ewa Kwiecińska Sędzia WSA - Joanna Kube (spr.) Sędzia WSA - Bronisław Szydło Protokolant: - Małgorzata Płodzicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 maja 2006 r. sprawy ze skargi J. P. przedstawiciela ustawowego małoletniej M. P. na decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpoznaniu wniosku J. P. - przedstawiciela ustawowego małoletniej M. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] października 2005 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Organ uznał, iż świadczenie w drodze wyjątku nie może zostać wnioskodawczyni przyznane, ponieważ z uwagi na wykazany dochód na członka rodziny nie można uznać, że J. P. wraz z córkami pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania, co jest konieczną przesłanką przyznania świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach (...). Organ podał, że dochód na 1 członka rodziny wraz z rentą rodzinną wyjątkową na córkę A. wynosi 860, 92 zł (a po jej wstrzymaniu 673,40 zł), co wyklucza możliwość przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W skardze do Sądu J. P. przedstawiciel ustawowy małoletniego dziecka wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zarzuciła organowi naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach (...) oraz przepisów procesowych, tj. art. 7, 77 § 1 kpa, polegające na braku zgromadzenia wystarczającego materiału dowodowego do oceny jej wniosku, co prowadziło w konsekwencji do błędnego ustalenia, że skarżąca posiada niezbędne środki utrzymania. Skarżąca zarzuciła organowi brak wskazania kryteriów, którymi się kierował uznając, że uzyskiwany przez nią dochód zabezpiecza niezbędne środki utrzymania. Uważa, że pojęcie "niezbędne środki utrzymania" jest tożsame z terminem "środki wystarczające na pokrycie niezbędnych wydatków". Zdaniem wnoszącej skargę, nie jest możliwa rzetelna ocena sytuacji materialnej rodziny jedynie na podstawie informacji o dochodach bez uwzględnienia ponoszonych wydatków. Uważa, że ocena spełnienia warunku "braku niezbędnych środków utrzymania" nie może być dokonywana w oderwaniu od ponoszonych rzeczywistych codziennych kosztów utrzymania. Wskazała, że jedynym źródłem utrzymania jej i dzieci jest wynagrodzenie, które w przeliczeniu na członka rodziny wynosi 673,40 zł. Według skarżącej kwota ta nie zabezpiecza nawet najbardziej elementarnych wydatków, które wyszczególnia w skardze. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi wskazano, że brak niezbędnych środków utrzymania występuje w sytuacji osiągania dochodów w kwocie niższej niż najniższe świadczenie z ubezpieczenia społecznego, które obecnie wynosi 597, 46 zł brutto. Organ wyjaśnił, że ustawodawca ustalając je w takiej wysokości wskazał tym samym, że kwotę tę uważa za wystarczającą na utrzymanie się rodziny na najbardziej elementarnym poziomie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do przepisu art. 1 § 2 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.). Stanowi on, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie po stronie skarżącej nie zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, co eliminuje ją z kręgu osób mogących ubiegać się o świadczenie w drodze wyjątku. Sąd w pełni aprobuje stanowisko wyrażone przez NSA w powołanym przez organ wyroku z dnia 15 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA 4189/01(Lex nr 83733), iż przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych (a nie niewystarczających) środków utrzymania. Wykazane środki utrzymania w kwocie 673, 40 zł brutto na członka rodziny nie są zapewne wystarczające, zważywszy potrzeby skarżącej i jej dzieci, lecz trudno uznać wymienioną sumę jako tę, która nie pozwala zaspokoić potrzeb niezbędnych. Brak niezbędnych środków utrzymania, jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest pojęciem zdefiniowanym w ustawie o emeryturach i rentach. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane przez skarżącego środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2006 r. wynosi 597,46 zł. Porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury należy wykluczyć możliwość uznania, że jej rodzina nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Brak spełnienia tego warunku jest już wystarczającą podstawą do odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach (...). Zdaniem Sądu, organ w sposób prawidłowy dokonał oceny sytuacji materialnej skarżącej z punktu widzenia braku niezbędnych środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie powoływanego przepisu art. 83 ust. 1 przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Dodatkowo dla celów porównawczych należy wskazać, że obecnie minimalne wynagrodzenie za pracę od 1 stycznia 2006 r. wynosi 899,10 zł. Zaś przeciętna emerytura, renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy według danych wstępnych ZUS za miesiąc wrzesień 2005 r. wyniosła 1135, 48 zł. (por. www.zus.pl). Tak więc osiągane dochody w rodzinie skarżącej (2.020 zł brutto) przewyższają także i te kwoty. Należy również zwrócić uwagę na przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. Nr 64, poz. 593 ze zm.), której zadaniem jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia im życia w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ustawy o pomocy społecznej). Przepisy powołanej ustawy w art. 8 ust. 1 wskazują kryteria dochodowe, które uprawniają do prawa do świadczeń z pomocy społecznej, a więc wyznaczają granicę niezbędnych środków utrzymania. I tak prawo do świadczeń pieniężnych przysługuje 1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 461 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej", 2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 316 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym na osobę w rodzinie", 3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej "kryterium dochodowym rodziny". Wysokość renty socjalnej wynosi 478,93 zł. Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa materialnego. Natomiast naruszenie przez organ przepisów procedury administracyjnej, poprzez fakt niewyjaśnienia w zaskarżonej decyzji kryteriów oceny posiadania niezbędnych środków utrzymania nie miało wpływu na wynik sprawy i wobec tego na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji. Jeśli chodzi o żądanie zwrotu kosztów postępowania to należy stwierdzić, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. e tej ustawy skarżąca w przedmiotowej sprawie nie miała obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Należy także wyjaśnić, że zwrot kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw przysługuje skarżącemu od organu w wypadku uwzględnienia skargi oraz w sytuacji określonej w art. 201 powołanej ostatnio ustawy, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca.