IV SA/Po 1407/04

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak Sędziowie WSA Maciej Dybowski (spr.) WSA Bożena Popowska Protokolant ref.staż. Krystyna Pietrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 07 czerwca 2006 r. sprawy ze skargi P. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie zwrotu renty socjalnej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie z dnia [...] nr [...] w tych tylko częściach w których nie orzeczono o umorzeniu kwoty 4 598 (czterech tysięcy pięciuset dziewięćdziesięciu ośmiu) zł z tytułu nienależnie pobranej renty socjalnej /-/M. Dybowski /-/D. Rzyminiak-Owczarczak /-/B. Popowska MB Kierownik Filii Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie ostateczną decyzją z dnia [...] października 2003 r.- nr [...] na podstawie art.163 kpa w zw. z art. 43 ust. 1 i 2a, art. 27a ust. 1 i 5, art. 34 ust. 4a ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej ( j.t. Dz.U. 64/98/414 ze zm.- dalej ups) uchylił P. P. z dniem [...] lutego 2001 r. decyzję z dnia [...] stycznia 2001 r. nr [...] przyznającą rentę socjalną. W uzasadnieniu Kierownik Filii wskazał, że mimo pouczenia wynikającego z decyzji, o konieczności informowania Ośrodka o każdej zmianie w sytuacji osobistej i majątkowej, mającej wpływ na podstawę przyznania świadczeń o dochodzie przekraczającym wysokość renty socjalnej, Zainteresowany nie dopełnił tego obowiązku. Filia dowiedziała się o podjęciu przez P. P. zatrudnienia dopiero podejmując czynności związane ze zmianą ustawy o rentach socjalnych (Dz.U. 135/03/1268). Świadczenia przyznane w okresie od [...] lutego 2001 r. do [...] sierpnia 2003 r. w łącznej kwocie [...] zł uznać należało za świadczenia nienależnie pobrane (art. 34a ust. 4a ups), które niezależnie od dochodu rodziny podlegają zwrotowi. Odpis decyzji doręczono Zainteresowanemu dnia [...] października 2003 r. (k. 36, 36a akt administracyjnych). W piśmie z dnia [...] października 2003 r., P. P. "w związku z uchyleniem decyzji [...] przyznającej rentę socjalną", wniósł o "umorzenie spłaty wypłaconej mi renty socjalnej". Wniosek swój uzasadnił tym, że pracuje w Zakładzie Pracy Chronionej "[...] "(dalej ZPCh) w wymiarze 6 godzin dziennie. Uzyskiwane zarobki przekraczają średnio [...] zł miesięcznie dopuszczalną wysokość dochodów (Zakład twierdzi, że mniej płacić nie może). Od 21 lat choruje na cukrzycę insulinozależną, z różnymi powikłaniami chorobowymi. Miesięcznie na specjalną insulinę musi wydawać ok. 100 zł. Pozostałe leki, z powodu pogorszenia wzroku (retinopatia IIo), winien kupić, lecz często brakuje Mu pieniędzy. Musi spożywać 5-6 wysokobiałkowych posiłków dziennie (chude mięso i wędliny). Za [...] zł miesięcznie nie jest to możliwe. Rodzice są rencistami II grupy- renta Mamy to [...] zł, a Ojca- [...] zł. Czynsz za mieszkanie (bez ogrzewania) wynosi [...] zł. Nie wystarcza pieniędzy na odzież i inne potrzeby życiowe. Zainteresowany podjął pracę by pomóc sobie i Rodzicom, lecz tylko sobie zaszkodził z powodu nieżyciowych przepisów. Kwoty, podobno nienależnie pobranej, nie jest w stanie spłacić do końca życia; nie ma żadnego majątku. W toku postępowania konsultant prawny wskazał, że istnieją podstawy do umorzenia wierzytelności w całości bądź w części na wniosek z dnia [...].X.2003 r., z uwagi na to, że ściągnięcie wierzytelności zagraża ważnym interesom dłużnika w szczególności jego egzystencji (k. 84 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] lutego 2004 r.- nr [...] Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie na podstawie § 1 pkt I ppkt 1c uchwały nr [...] Rady Miasta z dnia [...] listopada 1999 r. w sprawie zasad i trybu umarzania lub udzielania innych ulg w spłacie należności pieniężnych, będących wierzytelnościami jednostek organizacyjnych Miasta , do których nie stosuje się przepisów ustawy- Ordynacja podatkowa (dalej uchwała) i art.104 kpa w zw. z § 1 pkt 1 zarządzenia nr 2/2003/P Prezydenta Miasta z dnia 2 stycznia 2003 r. w sprawie określenia organów uprawnionych do umorzenia i udzielenia innych ulg w spłacie należności będących wierzytelnościami jednostek organizacyjnych Miasta , do których nie stosuje się przepisów ustawy- Ordynacja podatkowa oraz zasad sporządzania sprawozdawczości w tym zakresie (dalej zarządzenie), umorzył kwotę [...] zł. W uzasadnieniu Dyrektor Ośrodka poniósł, że dnia [...] października 2003 r. P. P. wniósł o umorzenie nienależnie pobranej renty socjalnej w łącznej kwocie [...] zł. W wyniku przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ustalono, że Wnioskodawca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z ojcem J. P. , matką E. P. i bratem W. P. Rodzice są osobami niepełnosprawnymi, pobierającymi świadczenia rentowe z ZUS. W. P. dopiero [...] października 2003 r. podjął pracę. Dochodami czteroosobowej rodziny w miesiącu wrześniu (poprzedzającym złożenie wniosku) były: [...] zł wynagrodzenia P. P. ; [...] zł renty E. P. ; [...] zł renty J. P. - łącznie [...] zł. Dochód ów przekracza kryterium dochodowe, wynoszące dla owej rodziny [...] zł ( art. 4 ust. 1 ups). We wrześniu 2003 r. na wydatki rodziny składały się: [...] zł czynszu; [...] zł za wodę; [...] zł za gaz; [...] zł za energię elektryczną; [...] zł za leki- łącznie [...] zł. P. P. choruje na cukrzycę z koniecznością codziennego stosowania insuliny, a wydatki na leki niejednokrotnie przekraczają ww kwotę. Mimo dochodów przekraczających kryterium ustawowe, Wnioskodawca nie jest w stanie, bez uszczerbku dla własnej egzystencji, spłacić wyznaczoną kwotę nienależnie pobranej renty socjalnej. Do spłaty pozostanie kwota [...] zł, rozłożona na 91 rat po [...] zł i 1 rata [...] zł (zgodnie z podjętym przez Zainteresowanego zobowiązaniem). W odwołaniu z dnia [...] maja 2004 r. P. P. "w związku z decyzją [...] " wskazał, że w "piśmie-odwołaniu z dnia [...].10.2003 r." nie wnosił o rozłożenie na raty nienależnie pobranej renty socjalnej, lecz o jej umorzenie. Umorzenie kwoty [...] zł jest niedostateczne, bo kwota [...] zł jest dlań astronomiczną. Obecnie Odwołujący się otrzymuje [...] zł renty socjalnej, pracując równocześnie (5 godzin dziennie)w ZPCh, zarabiając ok. [...] zł miesięcznie. Lekarz zakładowy nie wyraził zgody na dłuższą pracę. Z łącznej kwoty ok. [...] zł musi kupić insulinę Humulin, której cena wynosi "wraz z igłami i chorobą współzależną ok. [...] zł (retinopatia IIo)". Musi spożywać 5-6 posiłków dziennie (dieta wysokobiałkowa- chude mięso), co jakiś czas kupić coś do ubrania. Równocześnie uczęszcza do Liceum Ogólnokształcącego, co wymaga pomocy naukowych. W. P. , po długotrwałym bezrobociu, podjął pracę. Jako drukarz, w prywatnym zakładzie poligraficznym, zarabia ok. [...] zł. Ojciec ma [...],10 zł renty; obecnie po drugim zawale i wylewie krwi do mózgu przebywa w szpitalu. Urzędniczce Odwołujący się wyjaśnił, że Ojciec otrzymuje rentę kolejową i raz w roku- we wrześniu- otrzymuje dodatkowo deputat węglowy. Błędnie zatem przyjęto w decyzji dochód Ojca (i całej rodziny) o "blisko [...] zł więcej". Z tych dochodów również musimy kupić bardzo drogie leki dla Rodziców. Decyzją z dnia [...] września 2004 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Samorządowe Kolegium podzieliło ustalenia faktyczne i poglądy prawne organu I instancji, i podkreśliło, że to Skarżący sam zaproponował wysokość spłat; nie kwestionował również, że pobrał rentę socjalną mimo, że było to świadczenie nienależne. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego P. P. wniósł o uchylenie decyzji z dnia [...] września 2004 r. i umorzenie nienależnie pobranej renty socjalnej w okresie od [...] lutego 2001 do [...] sierpnia 2003 r. w całości. Wniosek swój Skarżący uzasadnił tym, że spłacenie pozostałej kwoty jest dlań niemożliwe. Zainteresowany w szczególności przywołał argumenty uprzednio podniesione w odwołaniu. Wskazał, że przez pozostałe 11 miesięcy w roku dochody rodziny są o wiele niższe, niż przyjęte przez organy obu instancji ( we wrześniu wypłacono Ojcu deputat węglowy). W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje: Skarga zasługiwała w części na uwzględnienie. 1.Wojewódzki Sąd Administracyjny podziela ustalenia faktyczne organów obu instancji z tą jednak zmianą, że organy nie ustaliły w sposób dostateczny, ile wynosiły dochody rodziny Skarżącego w okresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy. Jeśli ustawodawca nakazuje jako podstawę obliczenia wysokości dochodów rodziny miesiąc poprzedzający złożenie wniosku ( art. 2a ust. 1 pkt 2 usp), a w miesiącu tym następuje okresowe, znaczące podwyższenie dochodów, wywołane zdarzeniem powtarzającym się w okresie istotnie dłuższym niż miesiąc (np. świadczenie z tytułu ekwiwalentu za węgiel, wypłacane raz do roku), to z uwagi na zasadę równości wobec prawa i zasadę demokratycznego państwa prawnego ( art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r.- Dz.U. 78/97/483, sprost. 28/01/319) należało jako podstawę obliczeń w danym miesiącu uwzględnić 1/12 owego ekwiwalentu. Przyjęcie do obliczeń dochodu z uwzględnieniem ekwiwalentu w pełnej wysokości w danym miesiącu prowadzi do sprzecznego z obiema zasadami konstytucyjnymi zróżnicowania sytuacji faktycznej. Jeśli bowiem korzystający z pomocy społecznej, otrzymujący takie same świadczenia (w tym w postaci wypłacanego raz do roku ekwiwalentu za węgiel), złoży wniosek w każdym innym miesiącu niż następujący bezpośrednio po miesiącu, w którym uzyskał (on bądź inny członek rodziny w rozumieniu art. 2a ust. 1 pkt 1 ups) ów ekwiwalent, wówczas wysokość tego ekwiwalentu nie wpłynie na ustalenie- przy sposobie wykładni przyjętej przez organy obu instancji- czy rodzina spełnia kryterium dochodowe ( art. 4 ust. 1 ups). Przy obliczaniu dochodów rodziny złożenie wniosku w każdym innym miesiącu niż październik, nawet w przypadku Zainteresowanego, przy sposobie wykładni przyjętej przez organy obu instancji, skutkowałoby pominięciem kwoty ekwiwalentu za węgiel w ustalaniu dochodów rodziny. Wykładnią tekstów prawnych nazywa się operację myślową, w toku której dokonuje się przekładu zbioru przepisów ogłoszonych w aktach prawodawczych na zbiór norm postępowania równoznaczny jako całość z danym zbiorem przepisów (Z. Ziembiński "Logika praktyczna" PWN 2002 s. 230; M. Zieliński "Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego" WN UAM 1972 s. 26 i n.; przykładowo- wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...].11.2005 r.- 4/II SA/Po [...]). W praktyce przy wykładni prawa nieodzownym często staje się sięganie do przepisów prawa, zawartych w kilku aktach prawa- w tym nierzadko różnej rangi. Konstytucja winna być stosowana przez sądy i organy administracji publicznej wprost (art. 8 ust. 2 Konstytucji), chyba że Konstytucja stanowi inaczej, a obowiązkiem sądu jest badanie w każdym przypadku zgodności stosowanego prawa z Konstytucją (art. 8 ust.1 i 2, art.178 ust.1 Konstytucji RP; uzasadnienie wyroku TK z 12.3.2002- P 9/01- OTK A 2/02/14; wyrok SN z 29.8.2001-III RN 189/00-OSNAP 6/02/130). Obowiązek stosowania przez organy administracji publicznej i sady Konstytucji wprost przejawia się w szczególności w tym, by kierując się podstawową dyrektywą wykładni, mającej znaczenie systemowe- wykładni przepisu w zgodzie z Konstytucją; w pierwszym rzędzie , spośród kilku możliwych znaczeń przepisu za pośrednictwem reguł wykładni, poszukiwany winien być zawsze taki sens normatywny, który pozwala na uzgodnienie przepisu z Konstytucją- zgodnie z domniemaniem zgodności normy ustawowej z Konstytucją (uzasadnienie wyroku TK z 8.11.2000-SK 18/99-OTK ZU 7/00 s.1273). Prokonstytucyjna wykładnia prawa (w tym przepisów ustawy) wymaga poszukiwania takiego rezultatu wykładni ustawy, by respektować wartości konstytucyjne. W rozpatrywanym przypadku takim rezultatem będzie przyjęcie do obliczeń za miesiąc wrzesień wysokości dochodów z tytułu: renty Matki, renty Ojca, dochodów P. P. i 1/12 ekwiwalentu za węgiel, wypłaconego J. P. . Owo uchybienie art. 2a ust. 1 pkt 1 i 2 ups w zw. z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji, miało wpływ na wynik rozstrzygnięcia (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz. U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa). 2. Uchwała w § 1 ust. 1 lit. c wskazuje, że wierzytelność może zostać umorzona w całości lub w części, jeżeli ściągnięcie wierzytelności zagraża ważnym interesom dłużnika, w szczególności jego egzystencji (k. 39v akt sądowych). Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w zakresie, w którym ustalony stan faktyczny był niesporny, wskazuje na szczególnie trudną sytuację zdrowotną Zainteresowanego, Jego Matki i Ojca (k. Przy okresowym bezrobociu brata Zainteresowanego i niskich dochodach rodziny, przy wysokim poziomie koniecznych wydatków na leczenie Rodziców i Zainteresowanego, i- uwarunkowanych chorobą- wysokobiałkową dietą P. P. , organy obu instancji w niedostateczny sposób rozważyły, czy w niniejszej sprawie nie zachodziły przesłanki umorzenia wierzytelności także w pozostałej części, obejmującej kwotę 4.598 zł (art. 107 § 1 i 3 kpa). Co do skutków prawnych oświadczenia woli, zawartego w oświadczeniu z dnia [...] kwietnia 2004 r. (k. 101 akt administracyjnych), to wskazać należy, że do chwili ostatecznego zakończenia postępowania strona może uchylić się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie pod wpływem błędu, przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie (art. 88 § 1 kc). Organ odwoławczy nie rozważył tego zagadnienia (w szczególności przy uwzględnieniu art. 9 kpa; wyrok SN z 23.7.1992 r.- sygn. III ARN 40/92, akceptowany przez B. Adamiak w:"Kpa. Komentarz" CH BECK 2003 nb. 2 do art. 9), a argumenty podniesione w tej materii w odpowiedzi na skargę, nie zostały poparte dowodami utrwalonymi w aktach sprawy. 3. Organy obu instancji trafnie przyjęły, że pismo z dnia [...] października 2003 r. jest wnioskiem o umorzenie wierzytelności w całości, nie zaś odwołaniem od decyzji z dnia [...] października 2003 r. Przemawiają za tym w szczególności argumenty, przytoczone przez Wnioskodawcę, jak i dalsze Jego działania procesowe, ukierunkowane na umorzenie wierzytelności w całości. Organ nie przedłożył powołanego zarządzenia; jeśli w zarządzeniu określono, że właściwym dla umorzenia wierzytelności powyżej [...] zł był inny organ, należało skorzystać z art. 65 § 1 kpa. Z zasady trwałości decyzji ostatecznych (art. 16 § 1 kpa) i z zakazu reformationis in peius (art. 139 kpa) wynika, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca winny być uchylone jedynie w tych tylko częściach, w których nie orzeczono o umorzeniu kwoty [...] zł. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 135 ppsa orzeczono jak w sentencji wyroku. /-/M. Dybowski /-/D. Rzyminiak-Owczarczak /-/B. Popowska MB